მხატვრული ლიტერატურა
"მხატვრული ლიტერატურა"
ბორის აკუნინი
გიორგი შალვას ძე ჩხარტიშვილი, დაიბადა საქართველოში 1956 წელს. 1958 წლიდან ცხოვრობს მოსკოვში.დაამთავრა ფილოლოგიური ფაკულტეტი, აზიური და აფრიკული ენების განხრით (მოსკოვის სახელნწიფო უნივერსიტეტი)
"ინოსტრანნაია ლიტერატურას"-მთავარი რედაქტორის მოადგილე
მთავარი რედაქტორი 20 ტომეულისა "იაპონური ლიტერატურის ეთნოლოგია"
მეგაპროექტის "პუშკინის ბიბილიოთეკის" ხელმძღვანელი
აქვს უამრავი თარგმანები, იაპონური და ინგლისური ნაწარმოებებისა
ავტორი რომანისა "ერნესტ ფანდორინის თავგადასავალი"
სწორედ ამ რომანს შემოგთავაზებთ.
1. "აზაზელო"
თავი 1-5პირველი თავი,
რომელშიც აღწერილია ერთი ცინიკური გამოხდომა
1876 წლის 13 მაისის ორშაბათს, შუადღის მესამე საათზე, გაზაფხულის ხასხასა და ზაფხულივით თბილს დღეს, ალექსანდრეს ბაღში, უამრავი მოწმის თვალწინ უმსგავსობა მოხდა, ისეთი შემთხვევა, არანაირ ჩარჩოებში რომ არა თავსდება.
ხეივნებში, აყვავებული იასამნის ბუჩქებსა და ალისფრად ანთებული ტიტების ყვავილნართა შორის მოხდენილად გამოწყობილ საზოგადოებას სეირნობა გაემართა - ქალბატონები მაქმანიანი (ჭორფლისთვის რომ დაეღწიათ თავი) ქოლგებით, აღმზრდელები მეზღვაურის კოსტიუმიანი ბავშვებით, მოწყენილი გამომეტყველების ახალგაზრდები მოდურ შევიოტის სერთუკებში ანდა მოკლე, ინგლისური მანერის პიჯაკებში. არაფერი იტყობინებოდა უსიამოვნების შესახებ. ჰაერში, რომელიც სავსე იყო უკვე ძალაში შესული, ღონიერი გაზაფხულის სურნელით, იღვრებოდა მცონარე კმაყოფილება და საამო მოწყენილობა. მზე არცთუ სახუმაროდ გაფიცხებულიყო და ის მერხები, ჩრდილში რომ მოხვდა, დაკავებული გახლდათ.
ერთ მათგანზე, გროგის მახლობლად რომ მდებარეობდა და გისოსისკენ იყო მიქცეული, რომლის იქით ნეგლინნაიას ქუჩა იწყებოდა და მანეჟის ყვითელი კედელი მოჩანდა, ორი მანდილოსანი იჯდა. ერთი, მთლად ახალგაზრდა (სწორედაც, ქალბატონი კი არა, არამედ ქალისშვილი) ტარსიკონის ყდაში ჩასმულ წიგნს კითხულობდა, ხან კი დაფანტული ყურადღებით გაიხედ-გამოიხედებოდა ხოლმე. მეორე, გაცილებით უფროსი, კეთილშობილ მუქ-ლურჯ შალის კაბაში და პრაქტიკულ, თასმებიან ბოტებში, ჩხირების მოზომილი მოძრაობით მიზანდასახულად ქსოვდა რაღაც შხამისფერ-მოვარდისფროს. ამასთან, იმასაც კი ასწრებდა, თავი ხან მარჯვნივ მიებრუნებინა, ხანაც მარცხნივ, და მისი გაჩქარებული მზერა იმდენად გამჭრიახი იყო, რომ, ნამდვილად არაფრით გამოეპარებოდა სულ ოდნავ შესამჩნევი მოძრაობაც კი.
ვიწრო, კვადრატულ შარვალში, ჟილეტზე უდარდელად მოღეღილ სერთუკში და მრგვალ შვეიცარიულს შლაპაში გამოწყობილ ყმაწვილკაცს ქალბატონმა უწინვე მიაქცია ყურადღება - ძალზე სნეულებრივი უცნაურობით მოაბიჯებდა ხეივანში: ხან გაჩერდება, ვიღაცას აკვირდება მოსეირნეებში, ხან რამდენიმე გაჩქარებულ ნაბიჯს გადადგამს და ისევ შესდგება. ამ გაუწონასწორებელმა სუბიექტმა მოულოდნელად ჩვენს მანდილოსნებს შეხედა და თითქო რაღაც გადაწყვეტილება მიიღოო, მათკენ გასწია სწრაფად. მერხის წინ შესდგა და ტაკიმასხრული ფალცეტით მიმართა ახალგაზრდა ქალისშვილს:
-ქალბატონო! უწინ ვინმეს თუ უთქომს, რომ თქვენ გადაუტანლად მშვენიერი ჰბრძანდებით?
ქალისშვილი, რომელიც მართლაცდა საუცხოო რამ იყო, თავხედს მიაჩერდა და შიშისგან ოდნავ გააღო მარწყვისფერი ტუჩები. მისი ხნიერი თანამგზავრიც სახტად დაჰრჩა ასეთი გაუგონარი დაურიდებლობით.
-პირველის ნახვისთანავე დავმარცხდი! - იმანჭებოდა უცნობი - სხვათაშორის, სრულიად პრეზენტაბელური ყმაწვილკაცი (მოდურად აკრეჭილი საფეთქლები, მაღალი, ფერმკრთალი შუბლი, აღგზნებულად ანთებული თაფლისფერი თვალები). - ნება მიბოძეთ, თქვენს უმანკო შუბლზედ კიდევ უფრო უმანკო, სავსებით ძმური კოცნა აღვჰბეჭდო!
-ბატონო, ტკვენ ხომ სრულიად მტვრალი ხარტ? - გონს მოეგო მქსოველი ქალბატონი, თანაც აღმოჩნდა, რომ ნემენცებისთვის დამახასიათებელი აკცენტით ლაპარაკობს.
-მე მხოლოდ და მხოლოდ სიყვარულით ვარ მთვრალი, - დაარწმუნა ის თავსგასულმა და იმავ არაბუნებრივი, ღმუილს აყოლილი ხმით მოითხოვა. - ერთი-ერთადერთი კოცნა, თუ არა და, დაუყოვნებლივ გულ-ხელს დავიკრიფავ!
ქალისშვილი მერხის ზურგისკენ მიიწია და სახეც თავისი ნემენცი დამცველისკენ მიაბრუნა. იმან კი, სიტუაციის შემაშფოთებლობის მიუხედავად, მაინც სრული სიმშვიდე გამოამჟღავნა სულისა.
-ახლავ მიბრდზანდიტ აკედან! ტკვენ შეშლილი ხარტ! - ხმა აღიმაღლა მან და თავისი საქსოვი, საომრად მომზადებული ჩხირებითურთ, წინ წამოსწია. - იცოდეტ, პოლიცაის ვუდზახებ!
და აქ რაღაც უფრო ველური მოხდა.
-აჰ, ასე, არა?! მე უვარმყოფენ! - ყალბი სასოწარკვეთით წაუტირა ყმაწვილკაცმა, სასურათედ აიფარა თვალებზე ხელი და მოულოდნელად ჯიბიდან შავად მბზინვარე ფოლადის მომცრო რევოლვერი დააძრო.
-ამის მერე ჰღირს კიდევ სიცოცხლე? თქვენი ერთი სიტყვა და, მე ვიცოცხლებ! თქვენი ერთი სიტყვა და, მკვდარი დავეცემი! - მიმართავდა იგი ქალისშვილს, რომელიც, უამისოდაც, არც მკვდარი იჯდა და აღარც ცოცხალი. - თქვენ დაჰსდუმდით? მაშინ, მშვიდობით!
იარაღთან შეხუმრებული ბატონის სანახაობას, შეუძლებელია, მოსეირნეთა ყურადღება არ მიექცია. რამდენიმე ადამიანი იმათგან, ვინც შორიახლო აღმოჩნდა - ჩაპუტკუნებული ქალბატონი ხელში მარაოთი, მედიდური ბატონი კისერზე ანენსკის ჯვრით, ორი ინსტიტუტკა ერთნაირი ყავისფერი, მოსასხამიანი ქვედაბოლოებით - ადგილზე გაქვავდა, და ზღუდის იქითა მხარესაც კი, ეს უკვე ტროტუარზე, ვიღაც სტუდენტი შეჩერდა. ერთის სიტყვით, შეიძლებოდა იმედი გვჰქონოდა, რომ ამ უმსგასო სურათს მყისიერი დასასრული ექნებოდა.
მაგრამ შემდეგ ყველაფერი ისე ჩქარა მოხდა, რომ ვერვინ მოასწრო ჩარევა.
-ესეც იღბალი! - დასძახათ მთვრალმა (შესაძლოა, შეშლილმაც კი), რატომღაც რევოლვერიანი ხელი თავსზეით, მთელ სიმაღლეზე აღმართა, დოლურა დააბზრიალა და ლულა საფეთქელთან მიიდო.
-კლოუნო! ლაზგანდარავ! - ამოისისინა გულადმა ნემენცმა ბანოვანმა და სალანძღავი სიტყვების არცთუ ურიგო ცოდნა გამოამჟღავნა.
ისედაც ფერდაკარგულ ყმაწვილკაცის სახემ ჯერ ნაცრისფერი და შემდგომ მწვანე ფერი მიიღო. მერე ქვედა ტუჩი მოიკვნიტა და თვალები მოჭუტა. ყოველშემთხვევისთვის, ქალისშვილმაც დახუჭა მშვენიერი თვალები.
და სწორედაც მოიქცა - ამან ხომ კოშმარული სანახაობა აარიდა: იმ წამს, როცა ტყვიამ დაიქუხა, თავისმკვლელის თავი მკვეთრად გადაქანდა გვერდზე და მარცხენა ყურის ოდნავ ზემოთ მდებარე გამჭოლი ნასვრეტიდან თეთრ-წითელმა შადრევანმა ამოხეთქა.
დაიწყო რაღაც ენით უთქმელი. ნემენცი ბანოვანი აღშფოთებით გამოიცქირებოდა, თითქო ასეთი გაუგონარი უმსგავსობის მოწმად იწვევდა ყველას. მერე თავისი გულისგამგმირე წიაქი ზედდაურთო ინსტიტუტკების და ჩაპუტკუნებულ ქალბატონის წივილ-კივილს, რომლებიც ამ ხმებს უკვე რამოდენიმე წამის განმავლობაში გამოსცემდნენ. ქალიშვილი უგრძნობლად იწვა - წამით მაინც გაახილა თვალი და მაშინვე უკანვე გაბრუნდა. ყოველი მხრიდან გამორბოდნენ, ხოლო ის სტუდენტი, ზღუდესთან რომ იდგა, პირიქით გაჩქარდა, ხიდისკენ, მოხოვოის მხარეს.
***
ქსავერი თეოფილაქტოვიჩ გრუშინმა, მოსკოვის ობერ-პოლიცეიმეისტერის სამძებრო განყოფილების საგამომძიებლო ბოქოულმა შვებით ამოისუნთქა და მარცხნივ, `უკვე ნანახიას~ დასტის მხარეზე გადასდო დღის მნიშვნელოვან დანაშაულობათა კრებსი (ნაკრები ცნობები). ექვსასი ათასიანი ქალაქის ოცდაოთხი პოლიციის ნაწილიდან ჩავლილ დღე-ღამეში, ანუ მაისის თვის 13 რიცხვში, გულისხმაში ჩასაგდები არც არაფერი მომხდარა, რაიც ჩუმათ-მაძებრის ჩარევას დაისაჭიროებდა. მთვრალი ხელოსნების ჩხუბით გამოწვეული ერთი მკვლელობა (მკვლელი ადგილზეა დაკავებული), ორი მეეტლის გაძარცვა (ამას უბნებმა მიხედონ), რუსულ-აზიური ბანკიდან შვიდი Aათას რვაას ორმოცდაცამეტი რუბლის და ორმოცდარვა კაპეიკის დაკარგვა (ეს, საზოგადოდ, ანტონ სემიონოვიჩის მხარეზედ გახლავსთ, კომერციული ბოროტმოქმედების განყოფილებიდამ). ღმერთსა მადლი, ყველანაირ წვრილმან ჯიბის ქურდობებზე, თავჩამომხრჩვალ მოახლეებზე და მიგდებულ ჩვილებზე აღარაფერს აგზავნიან - სწორედ მაგისთვის არსებობს `ქალაქური შემთხვევების პოლიციური კრებსი~, რომელიც განყოფილებებს დღის მეორე ნახევარში მისდით.
ქსავერი თეოფილაქტოვიჩმა ნებივრად დაამთქნარა და კუს პენსნეს ზემოდან მწერალ-მწარმოებელს, მეთოთხმეტე კლასის ჩინოვნიკს, ერასტ პეტროვიჩ ფანდორინს გახედა, ბატონი ობერ-პოლიცეიმეისტერისთვის წარსადგენ ანგარიშს უკვე მესამედ რომ სწერდა. არაფერი უჭირს, გაიფიქრა გრუშინმა, ამთავითვე შეეჩვიოს წესრიგს, მერე თვითონვე იტყვის მადლობას. ერთი ამათ დამიხედეთ, მოდა აიღეს - ფოლადის კალმით ელაყბებიან და მერე ვის, თვით ზემდგომ უფროსობას. არა, გენცვალე, დაჰსჯექ და ნელა-ნელა, ჩვენებურათ, ძველებურათ, ბატის ფრთით, მთელის თავისის მონასმებითა და ჩაჰხვეულებით დასწერევი. მის აღმატებულებას იმპერატორ ნიკოლაი პავლოვიჩის ხანაში ჰზრდიდნენ, წესრიგი და წოდებათა პატივისცემა კარგათ ესმის.
ქსავერი თეოფილაქტოვიჩს გულითა და სულით ჰსურდა ამ ყმაწვილის სიკეთე, მამა-შვილურად ეცოდებოდა. უნდა კი მოგახსენოთ, რომ ბედისწერამ ეს ახალგამომცხვარი მწერალ-მწარმოებელი არ დაინდო. ცხრამეტი წლისა ორთავმხრივ ობოლი დარჩა - დედა პატარაობიდან არ ახსოვდა, ხოლო ქარიყლაპია მამამისმა მთელი ქონება ცარიელ პროჟექტებში გაუშვა, თავის პირმშოს კიდევ დაუბარა, აბა-და, შენ იცი, მრავალჟამიერ იცხოვრეო. რკინიგზის ციებ-ცხელებისას გამდიდრდა, მაგრამ ბანკობიამ მოინელა. გასულ წელს, როგორც კი ერთი მეორის მიყოლებით ბანკების გაკუტრება დაიწყო, ბევრი ღირსეული კაცი წარუდგა უფალს. მეტათ საიმედო პროცენტიანი ქაღალდები სულ ფარატინებად გადიქცა, არარაობად. ჰოდა, ბატონმა ფანდორინმა, გადამდგარმა პორუჩიკმა, ამ დარტყმისთანავე ცაში წარმდგარმა, თავის ერთადერთ შვილს, ვექსილების გარდა, არც არაფერი დაუტოვა. ბიჭს გიმნაზია მაინც გაესრულებინა და მერე ჰუნივერსიტეტი, ამის მაგივრად - მიბრძანდი მშობლიური კედლებიდან ქუჩაშია და დღიური ლუკმა-პური იშოვნე. ქსავერი თეიფილაქტოვიჩმა სიბრალულის ნიშნად ამოიხვნეშა. კოლეგიის რეგისტრსტორის გამოცდა ობოლმა კი დაიჭირა, ასეთი აღზრდილი ყმაწვილისთვის ეს სულაც არ იყო საძნელო, მაგრამ პოლიციაში რაღამ მოიყვანა? სტატიტიკაში მაინც ემსახურნა, თუნდაც სასამართლოს ნაწილში. ამის ასაკში მთელი რომანტიკა ჭკვაში გვაქვს, ყველანი კ ა რ დ უ დ ა ლ ე ი ს (ფანდორინმა იცოდა, რომ მისი უფროსი ფრანცუზი ტერორისტის ჟ. კარდუდალის გვარს ამახინჯებდა, რომელსაც, თავის დროზე, ნაპოლეონის მოკვლა ჰქონდა განზრახული) შეპყრობაზედ ვოცნებობთ. აი, ჩვენთან კი, ჭირიმე, კ ა რ დ უ დ ა ლ ე ე ბ ი არა გვყავს (ქსავერი თეოფილაქტოვიჩმა დაწუნებით გადააქნია თავი), ჩვენთან ყველა სადიდო შარვლებით ჰსხედან და ოქმებს იმაზედ ჰსწერენ, თუ მეშჩანინმა გოლოპუზოვმა სიმთვრალის ნიადაგზედ კანონიერი თანამერცხედრე და სამი თავისი ბღარტი ცულით როგორ დაჰსჩეხა.
მესამე კვირა იყო, სამძებროში მუშაობდა ყმაწვილი ფანდორინი და უკვე მტკიცედ უწყოდა ქსავერი თეოფილაქტოვიჩმა, ყოფილმა მაძებარმა და სწორედ ამიტომ, მეტად გაქნილმა, რომ ამ ბიჭისგან ხეირი არა იქნებოდა რა. აზიზ-მაზიზი სჩანს და თანაც მეტად დახვეწილი აღზრდა მიუღია. ჰაიდა-აჰა, წაიყვანა ერთხელაც, პირველსავე კვირას გრუშინმა დანაშაულის ადგილზე (აი, ვაჭრის ცოლს რომ გამოსჭრეს ყელი). ჰოდა, შეხედა ფანდორინმა მკვდარს, სახეზე სულერთიანად გადამწვანდა და კედელ-კედელ-კედელ გააღწია ეზომდინ. ეხლა, ეგეც მართალია, რომ ვაჭრის ცოლს სულაც არ ჰქონდა გულისმისასვლელი შესახედაობა - ყურიდამ ყურამდე გამოღადრული ყელი, ენა გადმოვარდნილი, თვალები გადმოკარკლული და თან ეს სისხლიც, თავისთავად, ლამის ზღვად იყო დამდგარი. ჰოდა, თავად ქსავერი თეოფილაქტოვიჩს მოუწია წინდაწინი მოკვლევის გამართვაც და ოქმის დაწერაც. ისე, სწორედ მოგახსენოთ, ძალზედ უეშმაკო საქმე კი გამოსდგა. იმ მეეზოვე კუზიკინს იმგარად დაურბოდა თვალები, რომ ქსავერი თეოფილაქტოვიჩმა იქვე უბრძანა გოროდოვოის, რომ ქეჩოში ჩაევლო და ვირის აბანოში მიებრძანებინა. უკვე ორი კვირაა ჩაყუდებული კუზიკინი და მაინც უარზე სდგას, მაგრამ ეგ არაფერი, თავისით გამოტყდება. მაშ აბა-და, სხვას ვის უნდა გამოეჭრა ყელი ვაჭრის ცოლისთვის - ოცდაათი წლის სამსახურმა ზედამხედელ ბოქოულ გრუშინს შეუმცდარი ყნოსვა გამოუმუშავა. მაგრამ ფანდორინი კანცელარიაში გამოდგება. კარგი აღმსრულებელია, ჩინებულად სწერს, ენების ავანჩავანიც მოეკითხება, საზრიანია, თან მომართვაც სასიამოვნოდ იცის. იმ ბედნავს ლოთს - ტროფიმოვს კი არა ჰგავს, გასულ თვეში წერილების დამტარებლის თანამდებობიდან საპოლიციო უბნის უფროსის თანაშემწედ რომ გადმოიყვანეს ხიტროვკაზე. გაუშვი, ილოთოს და უფროსობაზე უხამსობები ილაყბოს.
გრუშინმა სიბრაზით ააკაკუნა თითები სამსახურის უკვე მობეზრებულ, მაუდ გადაკრულ მაგიდაზე, ჟილეტის ჯიბაკიდან საათი ამოიღო (უჰ, სადილამდე კიდევ ბევრი დარჩა) და უყოყმანოდ თავისკენ მიიჩოჩა `მოსკოვსკიე ვედომოსტის~ ცხელ-ცხელი ნომერი.
-აბა-და, დღეს რიღათი მოგვიყვანენ გაკვირვებაზედ, - გასაგონად ჩაილაპარაკა და ყმაწვილმა მწერალ-მწარმოებელმა მაშინვე გადასდო უკვე მობეზრებული ბატის ფრთა, რაკიღა კარგად იცოდა, რომ ახლა მისი უფროსი სათაურებისა და ყველანაირი რამე-რუმეების ხმამაღალ კითხვას მოჰყვება, ზედაც კომენტარებით - რას ვიზამთ, ჰქონდა ქსავერი თეოფილაქტოვიჩს ასეთი რჯულზედ უმტკიცესი ჩვეულება.
-ერთი ამას დამიჰხედეთ, ერასტ პეტროვიჩ, პირველსავე გვერდზედ მიუციათ ადგილი, ყველაზედ გამოსაჩენს ალაგას.
უახლესი ამერიკული კორსეტი
` ლ ო რ დ ბ ა ი რ ო ნ ი ~
ვეშაპის უმტკიცესი ულვაშისგან,
მამაკაცებისთვის,ვისაც სურვილი აქვს ტანადი იყოს.წელი დუიმში, მხრები საჟენში!
ასო-ნიშნებს დახე, ასო-ნიშნებს - არშინიანი მაინც იქნება. და, ქვემოთ კიდევ, პატარაზედ,ხელმწიფე მიემგზავრება ემსში.და, რა თქმა უნდა, იფიქრებ - ხელმწიფე უფრო დიდი ფიგურაა თუ ეს ვიღაც `ლორდ ბაირონი~!უკეთილესი ქსავერი თეოფილაქტოვიჩის ბუზღუნმა მწერალ-მწარმოებელზე საკვირველი ზემოქმედება იქონია. რატომღაც აირ-დაირია, ღაწვები შეუფაკლდა და გრძელი წამწამები დამნაშავესავით აუფახულდა. რაკი წამწამებამდეც მივიდა საქმე, მკითხველო, უმჯობესი იქნება, ერასტ პეტროვიჩის გარეგნობა უფრო ზედმიწევნით გამოვხატოთ, რაღაი სწორეთ ამას უწერია ბედის წიგნში, მთავარი ალაგი დაიჭიროს იმ საცვიფრო, საშიშ მოვლენებში, თავს რომ გადაგვხდება ძალიან მალე. ეს გახლდათ საკმაოდ საამოდ სანახავი ყმაწვილი, შავი თმით (რითაც ჩუმად იკვეხნიდა) და ლაჟვარდისფერი (ეჰ, საწყინოა, უმჯობესი იქნებოდა, ისიც შავი ყოფილიყო რაღა) თვალებით; საშუალოზე მაღალი, თეთრი პირისახით; იმისი სახის მეტყველება ხშირათ ამჟღავნებდა წყეულ, გაუქრობელ ღაწვთა სიწითლეს. ეხლა კი, მოდით, ერთად გავშინჯოთ მიზეზი, რომლის გამოც ამრიგად შეცბუნებულიყო კოლეგიის რეგისტრატორი. საქმე ის გახლდათ, რომ გუშინსწინ მთელი თავისი თვიური ჯამაგირის ნასამალი ამ გაზეთში საქვეყნოდ გამოფენილ კორსეტში მიახარჯა, მეორე დღე მიდიოდა `ლორდ ბაირონში~ იარებოდა და სილამაზის სახელით სულ ჭირის ოფლში იწურებოდა. ახლა კი ეჭვი მიიტანა (სრულიად უსაფუძვლოთ), რომ გამჭრიახმა ქსავერი თეოფილაქტოვიჩმა ამოიცნო თავისი თანაშემწის დევგმირული აგებულების საიდუმლო და მასხარად აგდებას ეპირება.ხოლო ბოქოული კი განაგრძობდა,
ოსმალო-თათართა მხეცობა ბოლღარიაში.
-ყველა-ყველა და, ეს სადილის წინ საკითხავი სულაც არ გახლავსთ...
ა ფ ე თ ქ ე ბ ა ლ ი გ ო ვ კ ა ზ ე
ჩვენი სანკტ-პეტერბურღელი კორენსპონდენტი გვატყობინებს, რომ გუშინ, დილის 6. 30., ზნამენსკის ქუჩაზე, მრჩეველ ვარტანოვის კომერციის შემოსავლიან სახლში აფეთქება მოხდა, რომელმაც მეოთხე სართულის ბინა ნამსხრევებად გადააქცია. ადგილზედ მისულმა პოლიციამ ნახა ვაი-ვაგლახად დამახინჯებული ყმაწვილკაცის ნარჩენები. ბინას ქირავნობდა ვინმე უფალი პ., პრივატ-დოცენტი, რომლის გვამიც, სჩანს, აღმოაჩინეს. სადგომის მოწყობის გარემოებით თუ ვიმსჯელებთ, უნდა ვიფიქროთ, რომ იქ საიდუმლოს ქიმიურის ლაბარატორიის მზგავსი რამ იყო გამართული. გამოძიების ხელმძღვანელი, სამოქალაქო მრჩეველი ბრილლინგი ვარაუდობს, რომ დასახელებულ ბინაზედ ნიღილისტების ტერორისტული ორღანიზაციის ჯოჯოხეთური მაშინები მზადდებოდა. გამოძიება გრძელდება.
-ჰაიდა-აჰა, მადლი ღმერთს, რომ პიტერში არა ვართ.
ახალგაზრდა ფანდორინის თვალთა ელვარებით თუ განვსჯით, ამჯერად სხვა აზრის გახლდათ. მთელი მისი სახის მეტყველება მჭევრმეტყველურად იძახდა: აჰა-და, დედაქალაქში საქმესა სწევიან, ბომბისტებს დასდევენ. ათჯერ კი არ გადასწერენ ხოლმე ამ სულელურ ქაღალდებსა, რომლებშიც, ამას ბევრი ლარი და ხაზი აღარ უნდა, არც არაფერია საინტერესო.
-კეთილი, - გაზეთი გააშრიალა ქსავერი თეოფილაქტოვიჩმა,- აბა-და, გაშინჯოთ ქალაქის გვერდზედ რა მოუთავსებიათ.
პირველი მოსკოვური ესტერნატი
სახელგანთქმულმა ანღლიელმა მეოხმა, ბარონესსა ესტერმა, რომლის მზრუნველობითაც სხვადასვა ქეყნებში მოწყობილია ეგრეთ წოდებული `ესტერნატები~ - სამაგალითო თავშესაფრები ობოლი ბიჭებისათვის, ჩვენს კორესპონდენტს განუცხადა, რომ ზლატოგლავაში, ბოლოსდაბოლოს, განიხვნა პირველის ამდაგვარის დაწესებულების კარიბჭე. ლედი ესტერმა, რომელიც გასულის წლიდან შეუდგა თავის მოღვაწეობას რუსეთშია და უკვე მოასწრო ერთი ესტერნატის გახსნა პეტერბურღში, გადაწყვიტა ქველმოქმედობა გასწიოს მოსკოველ ობლებისთვისაც...-მ-მ-მ..
ყოველი მოსკოველის გულითადი სამადლობელი... სად გახლავან ჩვენი ოუენები და ესტერები?
-კეთილი. უფალი იმათთან, იმ ობლებთან. აქ რაღა გვაქვს
ც ი ნ ი კ უ რ ი გ ა მ ო ხ დ ო მ ა
-აჰმ, საინტერესოა,
ახლანდელის ყმაწილკაცობის ცინიკური ზნე-ჩვეულებების მეოხებით მეტად საწუხო შემთხევა მოხდა გუშინ ალექსანდროვის ბაღში. მოსეირნეთა თვალწინ ტყვია დაიხალა უფალმა ნ.-მა, ოცდასამი წლის სამოქალაქომ, მოსკოვის უნივერსიტეტის სტუდენტმა, მილიონიანი ქონების ერთადერთმა მემკიდრემ.
-ოჰო!
ვიდრე ამ განუსჯელ საქციელს ჩაიდენდა, მხილველთა მოწმობით, თახედურად ათამაშებდა რევოლვერს. თავდაპიველად ეს ქცევა გამვლელებმა ქეიფის კაცის ბაქიბუქათ მიიჩნიეს, თუმცა სულაც არა ხუმრობდა თურმე, შუბლში ტყვია იკრა და ადგილზე გათავდა. თავისმკვლელის ჯიბეში იპოვეს აღმაშფოთებელი ათეისტური შინაარსის ბარათი, საიდანაც ცხადი ხდება, რომ ნ.-ის საქციელი ალალბედზე მიღებული გადაწყვეტილებით ანდა თეთრი ცხელების ზედმიყოლებული ქმედობა არა ყოფილა. მაშ, ამრიგად, უმიზეზო თავისმოკვლის მოდურმა ეპიდიმიამ, აქამომდე რომ პეტროპოლის ჭირი გახლდათ, დედილო-მოსკოვის გალავნამდეც მოაღწია. ვაჰ, დრონი! ვაჰ, ზნეობანი! ურწმუნოებისა და ნიღილიზმის როგორ უკიდურეს სამძღვრამდინ უნდა მისულიყო ჩვენი ოქროს ახალთაობა, თავისი სიკვდილიდანაც კი ამგვარი ბუფონადა რომ გაემართნა? თუკი ჩვენებურ ბრუტოსთა დამოკიდებულება თავის სიცოცხლესთან ამდაგვარი გახლავსთ, მაშინ განა უნდა გაგვიკვირდეს, გროშადაც რომ არ უღირთ სხვების, გაცილებით ღირსეული ადამიანების სიცოცხლე? აქ მოგვყავს თითქო საგანგებოდ ამისთვის დაწერილი უპატივცემულესი ფიოდორ მიხაილოვიჩ დოსტოევსკის ახლახანს გამოსული `მწერლის დღიურების~ მაისის წიგნაკიდან ერთი ნაკვთი: `ძვირფასებო, კეთილებო, პატიოსნებო (ეს ყოველისფერი თქვენ გაქვსთ!) საით გაგიწევნიათ, ეგრე რამ გაგიძვირფასათ ეგ ბნელი და გამოყრუვებული საფლავი? შეჰხედეთ, ცაზედ გაზაფხულის ნათელი მზეა, ხეები იფურჩქნება. თქვენ კი ისე გადიქანცეთ უკვე, რომ ჯერ არც კი გიცხოვრნიათ~.
ქსავერი თეოფილაქტოვიჩმა აღელვებით დაიქსუტუნა ცხვირით და მკაცრად გახედა თავის ყმაწვილ თანაშემწეს - აბა-და, ხომ არ შეამჩნია, რის შემდგომაც ერთობ მშრალად განაგრძო:
-და ასე შემდგომ, და ასე შემდგომ. ხოლოთუ დროება აქ არაფერ შუაში არ გახლავსთ. სწორედ მოგახსენოთ, ჩვენთან რუსეთში ეგეთების გამო ძველები იტყოდნენ `სიმსუქნისგან გაშმაგდაო~. მილიონიანი ქონება? მაინც ვინ უნდა ყოფილიყო? ისიც ხომ ცნობილია, რომ ეს გაიძვერა უბნის ბოქოულები ყველანაირ აბდაუბდას მოგვახსენებენ ხოლმე, აქ კი ანგარიშშიც კი არ ჩაურთავთ. ელოდე ეხლა ქალაქურ შემთხვევათა კრებსს! თუმცა რა, აქ ადვილი შემთხვევა გახლავსთ, მოწმათა თვალწინ მოიკლა თავი... და მაინც საინტერესო არის. ალესანდროვის ბაღი - ეს იქნება ქალაქის ის ნაწილი, სადაც მეორე უბანია. და, აი, რა, ერასტ პეტროვიჩ, სამსახურებრივად კი არა, ამხანაგურად გსთხოვთ - შეირბინევით იმათთან, მოხოვაიაზედ. ვითომცდა უწყებრივი ზედამხედველობის წესით და ამისთანები. გამოარკვიეთ, ვინ არის ეს N.-ი. და რაც მთავარია, გენცვალე, ის გამოსალმების ბარათი უსათუოთ გადიწერეთ, საღამოს ჩემს ევდოკია ანდრეევნას ვუჩვენებ, ჭკვას ჰკარგავს ამისთანა გულშიჩამწვდომ რამე-რუმეებზედ. ნუ, ეხლა, სულმთლად სულიც არ ამოიძროთ და მალევე დაჰბრუნდით.
ბოლო სიტყვები კოლეგიის რეგისტრატორის ზურგში წარმოითქვა, რაღაი ისე ჩქარობდა თავისი დაღვრემილი, მუშამბაგადაკრული მაგიდის მიტოვებას, რომ კინაღამ ფორმის ქუდი დაჰრჩა.
***
უბანში წარმდგარი სამძებროს ყმაწვილი ჩინოვნიკი თავად ბოქოულთან მიიყვანეს, თუმცა იმან, რაკი დაინახა, რომ ერთმა მხოლოდ ღმერთმა უწყის, ეს რანაირი პერსონა აახლეს, ახსნა-განმარტებაზე დრო აღარ დახარჯა, მაშინვე მოადგილე იხმო.
-ჰაიდა-აჰა, ივანე პროკოფიევიჩს წაჰყევით,-დიდი დაყვავებით მიმართა ბოქოულმა ბიჭუკელას (მართალია, ოქოქა კაცუნა კი სჩანს, მაგრამ მაინც ხომ სამმართველოდამ არის). - ყოვლისფერს გიჩვენებსთ და მოგიყვებათ. განსვენებულის ბინაზედაც სწორედ ეს გახლდათ. ხოლო ქსავერი თეოფილაქტოვიჩისთვის ჩემი მდაბალი სალამი მომიხსენებია.
ფანდორინი კანტორულა მაგისთან დააჯინეს და სქელი საქაღალდით მოართვეს საქმე. ერასტ პეტროვიჩმა სათაური წაიკითხა.
პეტრე ალექსანდროვიჩ კოკორინის, 23 წლის,
შთამომავლობით ღირსეულის მოქალაქის,
მოსკოვის საიმპერატორო უნივერსიტეტის
იურიდიული ფაკულტეტის სტუდენტის
თ ა ვ ი ს მ კ ვ ლ ე ლ ო ბ ი ს ს ა ქ მ ე
დაიწყო: 1876 წლის მაისის თთვის 13 რიცხვში.
დასრულდა: 18... წლის .......... თთვის ... რიცხვში.
და წინდაწინ, სიამოვნებისგან აკანკალებული თითებით გამობაფთული თასმების გახსნას შეუდგა.
-ალექსანდრ არტამონოვიჩ კოკორინის ძე გახლავსთ, - განუმარტა ივან პროკოფიევიჩმა, სქელი, ოყრაყულის სანახაობის მოსამსახურემ, ისეთის დანაოჭებულის პირისახის პატრონმა, თითქოს ძროხას გამოუღეჭავსო. - მეტათ შეძლებული კაცი იყო. მექარხნე. სამი წელიწადი გავიდა, რაც უზენაესს წარუდგა. ყოვლისფერი შვილს უანდერძა. ვინ დაუშლიდა, ეცხოვრნა ამასაც, ამ სტუდენტსაც თავისთვის და გაეხარნა. რა აკლია ამისთანა ხალხს, ვეღარ შევიტყვე.
ერასტ პეტროვიჩმა თავი დაუქნია, რადგანაც არ უწყოდა, რა მიეგო პასუხად, და მოწმათა ჩვენებებს ჩაუკირკიტდა. ოქმები, გაგიხარია, ბლომად იყო, ერთი ათამდის მაინც. ყველაზე უმჯობესი შედგენილი გახლდათ ნამდვილი საიდუმლო მრჩევლის 17 წლის ქალისშვილის ელიზავეტა ფონ ევერტ-კოკოლცევას და მისი გაუთხოვარი, 48 წლის გუვერნანტის ემმა პფულის სიტყვებით, რომლებთანაც თავისმკვლელი საუბრობდა უშუალოდ გასროლის წინებზე. სხვათაშორის, მეტი არანაირი ცნობა, იმათ გარდა, რაიც მკითხველმა უკვე იცის, ერასტ პეტროვიჩს იმ ოქმებიდან არ ამოუღია - ყველა მოწმა მეტ-ნალკებად ერთსა და იმავეს იმეორებდა. და ერთურთისგან მარტოოდენ გამჭრიახობით გამოირჩეოდნენ: ერთნი ამბობდნენ, რომ ყმაწვილკაცის სანახაობამ მაშინვე გააღვიძა მათში შემაშფოთებელი წინათგრძნობა (`როგორც კი შევხედევი უაზროს თვალებშიდ, ჩემში ყოვლისფერი გაიყინა~ - აჩვენა ტიტულიანმა მრჩეელმა, ქალბატონმა ხოხრიაკოვამ, თუმცაღა შემდეგ ირწმუნებოდა, რომ ყმაწვილკაცი მხოლოთ ზურგიდან დაინახა); სხვა მოწმანი მოწმენდილ ცაზე მეხის გავარდნაზე ლაპარაკობდნენ.
საქაღალდის სულ ბოლოს მოთავსებული იყო მონოგრამიან, ცისფერ და დაჭმუჭნულ ქაღალდზე შესრულებული ჩანაწერი. ერასტ პეტროვიჩმა თითქო თვალებით დაიწყო ამ უთანაბრო (სჩანს, სულიერი მღელვარების გამო) სტრიქონების სმა.
ჩემს შემდგომ მცხოვრებნო ბატონებო!
ვინაითგან თქვენ ჰკითხულობთ ამ ჩემს უსტარს, ესე იგი, უკვე დაგტოვეთ და სიკვდილის საიდუმლოება შევიცანი, რომელიც თქვენგან შვიდის ბეჭდით არის დაბეჭდული. ეხლა მე თავისუფალი ვარ, თქვენ კიდევ უნდა იცხოროსთ და შიშებით დაიტანჯოსთ. მაინც სანაძლეოს ჩამოვდივარ, რომ იმ ალაგს, სადაც ეხლა მე ვარ და საითგანაც, როგორაც დანიის პრინცმა ჰბრძანა, არც ერთი ამსოფლიური მგზავრი ჯერ არ დაბრუნებულა, ვერაფერს გაუთანაბრებ. ვინაც არ მეთანხმება, კეთილისმყოფლურათ ვსთხოვ, თავათ შეამოწმოს. სხვათაშორის, მე თქვენსთან, ყველასთან არრავითარის საქმე არღარ მაქვს, ხოლო ამ უსტარს იმისთვინ ვსწერ, რომ ვინმეს ჭკვაში არ გაუჭაჭანდეს, თითქოსდა თავი რაღაცის ცრემლიანის სისულელის გამოისობით მოვიკალ. გულს მაზიდებს თქვენს სამყაროზედ და, სწორედ მოგახსენოთ, ეს მიზეზი სრულიათ საკმაო არ არის განა? ხოლო იმას, რომ მე უიმედო ნადირიკაცი არ გახლავარსთ, უთუოთ დაადსტურებს ჩემი ტყავის ბივუარი, ანუ წიგნების, საფოშტო ქაღალდების, კონვერტების და მისთანათა შესანახი სამაგიდო რვეული.
პ ე ტ რ ე კ ო კ ო რ ი ნ ი
ეს სულიერი მღელვარებისას შეთხზულს არა ჰგავს - აი, პირველი, რაიც ერასტ პეტროვიჩმა გაიფიქრა.
-ბივუარის შესახებ რომ სთქვა, სახეში რა ჰქონდა? - დაეკითხა იგი.
ბოქოულის თანაშემწემ მხრები აიწია:
-თან არანაირი ბიუარი არა ჰქონია. რა გინდათ, ჰქმნათ, მდგომარეობიდამ არის კაცი გამოსული. შესაძლოა, რაღაც ისეთის ჩადენას ეპირებოდა, მერე კი გადაიფიქრა ან გონებიდამ გადუვარდა. ყოვლისფრით სჩანს, რომ მეტათ ახირებულის ჭკუის კაცი იყო. ხომ წაიკითხეთ, როგორ აბზრიალებდა დოლურასა? სხვათაშორის, იმ დოლურას ექვსი პირიდამ მარტოკა ერთში იყო მიცემული ვაზნა. მე, მაგალითებრ, იმ ჰაზრის გახლავარსთ, რომ ის, საზოგადოთ, არც კი აპირობდა დახლას, მხოლოთ ნერების შეღიტინება ჰსურდა - ეგრე ვსთქვათ, ცხოვრებისეულს შეგზნებათა მეტი მძაფრობისთვის. რათა მერე დაშხოშიანათ ეჭამა და კაი პიკანტურათაც ექეიფნა.
-ექვსიდან ერთი ვაზნა? სჩანს, ბედ-იღბალს ზურგი უქცევია! - მიცვალებულის მაგივრად იწყინა ერასტ პეტროვიჩმა, მაინც რომ მოსვენებას არ აძლევდა ის ტყავის ბივუარი.
-სადა სცხოვრობს? უფრო უკეთ, სცხოვრობდა...
-ოსტროჟენკაზედ, ახალს სახლში. რვა ოთახიანს ბინაში და ძაანაც მდიდრულში, - ხალისიანათ შეუდგა შთაბეჭდილებების გაზიარებას ივან პროკოფიევიჩი, - მამისგან მემკვიდრეობით საკუთარი სახლი მიიღო მასკვა-მდინარის გაღმა ალაგას. მთელი მამული თავისის სამსახურებიანათ, მაგრამ იქ ცხოვრება არ ინდომა, ვაჭრებიდამ შორს დაიჭირა თავი.
-და ის ტყავის ბივუარი არც იქ აღმოჩნდა?
ბოქოულის თანაშემწე გაკვირვებას მოვიდა:
-თქვენის აზრით, ჩხრეკვა უნდა მოგვეწყო? აკი მოგახსენეთ, იქ იმგვარი ბინაა, აგენტების ოთახებში შეშვება საშიშოა - ვაითუ, ეშმაკმა აურიოთ გზა-კვალი. თან, რათ გვინდა? ოლქის პროკურორის გამომძიებელმა, იგორ ნიკიფორიჩმა განსვენებულის კამერდინერს საათის რუბი (ესე იგი, მეოთხედი) მისცა თავისის გუდა-ნაბადის ასაკრავათ - ისიც პოლიციელის თანდასწრობით, რომ ღმერთმა არა ჰქმნას და პატრონს არაფერი ასწაპნოს - და მიბრძანა, კარი დამელუქა. მემკიდრეების გამოჩენამდინ.
-მემკვიდრენი ვინღა არიან? - დაინტერესდა ერასტ პეტროვიჩი.
-აქ დიდი გაიწი-გამოიწის ასპარეზია. კამერდინერი ამბობს, რომ კოკორინს და-ძმანი არა ჰყოლია. არიან შორებელნი ნათესავნი, მაგრამ იმათ თავისი კარის დირესაც კი არ აჩვენებდა ცხოვნებული. ვის შეჰხვდება ამთვენი ფული? - შურით აღმოიოხრა ივან პროკოფიევიჩმა, - ამის წარმოდგენაც კი მზარავს... თუმცა ჩვენი სადარდო სულაც არ Gგახლავსთ. გნებავსთ, ადვოკატი ანდა სულაც ანდერძის აღმასრულებელნი დღეს-ხვალ გამოსჩნდებიან. აქამდისინ ხომ ერთი დღე და ღამეც არ გასულა და გვამიც ყინულიანს მორგშიდ ასვენია. შეიძლება, ხვალ იგორ ნიკიფორიჩმა საქმე დაჰხუროს, მერე ნახეთ, წავა და წავა.
-და მაინც, მეტად უცნაურია, - შენიშნა შუბლშეჭმუხნულმა მწერალ-მწარმოებელმა. - თუკი სიკდილისწინა წერილში კაცმა რაღაც ბივუარზე მიუთითა, ეს მარტივი სულაც არ არის და `უიმედო ნადირიკაცზედაც~ სრული გაუგებრობაა. ვაითუ, იმ ბივუარში მეტად მნიშვნელოვანი საგამოძიებო გეში თუ ნიშანია? თქვენ როგორც გენებოთ, მაგრამ მე ყოველ მიზეზ გარეშე მოვძებნიდი იმ ბინაში. აგრე მგონია, მთელი უსტარი ამ ბივუარის გამო გახლავსთ დაწერილი. აქ, ნამდვილად, რაღაც საიდუმლოა.
იმითი შეშინებული ერასტ პეტროვიჩი, რომ ეს `საიდუმლო~ ბავშვურად წამომცდაო, გაწითლდა, მაგრამ უფალ ბოქოულის თანაშემწეს მისი სახის მეტყველების შეცვლა არ შეუმჩნევია.
-და კიდევ, ურიგო არ იქნებოდა, კაბინეტშიაც გვენახა ქაღალდები, - აღიარა ივან პროკოფოვიჩმა, - იგორ ნიკიფორიჩი ხომ მუდამდღე სჩქარობს. ოჯახი ერთი-ასათ უღირს, ამისთვინ სცდილობს დათვალირებიდამ ანდა წინდაწინის მოკვლევიდამ მალე გაძვრეს და შინა სტუცოს თავი. უწინდელი კაცი გახლავსთ, კიდევ წელიწადი დაჰრჩა პენსიამდინ, აბა-და, რაღა უნდა მოსთხოვო?! იცით რა, ბატონო ფანდორინ, უფრორე სახერხო ხომ არ იქნებოდა, თქვენ რომ წასულიყავით? ერთათ ვნახამდით. მერე ახალს კლიტეს დავჰკიდებდი - ეგ ადვილი სამსახური გახლავსთ. იგორ ნიკიფორიჩი არ დაგვსჯის, პირუკუ, მადლს მოგვახსენებს, მეორეთ რომ არ გავაწვალეთ. სულაც ვეტყვი, რომ სამძებროს უწყებიდამ მოთხოვნა იყო, ჰა?
ერასტ პეტროვიჩს მოეჩვენა, რომ ბოქოულის ოყლაყ მოადგილეს მარტივად აინტერესებდა `მდიდრული~ ბინის კაი მოჩხრეკა, თან ამ ახალი კლიტის `დაკიდებაც~ თითქო ურიგოდ გამოდიოდა, მაგრამ ცდუნებაც ძაან დიდი იყო. ამ საქმეს, მართლაცდა, იდუმალების ამაწრიალებელი სურნელი დაჰკავდა.
***
განსვენებული პეტრე კოკორინის ბინის გამართულობას (პრეჩისტენკის კარიბჭესთან შემოსავლიანი სახლის სადარბაზო სართული) ფანდორინზე განსაკუთრებული რამ შთაბეჭდილება არ მოუხდენია - მამამისის მსწრაფლწარმავალი სიმდიდრის ჟამს ისიც არანაკლებ სცხოვრობდა ასეთივე დაბაზებშია. ამიტომაც მარმარილოთი მოპირკეთებულ შესავალში სამარშინიან ვენეციანურ სარკესთან და ჭერის მოოქროვებულ ნაძერწთან კოლეგიის რეგისტრატორი არ შეჩერებულა, პირდაპირ სასტუმროსკენ დაიჭირა გეზი, რომელიც ფართო გახლდათ, თან ექვსფანჯრიანი. მეტად მოდურ რუსულ სტილში იყო მოწყობილი: ზედწარწერიანი სკივრებით, მუხის ხის ჩუქურთმებით და რიგიანი შორენკეცის ღუმელით.
-ფრანციცულათ რომა ვსთქვათ, `ბონ ტონშიდ~ სცხოვრობენ განცხრომით. - რატომღაც კეფაში ჩასჩურჩულა გამცილებელმა.
ამჟამად ერასტ პეტროვიჩი საცვიფროდ ჩამოჰგავდა ერთი წლის სეტერს, პირველად რომ მიუციათ საძრაობა ტყეში და ერთობ გაშმაგებულა ახლოს მყოფი ნადირის ცხვირში შეღიტინებული სუნისგან. აქეთ-იქით მიმოიხედა და შეუმცდარად განსაჯა:
-ეს კარი კაბინეთში შეგვიყვანს?
-დიაღ.
-აბა-და, შევიდეთ.
ტყავის ბივუარი დიდხანს არ უძებნიათ - მასიური საწერის მაგიდის ზედ გულზედ იდგა, მალაქიტის სამელნე მოწყობილობასა და სადაფის ნიჟარა-საფერფლეს შუაში. მაგრამ ვიდრე ფანდორინის მოუთმენელი ხელები ყავისფერ, ჭრაჭუნა ტყავს შეეხებოდნენ, მისი მზერა გადააწყდა ვერცხლის ჩარჩოში ჩასმულ ერთ ფოტოს პორტრეტს, აქვე რომ იდგა, მაგიდაზე, ყველაზე გამოსაჩენ ალაგას. ზედ გამოსახული სახე იმდენად ჩინებული და გულისთქმათა ამშლელი გახლდათ, რომ ერასტ პეტროვიჩს ბივუარიც კი ამოუვარდა ჭკუიდან: სანახევროდ შემოქცეულიყო სქელთმიანი კლეოპატრა და შემოჰყურებდა ფართოთ გახელილი, შავად ჟუჟუნა თვალებით; ამაყად მოეღერებინა გედის ყელი და ოდნავის მკაცრობით და ახირებულის თვითნებობით გამოჰხატვოდა ღაწვ-ბაგეთა ოვალები. მეტადრე, კოლეგიის რეგისტრატორი მოაჯადოვა დამშვიდებულმა და მტკიცე ძალაუფლებამ, ერთობ მოულოდნელი რომ იყო ამ საამური ქალისშვილის პირისახეზე (რატომღაც მოუნდა ფანდორინს, რომ ეს აუცილებლად ქალისშვილი ყოფილიყო და არა ქალბატონი).
-მშვენიერთა ხელმწიფაავ, - დაუფშტვინა გვერდით ამომდგარმა ივან პროკოფიჩმა, - ვინ გახლავსთ? ნება მომეცით...
და მან ყოველისფერის ჭოჭმანის გარეშე, ტურტლიანის ხელით ჩარჩოთაგან ამოიღო გულ-სულ წარმტაცი სახე და უბოდიშოდ გადააბრუნა. იქ კი, ალმაცერი, გაკრული ხელით აგრე ეწერა
პეტრე კ.-ს.
და განვიდა პეტრე და სტიროდა მწარედ.
თუ შეიყვარებ, ნუღარ უარჰყოფ!
ა. ბ.
-თუკი ეს პეტრე მოციქულს შეადარა, მაშვინ თავათ ქრისტე-ღმერთი გამოდის რაღა? ამბიციები ჰნახეთ! - ჩაიფრუტუნა ბოქოულის თანაშემწემ, - ამ ჰინდივიდის მეოხებით ხომ არ დაიკრიფა გულსხელი ჩვენმა სტუდენტმა? ჰაიდა-აჰა, ესეც ბივუარი! მაშ, ტყვილათ არ გვივლია!
ივან პროკოფიევიჩმა ტყავის სათავსო გახსნა და იქიდან ერთადერთი ფურცელი ამოიღო. ერასტ პეტროვიჩისთვის უკვე კარგად ნაცნობ ცისფერ ქაღალდზე დაწერილ საბუთს ნოტარიალური ბეჭედი ესვა და რამდენიმე ხელმოწერითაც იყო დამოწმებული.
-საქმე დამშია, - თავი დაუქნია კმაყოფილმა პოლიციელმა. - ანდერძიც გამოიძებნა. საინეტერესო გახლავსთ, შიგ რა სწერია.
წუთში ჩაურბინა თვალებით დოკუმენტს, მაგრამ ერასტ პეტროვიჩს ეს დრო მარადისობად მოეჩვენა, ხოლო მხრის ზემოდან გადაჭყეტვის სურვილსაც კი თავისი პატივის დამამცრობლად სთვლიდა და ამ ქმედობას გამოსავალს არაფრისდიდებით არ მისცემდა.
-ჰაიდა-აჰა, ესეც შენი კეთილი ბებია შობა ღამით! მე და ჩემმა მზემ, კაი საჩუქარი კი გამოუვიდათ იმ შორებელს ნათესავებს!@- წამოიძახა ივან პროკოფიევიჩმა გაუგებარის სიხარულით, - ჰაიდა, კოკორინ! ტალახში წაყოფილი დინგები დასწმინდა ყველას. ჩვენებურათ, ძველებურათ, რუსულათ. ისე, მაინც-და-მაინც პატრიოტულათ არ გამოდის. თან კიდევ `ნადირიკაცზედაც~ ყოველისფერი ცხადი ჰხდება.
მოუთმენლობის მეოხებით ყოველგვარ ჩინუჩინმაჩინოთა პატივისცემის წესებზე წარმოდგენა-დაკარგულმა ერასტ პეტროვიჩმა წოდებით მაღლა მდგომს ფურცელი გამოსტაცა ხელიდან და ეს წაიკითხა:
ა ნ დ ე რ ძ ი
მე, ქვემორე ხელის მომწერი პეტრე ალექსანდროვიჩ კოკორინი, სრულს ჭკვაზედ მყოფი და ჩინებულის მეხსიერებით, აგრეთვე ქვემორე ხელის მომწერის მოწმათა თანსწრებით ვაცხადებ ანდერძს ჩემის კუთვნილის ქონების განკარგის თაობაზედ.
მთელს ჩემს აქამდისინ შემდგარს ქონებას, რომლის სრული ჩამონათვალი აქვს ჩემს რწმუნებულს სემიონ ეფიმიჩ ბერენზონს, ვუანდერძებ ქალბატონს, ბარონესსა მარგარეტ ესტერს, ბრიტანეთის მოქალაქეს, ყოველისფერის ამ საშუალების გამოსაყენებლათ თავისის შეხედულებისამებრ ობოლთა განათლების და აღზრდის საჭიროებისთვის. დარწმუნებული გახლავარსთ, რომ ქალბატონი ესტერი განაგებს ამ საშუალებებს უფრორე ჭკვიანურათ და პატიოსნათ, ვიდრე უფალი ღენერლები ჩვენის ადგილობრივის ქველმომქმედობისა.
ეს ანდერძი გახლავსთ საბოლოო და დასრულებული, გააჩნია კანონიერი ძალა და სცვლის ჩემს უწინდელს ანდერძს.
ანდერძის აღმასრულებლებათ ვჰნიშნავ ადვოკატს სემოინ ეფიმიჩ ბერენზონს და მოსკოვის უნივერსიტეტის სტუდენტს ნიკოლაი სტეპანიჩ ახტირცევს.
წინმდებარე ანდერძი შედგენილი გახლავსთ ორს ეგზემპლიარათ, რომელთაგან ერთი ჩემთან ჰრჩება, ხოლო მეორე შესანახათ ეძლევა ბატონ ბერენზონის საადვოკატო კანტორას.
მოსკოვი, 1876 წლის მაისის 12.
პეტრე კოკორინი
რომელშიც ლაპარაკის გარდა არაფერია
-თქვენი ნებაა, ქსავვერი თეოფილაქტოვიჩ, მაგრამ ძალიან უცნაურია! - მღელვარებით გაიმეორა ფანდორინმა, - აქ რაღაც საიდუმლოებაა, პატიოსან სიტყვას გაძლევთ! - და ჯიუტად გაუსვა ხაზი. - დიაღ, სწორედ საიდუმლო! თავად განსაჯეთ. ჯერ ერთი, რაღაც უაზროდ მოიკლა თავი, `იღბალზე~, დოლურაში ჩადებული ერთადერთი ვაზნით, თითქო სროლას არც აპირებდა. ეს რა ფატალური უიღბლობაა! და სიკვდილისწინა ჩანაწერის ტონიც, თქვენც დამეთანხმებით, მეტად უცნაურია - გეგონება სახელდახელოდ, ნამდვილი საქმის გამოჩენამდეა დაწერილი, მაგრამ ამის მიუხედავად, იქ აღძრულია უმთავრესი საკითხი, არასახუმარო საკითხი! - ერასტ პეტროვიჩის ხმა გრძნობით ჟღერდა, - მაგრამ ამ პრობლემაზე მერე მოგახსენებთ, ახლა ანდერძზე უნდა გელაპარაკოთ. განა საეჭვო არ არის?
-მაინც რა გეცვენებათ, გენცვალე, საეჭვოთ? - წაიღიღინა გრუშინმა, ნახტომებით რომ ფურცლავდა გასული დღე-ღამისდ `ქალაქურ შემთხვევათა კრებსს~. ეს საცნობარო ინტერესის აღმძვრელი საკითხავი, ჩვეულებრივ, მოდიოდა რის მეორე ნახევარში, რაღაი დიდმნიშვნელოვანი საქმეები შიგ არ შედიოდა - ძრითადად ყველანაირი წვრილმანი, სრული სისულელე, მაგრამ შიგადაშიგ საინტერესოც გამოჩნდებოდა ხოლმე. აქ იყო ცნობა გუშინდელი თვითმკვლელობის შესახებაც ალექსანდროვის ბაღში, მაგრამ როგორც დიდად გამოცდილმა ქსავერი თეოფილაქტოვიჩმა იწინასწარმეტყველა, ყოველგვარი დეტალების გარეშე და, რა თქმა უნდა, არც სიკვდილისწინა ჩანაწერი ჩანდა.
-რა მეჩვენება და, აი რა! თითქო არასერიოზულად დაიხალა კოკორინმა, თუმცა ანდერძი, მიუხედავადDგამომწვევი ტონისა, მთელი თავისი ფორმის დაცვით არის შედგანილი - ნოტარიუსით, მოწმათა ხელმოწერებით, აღმასრულებელთა მითითებით. და ისიც უნდა აღინიშნოს, რომ ქონება დიდია. მე დავადგინე - ორი ფაბრიკა, სამი ქარხანა, სახლები სხვადასხვა ქალაქში, გემთსაშენი ლიბავაში... მხოლოდ პროცენტიანი ქაღალდები სახელმწიფო ბანკში ნახევარ მილიონზეა!
-ნახევარ მილიონზედ? - ამოიოხრა ქაღალდებიდან მომწყდარმა ქსავერი თეოფილაქტოვიჩმა, - გაუმართლა იმ ანღლიელს დედაკაცს, გაუმართლა.
-და ერთი ამიხსენით, რა შუაშია ლედი ესტერი? რაღა სწორედ მაგას უანდერძა და არა ვინმე სხვას? რა კავშირია იმასა და კოკორინს შორის? აი, რა არის გასარკვევი!
-როგორც თავათ დასწერა, ჩვენებურ ხაზინის ქურდებს არ ენდობა, ხოლო ეს ანღლიელი კი, უკვე მერამთვენე თვე გამოჰხდა, გაზეთებს ცაში აჰყავთ. არა, ჩემო კეთილო, არა... თქვენ ის მითხარით, როგორა ჰხდება, რომ თქვენი თაობა სიცოცხლეს ესოდენ იაფათ აფასებს? ერთიბეწო რამე და მაშინვე ბახ-ბუხ, თანაც ზვიადათ, მთელი სამყაროს სიძულვვილით. რომელი ღვაწლით ეს აბუჩათ აგდება, რომელი ღვაწლით? - გრუშინი გაბრაზდა, რაკი გაახსენდა, თუ როგორ კადნიერად და უპატივცემულოდ ელაპარაკებოდა გუშინ საღამოს საყვარელი ქალიშვილი, თექვსმეტი წლის გიმნაზისტკა საშენკა. თუმცა ეს შეკითხვა უფრო რიტორიკული გალდათ, ამიტომ მწერალ-მწარმოებლის აზრიც ნაკლებად აინტერესებდა უფალ ბოქოულს და ამიტომ ისევ კრებსში ჩარგო თავი.
სამაგიეროდ, ერასტ პეტროვიჩი გამოცოცხლდა უფრო.
-აი, ეს კი ის წყევლა-კრულვიანი საკითხავია, რომელზედაც განსაკუთრებულად უნდა მეთქვა. მოდით, ისეთ კაცს შევხედოთ, როგორიც კოკორინია. ბედი ყოველისფერს აძლევს - სიმდიდრეს, თავისუფლებას, განათლებას, სილამაზეს (ეს სილამაზე ფანდორინმა ისე თქვა, დაუსწრებლად, რადგან მცირეოდენი წარმოდგენაც კი არა ჰქონდა გარდაცვლილის გარეგნობაზე). ის კი სიკვდილს ეთამაშება და, ბოლოსდაბოლოს, დასახულ მიზანსაც აღწევს. გნებავთ, იცოდეთ, რატომ? ჩვენ, უნუგეშოდ დაშთომილ ახალგაზრდობას თქვენს სამყაროში სული გვეხუთება - კოკორინმა პირდაპირ დაწერა ეს, მაგრამ აღარ განავრცო. თქვენი, უწინდელი კაცების იდეალები - კარიერა, ფული, პატივი - ბევრი ჩვენგანისთვის არაფერს ნიშნავს. მაგეებზე აღარც ვოცნებობთ. თქვენ როგორა გგონიათ, ტყუილად სწერენ თვითმკვლელობის ეპიდემიაზე? განათლებული ყმაწვილკაცობის უკეთესი ნაწილი მიდის, სულიერი ჟანგბადის ნაკლებობით ირჩობიან, თქვენ კი, მამების საზოგადოებას, აქედან გაკვეთილი ვერ გამოგიტანიათ!
ისე გამოდიოდა, რომ ბრალდების მთელი პათოსი ქსავერი თეოფილაქტოვიჩისკენ იყო მიმართული, ვინაიდან `მამების საზოგადოების~ სხვა წარმომადგენლები ახლო-მახლო არ შეიმჩნეოდნენ, თუმცა გრუშინი ოდნავადაც არ გაბრაზებულა, პირიქით, შესამჩნევი კმაყოფილებით დააქნია თავი.
-სიტყვამ მოიყოლა და, - დაცინვით დაიჩივლა მან, თან კრებსში ჩაიცქირებოდა, - აგერ, სულიერის ჟანგბადის ნაკლებობაზედ. `ჩიხაევის შესახვევში, მეშჩანსკის ნაწილის მესამე უბანზე, დილის 10 საათზე ნაპოვნია გვამი დამრჩვალი მეწაღისა, 27 წლის ივანე ერემოვიჩ ბულდიგინისა. მეეზოვე პეტრე სილინის ჩვენებით, თავის მოკვლის მიზეზი - ნასმურევიდან გამოსვლის საშუალების უქონლობა გახლავსთ~. ასე ხომ ყველა საუკეთესო წავა. მარტოკა ჩვენ, ბებერი სულელებიღა დავრჩებით.
-თქვენ იცინით, - სიმწრით თქვა ერასტ პეტროვიჩმა, - და პეტერბურღში თუ ვარშავაში, ლამის ყოველდღე, სტუდენტები იქნებიან, კურსისტები, შიგადაშიგ გიმნაზისტებიც კი - თავს იწამლავენ, ტყვიას იხლიან, ირჩობიან. თქვენ კი გეცინებათ...
`მოინანიეთ, ქსავერი თეოფილაქტოვიჩ, თორემ მერე გვიან იქნება~ - შურისგებით იფიქრა, თუმც ამ წუთამდე თავისმკვლელობის აზრი ჭკვაში არ მოსვლია - მეთად ცოცხალი ბუნების ყმაწლვილი იყო. სიჩუმე ჩამოდგა: ფანდორინმა წარმოიდგინა ღარიბული სასაფლაო, ეკკლესიის ღობის მიღმა, უჯვაროდ; ხოლო გრუშინი ხან თითს აყოლებდა სტრიქონებს, ხანაც ფურცლებს აშრიალებდა.
-ეს სინამდვილეში რაღაც აბდაუბდა გახლავსთ, - ამოიბურტყუნა მან, - რა არის, ყველანი გასულელდნენ? აი, ორი მოხსენება. ერთი მიასნიცკის ნაწილის მესამე უბნიდამ, მერვე გვერდზედ და მეორე როგოჟსკის ნაწილის პირველი უბნიდამ, მეცხრე გვერდზედ. ჰაიდა-აჰა. `12 საათსა და 35 წუთზე, პოდკოლოკოლნიის შესახვევში, `მოსკოვის ცეცხლისაგან დაზღვევის საქზოგადოების~ სახლში კალუგელი მემამულის, ავდოტია ფილიპოვნა სპიცინას (დროებით მცხოვრები სასტუმრო `ბოიარსკაიაში~) მოთხონით გამოიძახეს უბნის ზედამხედველი ფედორუკი. ქალბატონმა სპიცინამ უჩვენა, რომ წიგნის ფარდულის შესასვლელის მახლობლად, მის თვალწინ, ვიღაც წესიერად ჩაცმულმა, შესახედად 25 წლის ბატონმა თავის მოკვლა სცადა - საფეთქელთან პისტოლეტი მიიტანა, მაგრამ, სჩანს, ტყვია არ გავარდა და შეუმდგარი თავისმკვლელი მიიმალა. ქალბატონმა სპიცინამ მოითხოვა, რომ პოლიციას მოეძებნა ახალგაზრდა და გადაეცა იგი ჩვენი ეკკლესიურის ხელისუფლებისთვის მძიმე მონანიების დასაკისრებლად. ძებნა არ შემდგარა დანაშაულებრივი გერშების და ნიშნების არარსებობის გამო~.
-აი, ხომ ხედავთ, მეც ამას არ ვამბობდი! - გაუხარდა ერასტ პეტროვიჩს, ასეთი შურისძიებისგან სრულიად გულსავსედ რომ იგრძნო თავი.
-მოითმინეთ, ყმაწილო, ჯერ არ დამიმთავრებია, - შეაჩერა ბოქოულმა, - შემდგომ მოისმინეთ. `მოგახსენებთ გოროდოვოი, ანუ ქალაქის პოლიციელი სემიონოვი (ეს როგოჟსკიდამ არის). თერთმეტ საათზე იგი გამოიძახა მეშჩანინმა ნიკოლაი კუკინმა, მცირე იაუზსკის ხიდის პირდაპირ მდებარე საბაყლო დუქნის `ბრიკინი და ძმების~ დახლიდარმა. კუკინმა განაცხადა, რომ რამდენიმე წუთის წინ ხიდის ქვის ბოძკინტზე აძვრა ვიღაცა სტუდენტი, შუბლზე პისტოლეტი მიიდო, ნამდილად თავის მოკვლის სურვილით. კუკინმა გაიგონა ჩახმახის ჩხაკუნი, მაგრამ გასროლა არ შემდგარა. ამ ჩხაკუნის შემდგომ სტუდენტი გადმოხტა ხიდზე და სწრაფად წავიდა იაუზსკის ქუჩის მხარეს. აქამდისინ სხვა მხილველები არ აღმოჩნდნენ. კუკინს დაუბეჯითებია ამ ხიდზე პოლიციის პოსტის დაწესება, რადგანაც გასულ წელს იქ უკვე დაირჩო მსუბუქის ყოფა-ქცევის ქალი და ამის გამოისობით ვაჭრობას ზიანი ადგებაო~.
-არაფერი მესმის, - ხელები გაშალა ფანდორინმა, - ეს რა რიტუალია ამისთანა? უკაცრაოდ და, თავისმკვლელების საიდუმლო ორღანიზაცია ხომ არ არის?
-რაის ორღანიზაცია, - ბრტყლად წარმოთქვა ქსავერი თეოფილაქტოვიჩმა და მერე, გამოცოცხლების კვალობაზე უფრო ჩქარა ალაპარაკდა, - არანაირი საზოგადოება, ჩემო კეთილო, ყოველისფერი უფრორე მარტივათ არის. ეხლა უკვე დოლურას ამბავიც გასაგებია, უწინ ფიქრათაც არ მომივიდოდა! ამას, ყოველისფერს სულ ერთი და იგივე კაცი, აეს ჩვენი სტუდენტი კოკორინი ონავრობდა. აქ უყურეთ, - წამოდგა და მკვირცხლად მივიდა მოსკოვის რუქასთან, კარის მახლობლად რომ ეკიდა კედელზე. - აი, ეს მცირე იაუზსკის ხიდია. აქედამ იაუზსკის ქუჩით გასწია, სადღაცას იბოდიალა და პოდკოლოკოლნიიზე ამოჰყო თავი, სადაზღვებო ორღანიზაციის მახლობლათ. აქ მემამულე სპიცინა შეაშინა და თავისი საცუღლუტო გზა განაგრძო კრემლის მხარეზედ. მესამე საათისათვის ალექსანდროვის ბაღამდის მოაღწია, სადაც მისი ონავრობა ჩვენთვის უკვე ცნობილი შედეგით დასრულდა.
-მერედა, რატომ? და რას ნიშნავს ეს ყოველისფერი? - რუქას მიაშტერდა ერასტ პეტროვიჩი.
-რასა ჰნიშნავს, ამის განსჯაში ჩვენ ვერ შევალთ. მაგრამ საქმე როგორც იყო, ვხვდები. ამ ჩვენმა თეთრსაყელოიანმა სტუდენტმა, ოქროს ახალგაზრდამ გარგასწყვიტა, ყველასთვინ ჯოჯოხეთი მოეწყო. თანაც სიკვდილის წინ მოინდომა, თავისის ნერვებისთვის შეეღიტინებინა. სადღაცას წავიკითხე, რომ ამას `ამერიკული რულეტი~ ჰქვიან. ჩრდილო ამერიკის შტატებში გამოიგონეს, ოქროს სარეწებზედ. დოლურას ერთი ვაზნით დასტენი, დაატრიალებ და ბა-ბაახ! თუ გაგიმართლა, ბანკს მოჰხსნი, არადა - მეყოლე გაზაფხულის ვარდივით. ჰოდა, გასწია ჩვენმა სტუდენტმაც მოსკოვურ ვოიაჟში ბედის გამოსაცდელათ. სავსებით დასაშვებია, რომ სამჯერ კი არა, უფრო მეტჯერ დაიხალა. უბრალოდ, ყველა მხილველი პოლიციას არ დაუძახებს. იმ სულთა მშველელმა მემამულე ქალმა და დახლიდარმა კუკინმა თავიანთი კერძო ინტერესის გამო გამოაცლინეს სიფხიზლე, თორემ რამდენგზის სცადა კოკორინმა - ერთმა ღმერთმა თუ უწყის. ანდა, თავის თავთან პირობა დადო - აი, მე სიკვდილს რამოდენიმეჯერ გავეთამაშები და, მორჩა? გადავრჩები - აესე იქნება!.. სხვათაშორის, ეს უკვე ჩემი ფანტაზიებია. არანაირი ფატალური უიღბლობა არა ყოფილა ალექსანდროვის ბაღში, უბრალოთ, მესამე საათისთვის სტუდენტს მთელი თავისი ფორტუნა შემოეფლანგა.
-ქსავერი თეოფილაქტოვიჩ, თქვენ ნამდვილი ანალიტიკური ნიჭი გაქვსთ, - გულწრფელად აღიარა აღფრთოვანებულმა ფანდორინმა, - სულ თვალწინ მიდგას, რაც როგორ მოხდა.
დამსახურებული ქება, თუმც კი ძუძუმწოვარასგან, გრუშინს გულზე მოეფონა.
-ჰაიდა-აჰა, უწინდელის სულელის ბერიკაცებისგანაც შეიძლება რაღაცის სწავლა, - დამრიგებლურად თქა მან, - თქვენს რომ ჩემდენი გემსახურნათ საგამომძიებლო საქმეში, თან ახლანდელს უკულტურო დროებაში კი არა, ხელმწიფე ნიკოლაი პავლოვიჩის ხანაში, მაშვინ აღარ გაარჩევდით, საქმე საგამოძიებოა თუ არა. მაშვინ მოსკოვში ჯერ არ იყო ჩვენი სამმართველო, არცა საგამოძიებო განყოფილება. დღეს მკვლელს ეძებ, ხვალ ბაზარში დგეხარ, ხალხს ჭკუას ასწავლი, მაზეგ სამიკიტნოებში უპაშპორტოებს დასდევ. სამაგიეროთ, დაკვირვებული ჰხდები, ხალხს ეცნობი, თანაც ტყავი გეთრიმლება - უამისოთ პოლიციურს საქმეში შეუძლებელი გახლავსთ, - მინიშნებით დაასრულა ბოქოულმა და იქვე შეამჩნია, რომ მწერალ-მწარმოებელი რაღაც უგულისყუროდ უსმენს, თავის რომელიღაცა ფიქრს მკაცრად უჭმუხნის შუბლს და არც ისე საამო სანახავია.
-კეთილი. გადმოალაგეთ, კიდევ რა გაქვთ...
-ერიჰაა!.. ვერ გამიგია... - ფანდორინმა ნერვიულად აათამაშა ნამგალა მთვარესავით წარბები, - ეს კუკინი გაიძახის, ხიდზე სტუდენტი იყოო...
-რა თქმა უნდა, სტუდენტი. აბა-და, სხვა, ვინ?
-მაგრამ, საიდან იცის კუკინმა, რომ კოკორინი სტუდენტია? სერთუკში იყო და შლაპა ეხურა, ალექსანდროვის ბაღში არც ერთ მოწმას სტუდენტად არ მიუღია... ოქმებშიც სულ `ყმაწვილკაცი~ და `ის ბატონია~. აი, გამოცანა!
-თქვენ სულ გამოცანები გიტრიალებსთ ჭკვაში, - ხელი ჩაიქნია გრუშინმა, - ბრიყვია ეგ თქვენი კუკინი და მორჩა! ხედავს, ახალგაზრდა ბატონია, სამოქალაქო სამოსში, და წარმოიდგინა, რომ სტუდენტია. ანდე, ეგებ დახლიდარს მახვილი მზერა აქვს და სტუდენტი ამოიცნო - მაგას ხომ დილიდან საღამომდე მსყიდველებთან აქვს საქმე.
-ისეთი მსყიდველი, როგორიც კოკორინია, კუკინს მისდღემში არ უნახავს თავის სამიკიტნოში! - მართებულად შეეწინააღმდეგა ერასტ პეტროვიჩი.
-მერედა, ამით რა?
-ის, რომ ურიგო არ იქნებოდა, მემამულე სპიცინა და დახლიდარი კუკინი უფრო უკეთესად დაგვეკითხა. თქვენ, ქსავერი თეოფილაქტოვიჩ, ასეთ წვრილმანებზე დახურდავება არ გეკუთვნით, მაგრამ, თუ ნებას მომცემთ, მე თავად... - ერასტ პეტროვიჩი სკამიდან წამიწია, ისე უნდოდა, გრუშინი დაყაბულებოდა.
ქსავერი თეოფილაქტოვიჩმა სიმკაცრის გამოვლინება დააპირა, მაგრამ გადაიფიქრა. გაუშვი, ყმაწილმა ცოცხალი სამუშაოს გერში აიღოს, მოწმეებსთან ლაპარაკი ისწავლოს. იქნებ მაგისგან ხეირიც კი იყოს. შთაგონებითა ჰბრძანა:
-არ გიკრძალავ. - და ჯერ იქვე ხელის გაქნევით აღკვეთა სიხარულის შეძახილი, კოლეგიის რეგისტრატორის ბაგეებს რომ უნდა დასცდენოდა და მხოლოდ მერეღა დასძინა, - მაგრამ ჯერ კეთილი ინებეთ და მისი აღმატებულების ანგარიში დაასრულევით. და კიდევ აი, რა, გენცვალე, უკვე მეოთხე საათი გახლავსთ. ჰოდა, წავალ მე ჩემთვის. თქვენ კი ხვალ მომიყვებით, ის სტუდენტი საიდან მოიტანა დახლიდარმა.
მესამე თავი,
რომელშიც გამოჩნდება `წელში მოხრილი სტუდენტი~
მიასნიცკიდან, სადაც სამძებრო სამმართველო მდებარეობდა ვიდრე სასტუმრო `ბოიარსკაიამდე~ - აქ, კრებსის მიხედით, დროებით ცხორობდა მემამულე სპიცინა, ოციოდე წუთის სავალი იყო და მოუთმენლობით აწრიალებულმა ფანდორინმა მაინც ფეხით გადაწყვიტა წასვლა. მტანჯველ `ლორდ ბაირონს~, გამოუთქმელი ვაი-ვიშით რომ ერჭობოდა ფერდებში ჩვენს მწერალ-მწარმოებელს, მის ბიუჯეტში ისეთი გარღვვევა შეექმნა, მეეტლის ხარჯი უკვე პირდაპირ ასახვას ჰპოვებდა კვების ყოველდღიურ ულუფაზე. გზადმიმავალი შარშან გამხმარი და ახლახანს მოხარშული თევზისგან გამომცხვარ ღვეზელს შეექცეოდა (მეხსიერებიდან არ უნდა გადაგვივარდეს, რომ თავის უწყებაში უსადილოდ დარჩა აჟიტაციის, გნებავსთ, მღელვარების ნიადაგზე). ფეხმარდად მიაბიჯებდა ჩისტოპრუდნის ბულვარზე, სადაც წარღვნამდელი ბებიები - წუღა-მესტებითა და ჩაჩებით - ნამცეცებს უყრიდნენ კარგად ნაპატივებ, მოურიდებელ მტრედებს. ქვარიყულ ფენილზე ისე დაჰქროდნენ ღია ეტლები და ფაიტონები, რომ იმათ ფანდორინი ვერანაირად დაეწეოდა და იმისმა ფიქრებმაც განაწყენებული მიმართულება მიიღეს. სწორედ მოგახსენოთ, მაძებარი კარგი ეტლისა და ბედაურის გარეშე, აბა-და, ვის გაუგონია. კიდევ კარგი, `ბოიარსკაია~ პოკროვკაზეა, თანაც მერე იქიდან იაუზისკენ - უფალ დახლიდარ კუკინს ხომ უნდა დაუკრას თავი - ესეც შენი ნახევარი საათის სასიარულო. აქ დაყოვნება სიკვდილის სწორფასი შექმნილა, საკუთარ თავს ჰგერშავდა ერასტ პეტროვიჩი (უნდა კი მოურიდებლად ითქვას, ცოტათი აზვიადებდა კიდეც). უფალმა ბოქოულმა მხოლოდ სამშაურიანი უწყალობა, თავადვე წადიო. არადა, სამმართველო ყოველ თთვეს ოთხმოცდაათ გაუტეხელ რუბლს კერძო მეეტლის საქირაოდ ჰრიცხავს. ჰაიდა-აჰა, საუფროსო პრივილეღიები: ერთნი კერძო ეტლით მიბრძანდებიან შინ, ხოლოთუ მეორენი ორთავეთათვის აუცილებელ სამსახურებრივ საჭიროებაზე ფეხით დაჩანჩალებენ.
მარცხენა მხარეს, მშრალი ყავახანის სახურავს ზემოთ ტროიცკის ეკკლესიის სამრეკლო გამოჩნდა, რომლის შორიალოს მდებარეობდა `ბოიარსკაია~ - აი, ამისთანა მნიშნელოვანი აღმოჩენა უკარნახა ფანდორინს გულმა და უფრორე ფეხგაჩქარებით გასწია.
ნახევარი საათის შემდგომ, თავჩაქინდრული და სიქაგაცლილი პოკროვსკის ბულვარს მიუყვებოდა ქვემოთ, სადაც ისეთივე ნაპატივებ და თავგასულ მტრედებს, როგორნიც ჩისტოპრუდნიზე ვნახეთ, უკვე ჩამომავლობით დიდგვაროვანი ქალბატონები კი აღარ, ვაჭართა ცოლები აჭმევდნენ.
მოწმა დედაკაცთან ისეთი ლაპარაკი მოუხდა, დამამშვიდებელს ვერ დაარქმევდი. ის მემამულე დიაცი ერასტ პეტროვიჩმა ბოლო წამს დაიჭირა - უკვე მსუბუქ ეტლში ჩაჯდომას ეპირებოდა, სამგზავრო სკივრებითა და ფუთებით რომ იყო გამოტენილი, რათა სატახტოდან მშობლიური კალუგის გუბერნიაში დაბრუნებულიყო. ფულად საშუალებათა დაზოგვის მიზნით მოგზაურობდა უფალა სპიცინა ძველებურად, თავისი ცხენებით და არა რკინისგზით.
აი, ამაში კი, ისემც ღვთის წყალობა თქვენა გქონდესთ, როგორც ფანდორინს გაუმართლა. მემამულე მანდილოსანი ვოგზალზე რომ გამოჰკიდებოდა მატარებელს, ვაითუ მათი ლაპარაკი აღარც გამართულიყო. სიტყვაზე ძუნწი მოწმას მუსაიფის შინა-არსი, ვისთანაც ხან იქიდან და ხანაც აქედან სცადა მიდგომა ერასტ პეტროვიჩმა, ერთ ალაგას იყრიდა თავს: ქსავერი თეოფილაქტოვიჩი მართალი იყო, სწორედ რომ კოკორინი ენახნა უფალა სპიცინას - სერთუკიც მოიგონა, გურგვალი შლაპაც და ლაკის შტიბლეტებიც, ჩვენებურად - ღილიანი საცვეთები, რაზედაც კრინტი არ დასცდენიათ ალექსანდროვის ბაღის მოწმეებს.
მთელი იმედები უფალ კუკინზე დავიდა, ვისთან დამოკიდებულებაშიც, ალბათ, ისევ გრუშინი გამოდგება მართალი. ვიღაცა ყბამოღებული დახლიდარი დაუფიქრებლად მოედო ღობე-ყორეს, შენ კიდევ მაგის გულისთვის ფეხით იწოწიალე მთელ მოსკოვში და ბოლოს ბოქოულის დასაცინი შეიქმენ.
საბაყლო დუქან `ბრიკინი და შვილების~ მინიანი კარი ზედგამოხატული შაქრის თავით, პირდაპირ საპისწყლოზე გამოდიოდა და აქედან ხელისგულივით სჩანდა ხიდი - ეს უმალ შენიშნა ფანდორინმა. ისიც დაატყო, რომ დუქნის Fფანჯრები ღია იყო (დახუთულობის მეოხებით) და ეგება, პატრონს გაეგონა კიდევაც `რკინის ჩხაკუნი~, რაკიღა ხიდის უახლოეს ქვის ბოძკინტამდე თხუთმეტ ნაბიჯზე მეტი არ იქნებოდა. კარიდან ცნობისმოყვარეობით გამოიჭყიტა წითელპერანგა, ორმოცწლამდე კაცმა - შალის შავ ჟილეტში, პლისე შარვალში და ბოთლებში ჩადგმული წუღებით.
-რით გემსახუროთ, თქვენო კეთილშობილებავ? - შეეკითხა, - უკაცრავოთ კი გახლავარსთ და ბოდიშიც მომიხდია, მაგრამ გზის დაკარგვა ხომ არ გინებებიასთ?
-კუკინი? - მკაცრად დაეკითხა ერასტ პეტროვიჩი, რადგან წარმოთქმული სიტყვებიდან თავისთვის დამამშვიდებელი დასკვნის გამოტანა ვერ შეიძლო.
-გახლავარსთ! - ყურები დაცქვიტა უფალმა დახლიდარმა და ფაჩვნიერი წარბები ერთად შეჰყარა, მაგრამ მალევვე მიხვდა, - თქვენო კეთილშობილებავ, პოლიციიდამ ხო არა ჰბრძანდებით? უმორჩილესათ მადლობელი გახლავარსთ, არ ველოდი თქვენგანა ასეთს ელვისებურს ყურადღებასა. ბატონმა უბნის უფროსმა ჰსთქო, ზემოთ სახეში მიიღებენო, მაგრამა ეგრე ხელდახელ? რას ვიფიქრებდისთ, რას ვიფიქრებდისთ? ან აქამდისინ გარეთ რათა ვსდგავართ! დუქანში მობრძანდით. ისეთი მადლობელი გახლავარსთ, რომ - ბარაქალა! ბარაქალა!
ამ სიტყვებზე თავი დაუკრა, შეხსნა კარი და ხელის მოძრაობით შეიპატიჟა - მთელის გულითა გსთხოვსთ! - მაგრამ ფანდორინი არც განძრეულა თავისი ალაგიდან.
შთაგონებული სახის მეტყველებით უთხრა:
-მე, უფალო კუკინ, უბნიდან კი არა, სამმართველოდან გახლავართ და პოვნა დამავალეს იმ სტუ... იმ კაცისა, ვის შესახებაც თქვენ მოახსენეთ უბნის ზედამხედველს.
-აჰა, ის სკუბენტი? - თავი მოუქონა ამ საგანზე სალაპარაკოდ მზადმყოფმა დახლიდარმა, - აბა-და, როგორ, კოხტათ და შვენივრათ დავიმახსოვრევით. რა შიში ვჭამეთ, ღმერთო კი შეგვიწყალე. რო დავინახე, არა, რო აემ ბოძკინტზედ აძვრნენ და შუბლზედ ფიშტო მიიდეს, აექვე ჩავკვდი - ვიფიქრე, რო ყოველისფერი გასთავდაა... შარშანაც ეგრე არ იყო მეთქვი და დუქანში რო ქუდი შემოუგდო, კაციშვილი აღარ შემოადგამს მეთქვი ფეხსა. ჯამი გავარდეს, ქვაბში ჩავარდეს, მაგრამა, ჩვენ აქ რა შუაში გახლავარსთ, ამისი პასუხი მომეცით. რა ჭირი და ნაცილი დაეტაკათ, მამაძაღლი, თაფლი ხო არ წამისვია, რო მაინცა და მაინც ამ ჩემის დუქნის წინ დაიკრიფონ გულხელი? ადექი, შე დალოცვილიშვილო და მასკვა-რეკაზედ წადი, სულ კაი-კაი რიყის ქვებია და ხიდიც, გაგიხარია, ძაან მაღლა არი, ჰოდა, შენც ადექი და...
-ხმა ჩაიკმინდეთ, კოკორინ! - შეაწყვეტინა ერასტ პეტროვიჩმა, - და უმჯობესია ის სტუდენტი აღმიწეროთ. როგორი სამოსი ეცვა, რანაირად გამოიყურებოდა და მითამ საიდან მოიტანეთ, რომ სტუდენტია.
-საიდამ მოვიტანე, თქვენო კეთილშობილებავ და იქიდამ, რომა... - გაუკვირდა დახლიდარს, - აი, როგორც სკუბენტს რო ეკუთვნის, არა? აეგეთინა ფორმაში გახლდასთ. მუნდირი გინდა. პჭყვიალა ღილები გინდა და ცხვირზედ კიდევ - შუშაბანდები.
-მუნდირი? - წამოიძახა ფანდორინმა, - მუნდირში იყო?
-ვა... აბა, მაშ, როგორ? - კუკინმა თანაგრძნობით მიხედა ჩაუმხვდარ ჩინოვნიკს, - უმაგისოთ რანაირათ გამეგო, სკუბენტია თუ ვიღაცა ოხერ-ტიელი? მაშ, მე მუნდირის ყაიდაზედ სკუბენტი და სტაცკი ჩინოვნიკი ვეღარ გამირჩევნია?
ამ მართებულ შენიშვნაზე ერასტ პეტროვიჩს რაღა ეთქმოდა, ჯიბიდან ერთი რიგიანი ბლოკნოტი და წესიერი ფანქარი ამოიღო ჩვენების ჩასაწერად. ეს ბლოკნოტი სამძებროში მუშაობის დაწყებამდე შეიძინა ფანდორინმა, სამი კვირა არ შეუწუხებია, დღეს გამოადგა - დილიდან მოყოლებული, ნელა-ნელა რამდენიმე ფურცელი შეავსო უკვე.
-აბა, მოჰყევით, როგორ გამოიყურებოდა ის კაცი.
-როგორა და... კაცია რაღა, როგორღაც შეუმჩნეველი, სახეზედ აქა-იქა `რქებით~, მღიერებით რა... და შუშაბანდებით.
-რომელი შუშაბანდებით - სათვალე ეკეთა თუ პენსნე?
-აი, ეგეთინა, ბაფთით რაღა.
-მაშინ, პენსნე, - ფანქარს აფხაჭუნებდა ფანდორინი. - კიდევ რა ნიშნები ჰქონდა?
-ორთავენი ძაან წელში მოხრილები იყვნენ, მხრები კინკრიხოზედ მაღლა მოემარჯვებინათ... მოკლეთ, სკუბენტი სკუბენტია, აკი მოგახსენებთ...
საგონებელში ჩავარდნილი კუკინი `შტაცკი ჩინოვნიკს~ მიშტერებოდა, ის კი დიდხანს გაჩუმდა - თვალებს ჭუტავდა, ტუჩებს აცმაცუნებდა, თავის პატარა რვეულს აშარიშურებდა. რაღა ბევრი გავაგრძელოთ, ფიქრობდა რაღაცას თავისთვის კაცი.
`მუნდირი, მღიერიანი, პენსნე, წელში მოხრილი~ - აღნიშნული იყო ბლოკნოტში. უკაცრავოდ და, აქა-იქა მღიერები - ეს წვრილმანია. კოკორინის ნივთების აღწერილობაში პენსნეს თაობაზე სიტყვა არ არის დაძრული. დაკარგა? შეიძლება. მოწმეებიც არა-რას ამბობენ პენსნეზე, მაგრამ თავის-მკვლელის გარეგნობის შესახებ რიგიანად არც გამოუკითხავთ იმათთვის - რად უნდოდათ? წელში მოხრილი? ჰმ. `მოსკოვსკიე ვედომოსტიში~, მახსოვს, აღწერილია `სამოქალაქო ყოჩაღი~, მაგრამ რეპორტიორი ამ შემთხვევას არ დასწრებია, კოკორინი არ უნახავს; ასე, რომ `ყოჩაღობის~ მოჭორვაც შეეძლო უფრო მეტი ეფექტის მისაცემად. რჩება სტუდენტური მუნდირი - ამას ვეღარ უკუაგდებ. თუკი ხიდზე კოკორინი იყო, მაშინ გამოდის, რომ თერთმეტ საათსა და პირველის ნახევარს შორის რატომღაც სერთუკი გადაიცვა. საინტერესოა, სად? იაუზიდან ოსტოჟენკამდე და მერე უკან, `მოსკოვის ცეცხლისგან დაზღვევის ორღანიზაციამდე~ გრძელი გზა არის, საათნახევარში ვერ მობრუნდები.
და გულის კოვზთან ყრუ ტკივილმა ფანდორინი მიახვედრა, რომ ერთადერთი გამოსავალი აქვს: მაგრად ჩაჰკიდოს ქეჩოში დახლიდარ კუკინს, წაიყვანოს უბანში, მოხოვაიაზე, სადაც მორგში ჯერ კიდევ ასვენია ყინულებშემოწყობილი თავისმკვლელის გვამი და ამოცნობა გამართოს. ერასტ პეტროვიჩმა წარმოიდგინა გაპობილი თავის ქალა, სისხლის და ტვინის ნაგურჯლებით, და სავსებით ბუნებრივად სახეში დაუდგა ვაჭრის ყელგამოღადრული ცოლი კრუპნოვა, აქამდისინ კიდევვ რომ ეჩენებოდა ხოლმე ღამის კოშმარულ სიზმრებში. არა, `საყინულეში~ წასვლა ნამდვილად არ უნდოდა. მაგრამ მცირე იაუზსკის ხიდის სტუდენტსა და ალექსანდროვის ბაღის თავის-მკვლელს შორის რაღაც კავშირი იყო, რომელშიც დაუყოვნებლივ უნდა გარკვეულიყო. ვის შეუძლია უთხრას, იყო თუ არა კოკორინი `რქებიანი~ და წელში მოხრილი? და ატარებდა თუ არა პენსნეს?
პირველ რიგში, მემამულეს, უფალა სპიცინას, მაგრამ ის, ალბათ, უკვე კალუგის საგუშაგოს უახლოვდება. მერე, განსვენებულის კამერდინერი. როგორ არის იმისი გვარი? რა საჭიროა, მაინც გამომძიებელმა გამოაგდო ბინიდან, წადი და ეძებე. დარჩნენ ალექსანდროვის ბაღის მოწმეები, განსაკუთრებით ის ორი მანდილოსანი, რომლებთანაც კოკორინი ლაპარაკობდა თავისი სიცოცხლის ბოლო წუთს. აი, ისინი კი ყოველისფერს დაინახავდნენ. აგერ, ბლოკნოტშიც ჩამიწერნია: `ქალისშვილი ნ.ს.მ. ელიზ. ალექსანდროვნა ფონ ევერტ-კოკოლცევა, 17 წლისა; შინაბერა ემა გოტლიბოვნა პფული, 48 წლის, მცირე ნიკიტინსკაია, საკუთარი სახლი~.
მეეტლის ხარჯს ამჯერად ვეღარ გადურჩებოდა.
***
ძალიან გრძელი დღე გამოდიოდა. მაისის ხალისიანი მზე, სულაც რომ არ დაღლილიყო ოქროსთავიანი ქალაქის გაბრწყინებით, უწადინოდ ჩამოდიოდა სახურავების ხაზებიდან, როცა ორი აბაზით გაღარიბებული ერასტ პეტროვიჩი ეტლიდან ჩამოვიდა დორიული სვეტებით, მოჩუქურთმებული ფასადითა და მარმარილოს პარმაღით დამშვენებულ, მდიდრულ სახლთან. მეეტლემ შეატყო, რომ შეყოყმანებული მგზავრი გაჩერდა და უთხრა:
-სწორეთ ეს არი ღენერლის სახლი, იჭვიც არ შეგეპაროთ. განა პირელი წელია, რაც ამ ქალაქში დავდივარ.
`ასე არ შემიშვებენ~, - მოსალოდნელი დამცირების შიშისგან ერასტ პეტროვიჩს გული შეუფრთხიალდა. ხელი მოჰკიდა სპილენძის ბრჭყვიალა ჩაქუჩს და ორჯერ დაარაკუნა. ბრინჯაოს ლომების სახეებით დამშვენებული მასიური კარი დაუყოვნებლივ განიხვნა და ოქროსბუზმენტიან, მდიდრულ ლივრეაში გამოწყობილმა შვეიცარმა გამოიხედა.
-ბატონ ბარონთან ჰბრძანდებით? სამსახურიდამ? - საქმიანად დაეკითხა, - მოვახსენო თუ რაიმე ქაღალდი გადავცე? შემოჰბრძანდისთ, მანდ რატომ ჰსდგახართ?
ჭაღითაც და გაზის რქაულებითაც გაჩირაღდნებულ მისაღებში სტუმარი მთლად დაფრთხა.
-მე პირადად ელიზავეტა ალექსანდროვნასთან გეახელით, - აუხსნა მან, - ერასტ პეტროვიჩ ფანდორინი, სამძებრო პოლიციიდან. გადაუდებელი საჭიროების გამო.
-სამძებროდამ? - იჭვით შეიჭმუხნა კარის გუშაგი, - გუშინდელის საქმის გამო ხომ არა? არც კი იფიქროთ. ქალიშვილები თითქმის ნახევარი დღე ქვითინებდნენ და ღამითაც კარგათ არა სძინებიათ. ვერც შეგიშვებთ და ვერც მოვახსენებ. გუშინ რომ ელიზავეტა ალექსანდრონა დაკითხვებით გააწამეს, მისი აღმატებულება თქვენებს, საუბნოდამ სულ კისრების წაწყვეტით დაემუქრა. ქუჩაში მიბრძანდით, ქუჩაში. - და იმ არამზადამ გასასვლელისკენ უბიძგა თავისი უშველებელი ღიპით.
-შინაბერა პფული? - წამოიძახა სასოწარკვეთილმა ერასტ პეტროვიჩმა, - ორმოცდარვა წლის ასაკის ემა გოტლიბოვნა? იმასთან მაინც გავისაუბრებდი. სახელმწიფო მნიშვნელობის საქმეა!
შვეიცარმა მედიდურად ააცმაცუნა ტუჩები:
-იმასთან შეგიშვებთ, რატომაც არა. აი, იქით, კიბის ქვეშ მიბრძანდით. დერეფანში. მარჯვნივ მესამე კარი. მანდა ჰსცხოვრობს ქალბატონი აღმზრდელი.
დაკაკუნების მერე მაღალმა, გაძვალებულმა არსებამ გაუღო კარი და სტუმარს მრგვალი, თაფლისფერი თვალებით მიაჩერდა.
-ფანდორინი. პოლიციიდან. ქალბატონი პფული ბრძანდებით? - ყოყმანით წარმოთქვა ერასტ პეტროვიჩმა და ყოველშემთხვევაში ნემენცურად გაიმეორა, - პოლიცაიმტ. ზინდ ზი ფრეილაინ პფულ? გუტენ აბენდ. (`პოლიციის სამმართველო. თქვენ ქალისშვილი პფული ხართ? საღამო მშიდობისა~).
-მშვიდობის საგამო, - ცივად მიუგო გაძვალებულმა, - დიაგ, მე ემმა პფული ვარ. შემოდიტ. იმ სკამზედ დაბრდზანდიტ.
ფანდორინი მითითებულ ადგილზე, მორკალულ საზურგიან ვენურ სკამზე დაჯდა, რომელიც რაღაც სახელმძღვანელოების და საწერი ქაღალდის დასტების ზედმიყოლებითი წესრიგიანობით გაწყობილ საწერ მაგიდასთან იყო მიდგმული. ოთახი კარგი იყო, ნათელი, მაგრამ მეტად მოსაწყენი, თითქო მკვდარი. მხოლოდ რაფაზე იდგა მთელი სამი ქოთანი წამოზრდილი ნემსიწვერებით - ერთადერთი ნათელი წერტილი მთელ ამ მოღუშულ სადგომში.
-ტკვენ იმ სულელი კმაწვილკაცის ტაობაზე ბრდზანდებიტ, საკუტარ ტავს რომ ესროლა? - შეეკითხა შინაბერა პფული, - მე გუშინ ბატონი პოლიციელის კველა შეკიტხვას ვუპასუხე, მაგრამ ტუ კიდევ გსურტ, შეგიდზლიატ მკიტხოტ. მე კარგატ მესმის, რომ პოლიცაის მუშაობა - ეს დზალიან მნიშვნელოვანია. ბიდზაჩემი გიუნტერი ზაკსონიის პოლიცაიში მსახურობდა ობერ-ვახმაისტერად.
-მე კოლეგიის რეგისტრატორი ვარ, - თავადაც რომ ვახმაისტერად არ მიეღოთ, სასწრაფოდ აუხსნა ერასტ პეტროვიჩმა, - მეთოთხმეტე კლასის მოხელე.
-დიაგ, მე შემიდზლია ჩინების გარჩევა, - თავი დაუქნია ნემენცმა ქალმა და სტუმრის ვიცმუნდირის საღილეზე მიუთითა, - მაშ, ასე, ბატონო კოლეგიის რეგისტრატორო, მე ტქვენ გისმენტ.
ამ მომენტში კარი დაუკაკუნებლად შემოხსნა და ოთახში შემოფრინდა ქალიშვილი მომაჯადოებლად აწითლებული სახით.
-freilein pful! Morgen fahren wiz nach Kuntsevo! (`ხვალ ჩვენ კუცევოში მივდივართ!~ - ნემენც.) პატიოსანი სიტყვაა! მამიკომ ნება მოგვცა! - ზღურბლიდანვე წააყარა, მაგრამ უცხოს დანახვაზე შეჩერდა და დარცხვენილი დადუმდა, ტუნცა მისი ნაცრისფერი თვალები ცოცხალი ყურადღებით მიაჩერდნენ ახალგაზრდა ჩინოვნიკს.
-კარგად აგზრდილი ბარონესსები კი არ დარბიან, არამედ დადიან, - საძგელი სიმკაცრით უთხრა აღმზრდელმა, - მიტ უფრო მაშინ, როცა ისინი მტელი ჩვიდმეტი ცლისანი არიან. ტუკი არ დარბიხარტ, არამედ დადიხარტ, ტკვენ გაკვტ დრო, დაინახოტ უცნობი კაცი და წესიერად მიესალმოტ.
-გამარჯობა, ბატონო! - თითქოსდა გაიშრიალა საოცარმა ხილვამ.
ფანდორინი წამოხტა და თავი დაუკრა, თან უსაძაგლესად იგრძნო თავი. გოგონა საშინლად მოეწონა და საწყალი მწერალ-მწარმოებელი შეშინდა, რომ ახლა ადგება და ერთი ნახვით შეიყვარებს, მაგრამ ამის ჩადენა არაფრით არ შეიძლება. ადრეც კი, მამის კეთილდღეობის ხანაში ასეთი პრინცესა ვერანაირად ვერ იქნებოდა მისი საწყვილო, ახლა კი მით უმეტეს.
-გამარჯობა, - ძალიან მშრალად მიუგო მან, მკაცრი გამომეტყველება მიიღო და გონებაში დასძინა: `არასახარბიელო როლში გსურდათ ჩემი წარდგენა? ეს ტიტულიანი მრჩეველი და ეს კი ღენერლის ქალიშვილი? არა ქალბატონო, არ გამოგივათ! ტიტულარულამდე ჯერ კიდევ რამდენი უნდა ვიმსახურო და ვიმსახურო~.
-კოლეგიის რეგისტრატორი ფანდორინი, ერასტ პეტროვიჩი, სამძებრო პოლიციის სამმართველო, - ოფიციალური ტონით წარუდგა, - ვაწარმოვებ მოკვლევას გუშინ ალექსანდროვის ბაღში მომხდარ სამწუხარო შემთხვევაზე. გაჩმდა აუცილობლობა, კიდევ დამესვა რამდენიმე შეკითხვა, მაგრამ თუკი თქვენ არ გსიამოვნებთ - მე შესანიშნავად მესმის, როგორ მდგომარეობაში იყავით, - ჩემთვის საკმარისი იქნება საუბარი მხოლოდ ქალბატონ პფულთან.
-დიაღ, ეს საშინელება იყო, - ქალიშვილის ისედაც დიდი თვალები უფრო ფართოდ გაიღო, - მართალია, მე თვალები დავხუჭე და თიტქმის ვერაფერს ვხედავდი, მერე კი გრძნობა დავკარგე... მაგრამ ისე მაინტერესებს!.. ფრეილეინ პფულ, შეიძლება მეც დავრჩე? ძალინ გთხოვთ! მე, სხვათაშორის, ისეტივე მოწმე ვარ, როგორიც თქვენ!
-ჩემის მხრივ და ტანაც გამოზიების ინტერესებიდან გამომდინარე, ვამჯობინებდი, ქალბატონი ბარონესა აქ დარჩენილიყო, - სულმოკლეობა გამომჟღავნა ფანდორინმა.
-cesi cesia, - Tavi dauqnia ema gotlibovnam, - me, lixzen, koveltvis gimeorebdit: Ordnung muss sein (`წესრიგი უნდა იყოს~ - ნემენც.). კანონის მორჩილი უნდა იკოტ. შეგიდზლიატ დარჩეტ.
ლიზანკა (თავისთვის უკვე ასე ეძახდა ელიზავეტა ალექსანდრონას გაუგონარი სისწრაფით მომაკვდავი ფანდორინი) უკვე მზადმყოფი დაეშვა ტყავის ტახტზე და სრული მზერით განაგრძო ჩვენი გმირის თვალიერება.
მან კი თავი ხელში აიყვანა და ფრეილაინ პფულისკენ შებრუნებულმა ითხოვა:
-აღმიწერეთ, გეთაყვა, იმ ბატონის პორტრეტი.
-ვინც ტავის ტავს ესროლა? - დააზუსტა მასპინძელმა. - Na ja (`მაშ, ასე~ - ნემენც.). კავიფპერი ტვალები, კავისპერი ტმა, საკმაოდ მაგალი, ცვერ-ულვაში - არა, ბაკენბარდებიც არა, სახე სრულიად ახალგაზრდა, მაგრამ არცტუ კარგი. ახლა ტანის სამოსი...
-ტანსაცმელზე მერე, - შეაწყვეტინა ერასტ პეტროვიჩმა, -თქვენ ამბობთ, რომ კარგი სახე არა ჰქონდა. რატომ, სახეზე მღიერების მეოხებით?
- ჯა, მგიერები, - აღმზრდელმა გემრილად გაიმეორა ვერგაგებული სიტყვა, - არა, მგირები იმ ბატონს არ ჰკონია. მას ჰკონდა დჟანმრტელი კანი. სახე კი არცტუ კარგი.
-აბა, როგორი?
-ბოროტი. ის ისე იკურებოდა, ტიტკოს სურდა ტავისი ტავის მოკვლა კი არა, არამედ ვიგაც სულ სხვისა. ო, ეს კოშმარი იკო! - მოგონებებმა აღაგზნო ემა გოტლიბოვნა, - გაზაპხული, ოკროს ამინდი, კველა დამა და ბატონი დასეირნობს, საოცარი უკანა მხარე სულ კვავილებში!
ამ სიტყვებზე ერასტ პეტროვიჩი გაწითლდა და ალმაცერად გახედა ლიზანკას, მაგრამ ის, ეტყობა, დიდი ხანია შეჩვეოდა თავისი დუენიას თავისებურ გამოთქმას და ისევ ისეთი ნდობითა და სხივთაფრქვევით უყურებდა.
-პენსნე თუ ჰქონდა? იქნებ, ცხვირზე არ ეკეთა და ჯიბიდან მოუჩანდა? აბრესუმის ლენტით? - შეკითხვებს აყრიდა ფანდორინი, - და ხომ არ მოგეჩვენათ, რომ წელშია მოხრილი? და, აი კიდევ რა - ვიცი, რომ სერთუკში იყო, მაგრამ მის გარეგნობაში რაიმე ხომ არ ამჟღავნებდა სტუდენტს? მაგალითად, ფორმის შარვალი არ შეგიმჩნევიათ?
-მე კოველტვის კოველიპერს ვამჩნევდი, - საკუთარი ღირსერბის სრული შეგრძნებით მიუგო ნემენცმა, - შარვალი იკო კუბოკრული პანტალონი გზვიპასი აბრეშუმისგან. პენსნე საერტოდ არა ჰკონია. არც ცელში მოხრილი არ იკო. იმ ბატონს კარგი თავდაჭერა ჰკონდა. - ჩაფიქრდა და მოულოდნელად შეკითხვა შეუბრუნა, - ცელში მოხრილი, პენსნე და შტუდენტი? რატომ ტკვენ ასე სტკვიტ?
-დიაღ, მერედა, რა? - ჩაუსაფრდა ერასტ პეტროვიჩი.
-უცნაურია, იკ იკო ერტი ბატონი. ცელში მოხრილი შტუდენტი პენსნეში.
-როგორ!? სად!? - ამოიგმინა ფანდორინმა.
-მე დავინახე ასეტი ბატონი... ჯენსეისტ... ზგუდის მეორე მხარეს, კუჩაში. იდგა და ჩვენ გვიკურებდა. მე იმასაც ვპიკრობდი, რომ ახლა ბატონი შტუდენტი ამ საშინელი კაცის გაგდებაში გვიშველის. და ის იკო დზალიან ცელში მოხრილი. ეს მერე დავინახე, როცა ამ ბატონმა უკვე მოკლა ტავისი ტავი. შტუდენტი შეტრიალდა და ჩკარა-ჩკარა ცავიდა. და მე დავინახე, ის როგორი ცელში მოხრილია. ეს იმტომ ხდება, რომ ბავშვებს ბავშვვობაში არ ასცავლიან სცორად დჟდომას. სცორად დჟდომა დზალიან მნიშვნელოვანია. შეხედეტ ფრეილაინ ბარონესსას. ხერდავტ, როგორ უჩირავს ცელი? დზალიან ლამაზად!
აი, აქ კი ელიზავეტა ალექსანდროვნა გაწითლდა, თან ისე საყვარლად, რომ ფანდორინმა წამით ძაფი დაკარგა, თუმცა ქალბატონი პფულის ჩვენებას, უთუოდ, განსაკუთრებული მნიშვნელობა ჰქონდა.
მეოთხე თავი,
რომელიც სილამაზის დამღუპველ ძალაზე გვიამბობს
მეორე დღეს, დილის თერთმეტი საათისთვის უფროსისგან ნაკურთხი და ექსტრაორდინალური ხარჯებისთვის სამი რუბლით აღჭურვილი ერასტ პეტროვიჩი მოხოვაიაზე მივიდა, უნივერსიტეტის ყვითელ კორპუსთან. დავალება რთული არ იყო, მაგრამ თავისებურ გამართლებას ისიც საჭიროებდა: უნდა მოეძებნა წელში მოხრილი, როგორღაც შეუმჩნეველი, ნაწილობრივ სახემღიერიანი სტიდენტი აბრეშუმის ლენტიანი პენსნეთი. ისიც დასაშვები იყო, რომ ეს საეჭვო ბატონი სულაც არა სწავლობდა მოხოვაიაზე, არამედ უმაღლეს ტექნიკურ სასწავლებელში, სატყეო აკადემიაში ანთუ რომელიმე მომიჯნავე ინსტიტუტში, თუმცაღა ქსავერი თეოფილაქტოვიჩი (თავის ყმაწვილ თანაშემწეს გაკირვებული სიხარულით რომ უყურებდა) სრულიად ეთანხმებოდა ფანდორინის ვარაუდს - მოსალოდნელი იყო, რომ `ცეშო მოხრილი~, ისევე, როგორც განსვენებული კოკორინი, უნივერსიტეტში სწავლობდა და სწორედ იურიდიულ ფაკულტეტზე.
პარტიკულარულ (კერძო) სამოსში გამოწყობილი ერასტ პეტროვიჩი კისრისტეხვით ავარდა მთავარი ფასადის გაპრიალებულ თუჯის საფეხურებზე, ჩაუქროლა მწვანე ლივრეიანსა და წვერიან მოსამსახურეს და მოხერხებული პოზიცია დაიკავა ფანჯრის ნახევარწრისებურ ამბრაზურასთან, საიდანაც ჩინებულად ჩანდა ვესტიბული თავისი საგარდერობოთი, ეზოც და ორთავე ფრთაში გასასვლელები. მას შემდეგ, რაც მამა გარდაეცვალა და ყმაწვილკაცის ცხოვრებამ პირდაპირი და ნათელი გზიდან გადაუხვია, უნივერსიტეტის წმინდა და ყვითელ კედლებს ერასტ პეტროიჩი იმ მწუხარების გარეშე უყურებდა, რომ, ხომ შეიძლებოდა აქ ესწალა და ვაირომ ვერ ისწავლა. ჯერ კიდევ არავინ უწყის, რანაირი ცხოვრება უფრო წარმტაცი და საზოგადოებისთვის სასარგებლოა - სტუდენტური ბეჯითი ზეპირობა თუ სამძებრო აგენტის პირქუში ცხოვრება, მეტად საჭირო და სახიფათო საქმე რომ მიჰყავს (კარგი, დავუშვათ, უხიფათო, მაგრამ მაინც განსაკუთრებულად საპასუხისმგებლო და იდუმალი).
ყურადღებამოკრებილი დამკვირვვებლის მხედველობის არეში მოხვედრილი სტუდენტებიდან დაახლოებით ყოველი მეოთხე პენსნეს ატარებდა, ბევრი სწორედ აბრეშუმის ლენტით. დაახლოებით, ყოველ მეხუთეს ფიზიონომიაზე ცოტაოდენი მღიერები ჰქონდა, წელში მოხრილებიც საკმაოდ იყო. მაგრამ ერთ სუბიექტში რომ შეერთებულიყო სამივე სამძებრო გერში - ეს არაფრისდიდებით არა სურდათ თავად გერშებს.
მეორე საათისთვის მოშივებულმა ფანდორინმა ჯიბიდან ძეხვიანი სენდვიჩი ამოიღო და პოსტის მიუტოვებლად მომაგრდა. ამ დროისათვის ერასტ პეტროიჩმა მოასწრო კეტილგანწყობილი ურთიერთობის დამყარება წეროსან მაკარესთან, რომელმაც უბრძანა, მიტრიჩი დაეძახნა და ისიც მოასწრო, რომ `უნივირსიტეტში~ ჩაბარებასთან დაკავშირებით რამდენიმე ფასდაუდებელი რჩევაც მიეცა. ფანდორინი, ამ ლაპარაკის მოყვარულ მოხუცს უნივერსიტეტის გერბიან ღილებზე მეოცნებე პროვინციელად რომ წარუდგა, უკვე ფიქრობდა, ვერსია შეეცვალა და პირდაპირ გამოეკითხა მიტრიჩი `ცელში მოხრილისა~ და მღიერიანის შესახებ, რომ მეკარე კიდევ ერთხელ დაფაცურდა, თავიდან ფურჟი მოიშვლიპა და კარი გააღო. ამ პროცედურას მიტრიჩი მაშინ ასრულებდა, როცა ვინმე პროფესორი ან მდიდარი სტუდენტი ჩაუვლიდა, რისთვისაც ხან კაპეიკს ჭებულობდა და ზოგჯერ შაურიანსაც კი. ერასტ პეტროვიჩმა გაიხედა და დაინახა, რომ გასასვლელისკენ მიემართება ვიღაც სტუდენტი, ახლახანს რომ მიეღო გარდერობიდან ლომის თათების შესაკრავებიანი მდიდრული ხავერდის ლაბადა. ამ პეწენიკს ცხვირზე პენსნე უბრწყინავდა, შუბლზე კი მღიერები, გნებავთ, `რქები~ გამოფიფქვოდა. ზამბარასავით დაიძაბა ფანდორინი, ცდილობდა დაენახნა, წელში მოხრილის კვალობაზე როგორ მოჰყვებოდა სტუდენტი, მაგრამ ლაბადის დაწყევლილი მოსასხამი და აწეული საყელო დიაგნოზის დასმაში უშლიდნენ ხელს.
-საღამო მშვიდობისა, ნიკოლაი სტეპანიჩ. მეეტლეს ხომ არ დავუძახო? - თავი დაუკრა მეკარემ.
-მითამ რაო, მიტრიჩ, წვიმამ გადაიღო? - წვრილი ხმით ჰკითხა მღიერინმა, - მაშინ გავივლი, დიდხანს ვიჯექი. - და გამოწვდილ ხელს თეთრ ხელთათმანიანი ორი თითით მონეტა ჩაუგდო.
-ვინ არის? - უჩურჩულა ერასტ პეტროიჩმა, მიმავალი ფრანტ-კოხტაპრუწას ზურგს დაძაბული რომ მისჩერებოდა, - თითქო მოხრილია, არა?
-ნიკოლაი სტეპანიჩ ახტირცევი. თავადური სისხლის ერთი უპირველესი მდიდარი, - მოწიწებით გამოუცხადა მიტრიჩმა, - სამშაურინზედ ნაკლებს არ იძლევა.
თითქოსდა ფანდორინი წინათგრძნობამ შუაცეცხლში ისროლა. ახტირცევი! ის ხომ არა, ანდერძში აღმასრულებლად რომ ჩაწერეს!
მიტრიჩი მომდევნო ჩამვლელს, ფიზიკის მასწავლებელს უკრავდა თავს და რომ შემოტრიალდა, სიურპრიზი დაუხვდა: თავაზიანი პროვინციელისთვის თითქოსდა მიწას ექნა პირი და გადაეყლაპნა.
ხავერდის შავი ლაბადა შორიდანვე მოჩანდა და ფანდორინი ეჭვმიტანილს მალევე წამოეწია, მაგრამ დაძახება ვერ გადაწყვიტა: რა უნდა უთხრას ამ ახტირცევს? დავუშვათ, დახლიდარმა კუკინმაც იცნო, შინაბერა პფულმაც (აქ ერასტ პეტროვიჩმა მძიმედ ამოიოხრა, რაკიღა, ვინ იცის, უკვე მერამდენედ გაახსენდა ლიზანკა). მერე ამით რა? განა უკეთესი არ იქნება, რომ უდიადესი ფუშეს - ძიების სწორუპოვარი კორიფეს - მეცნიერების თანახმად, ობიექტს თვალ-ყური ადევნოს?
ითქვა და გაკეთდა კიდეც. მით უფრო, რომ თვალთვალი სულაც არ აღმოჩნდა ძნელი: ახტირცევი აუჩქარებლად და უკანმოუხედავად ტვერსკოის მიმართულებით მიდიოდა, ხამუშ-ხამუშ თვალსაც გაადევნებდა ხოლმე პირისახეზე დახატულ მოდისტკებს. გათამამებული ერასტ პეტროვიჩი რამდენჯერმე მიუახლოვდა და ესმოდა, თუ როგორ უზრუნველად უფშტვენდა სტუდენტი სმიტის არიას `სპარსელი ლამაზმანიდან~. ეტყობა, შეუმდგარი თავის მკვლელი (თუ მართლა ის იყო) ჩინებულ გუნებაზე გახლდათ. კორფის თამბაქოს მაღაზიასთან სტუდენტი შედგა და დიდხანს ათვალიერა ვიტრინაზე მოთავსებული სიგარის კოლოფები, თუმცა შიგნით არ შესულა. ფანდორინს ჩამოუყალიბდა შეხედულება, რომ `ობიექტი~ დროს წელავს რომელიღაც დანიშნულ საათამდე. ეს რწმენა უფრო განმტკიცდა, როცა ახტირცევმა ოქროს საათი ამოიღო, სახურავი გააწკაპუნა და ოდნავ ფეხგაჩქარებით გასწია ტროტიარის აღმა, თანაც გადავიდა უფრო გადამწყვეტი `ბიჭების ქოროს~ შესრულებაზე ახალმოდური ოპერიდან `კარმენ~.
კამერგერსკზე რომ შეუხვია, სტუდენტმა შტვენა შეწყვიტა და ისე მკვირცხლად გასწია, რომ ერასტ პეტროვიჩი იძულებული შეიქმნა, ჩამორჩენოდა - ეს რომ არ ექნა, ძალიან საეჭვოდ გაიხდიდა თავს. საბედნიეროდ, დარზანსის მანდილოსანთა სალონთან არმისულმა `ობიექტმა~ ნაბიჯი შეანელა და მალე გაჩერდა კიდეც. ფანდორინი საპირისპირო მხარეს გადავიდა და საფუნთუშის მახლობლად დაიკავა პოსტი, საიდანაც ნამცხვრების სასიამოვნო სურნელება გამოდიოდა.
თხუთმეტი და, შეიძლება, ოცი წუთიც კი, ახტირცევი უფრო და უფრო შესამჩნევ ნერვიულობას ავლენდა და მუხის ჩუქუქრთმებიან კართან მიდი-მოდიოდა, სადაც შედიოდნენ მანდილოსნები და იქიდან ხელის ბიჭებს იმათთვის გამოჰქონდათ რიგიანი შეფუთულები და სხვადასხვა ყუთები. ტროტუარის სისწვრივ ეკიპაჟები იცდიდა, რომელთაგან რამდენიმე ლაკწასმულ კარზე გამოსახული გერბებითაც იყო. სამის ჩვიდმეტ წუთზე (ერასტ პეტროვიჩმა ვიტრინის საათზე შეამჩნივა) სტუდენტი შეკრთა და მაღაზიიდან გამოსული კეთილაღნაგი, ვუალიანი დამისკენ გაეჩქარა. მოიხადა ფურაჟი და რაღაცის ლაპარაკი დაუწყო ხელების ქნევით. მოწყენილი გამომეტყველების ფანდორინმაც გადაკვეთა მოსტოვაია - რა არის, რომ, იქნება იმასაც უნდა დარზანსთან შეიხედოს.
-ახლა თქვენთვის არა მცალია, - მოესმა წკრიალა ხმა ბანოვანისა, ბოლო პარიზულ მოდაზე რომ ეცვა იისფერი, მუარის ლივლივა კაბა, თავისი შლეიფით, - მერე იყოს. რვა საათზე მოჰბრძანდით, ჩვეულებრივ, და იქ გადაწყდება ყოველისფერი.
და მეტად აღარც კი შეუხედავს აღგზნებული ახტირცევისთვის, ორადგილინი, თავგადახდილი ფაეტონისკენ გაემართა.
-მაგრამ, ამალია! ამალია კაზიმიროვნა, ნება მიბოძეთ! - შეძახილი გაადენა გულამომჯდარმა სტუდენტმა, - მე გარკეულწილათ პრივატული ახსნა-განმარტების იმედზედ ვიდექი!
-მერე, მერე! - გადაუგდო დამადლებით ვუალოსანმა, - ახლა მეჩქარება!
მსუბუქმა ქარმა სწორედ ის უწონო ვუალი აჰხადა სახიდან და ერასტ პეტროვიჩი კერპსავით გაქვავდა. ეს ღამეული და მიბნედილი თვალები, ეს მეგვიპტური ოვალი, ეს კაპრიზული კლაკნილები ტუჩებისა უკვე ენახნა, და ასეთ სახეს ერთხელ ნახავ და ვეღარც დაივიწყებ ვერასოდეს. აი, ისიც, იდუმალი `ა. ბ.~, რომელიც იმ ბედნავს კოკორინს უბრძანებდა, სიყვარული არ უვარჰყოვო! საქმე, როგორც ჩანდა, სრულიად სხვა მიმართულების ფიქრებსა და ელფერს იდებდა.
დაბნეული ახტირცევი ტროტუარზე გაქვავდა და თავი მხრებში ჩარგო (წელში მოხრილია, სწორედ, წელში მოხრილი, დარწმუნდა ერასტ პეტროვიჩი), ამასობაში ფაეტონს აუჩქარებლად მიჰყადა მეგვიპტის დედუფალი პეტროვკის მხარეს. რაღაც გადაწყვეტილება უნდა მიეღო სასწრაფოდ და ფანდორინმა განსაჯა, რომ სულ ერთია, სტუდენტი ვეღარსად დაეკარგება და ხელი ჩაიქნია მასზე - წინ გაიქცა, დიმიტროვის კუთხის მიღმა, სადაც მეეტლეებს რიგი მოეწყოთ.
-პოლიცია, - უჩურჩულა კარტუზიან ქუდში და დაბამბულ ხიფთანში ჩათბილულსა და წათვლემილ ვანკას, - ჩქარა, იმ ეკიპაჟს მიჰყევი! გაინძერი მეთქი! რას ცახცახებ, სრულს გადაგიხდი!
ვანკა შეიმართა, მოჭარბებული გულმოდგინებით დასწვდა სახელურს, აღვირი მოქაჩა, შეუძახა კიდეც და აბრაშა ცხენის ფლოქვები თანმიყოლებით ახმაურდა მოსტოვოის ქვარიყულფენილზე.
კუთხეში, როჟდესტვენსკის გადაკეთაზე ფიცრით დატირთული ფორანი გამოვიდა და მთელი სავალი ნაწილი გადაფარა. უკიდურესად აღელვებული ერასტ პეტროვიჩი წამოხტა, ცერებზე შედგა და გასწრებულ ფაეტონს გააყოლა თვალი. ის მაინც კარგია, რომ დაინახა, თუ როგორ შეუხვია ბოლშაია ლუბიანკაზე.
არა უჭირს რა, ღვთის წყალობა იყოს და, სრეტენკაზე დაეწივნენ ფაეტონს, თანაც დროულად - რადგან იმან ვიწრო, კუზიან შესახვევში დაყვინთა და ბორბლებიც ოღრო-ჩოღროზე ახტუნავდა. ფანდორინმა დაინახა, რომ ფაეტონი უკვე ჩერდება და თავის ვასკა მეეტლეს მხარში უჯიკავა - მიდი, შეუბერეო რა და არ გამცეო. თავად მოსაჩვენებლად შეტრიალდა, მაგრამ თვალის კუთხით ხედავდა, თუ ქვითნაგებ სასიამოვნო სახლთან ჩამომხდარ იისფერ ბანოვანს თავისდაკვრით როგორ ხვდებოდა ვიღაც აყლაყუდა ლივრეიანი. პირველსავე კუთხეში ერასტ პეტროვიჩმა მეეტლე გაუშვა და ყოვლად აუჩქარებლად, თითქო მისეირნობსო, უკუ მიმართულებით გასწია. აი, ის სახლიც - ახლა კარგად შეიძლებოდა მისი დათვალიერება: მეზონინი მწვანე სახურავით, ფანჯრებში ფარდები, მთავარი შესასვლელი წინსაფარი საჩიხით. კარზე სპილენძის დაფა რაღაც არა ჩანს.
სამაგიეროდ, კედელთან მიმდებარე ფარდულში თავისი წინსაფრიანად და დაჭმუჭნული კარტუზის ქუდიანად იჯდა მოწყენილი მეეზოვე. ერასტ პეტროვიჩმაც მისკენ გასწია.
-ერთი ეს მითხარი, ოქროკაცო, - სიარულიდანვე დაიწყო მან, თანაც ჯიბიდან თავისი უწყების აბაზიანს იღებდა, - ეს ვისი სახლია?
-ვისიც არი, ცნობილი ამბავია, - პირქუშად მიუგო მეეზოვემ და ინტერესით განაგრძო ფანდორინის თითების მოძრაობის თვალთვალი.
-აჰა-და, აიღე. ეს რომელი ბანოვანი მოვიდა?
-ღენერალშა მასლოვას სახლია, მაგრამ ისინი აქ არა ცხოვრობენ, აქირავებენ. ჰოდა, დამქირავნებელი მოვიდა, ქალბატონი ბეჟეცკაია, ამალია კაზიმიროვნა.
-ვინ არის ამისთანა? - ჩამოჯდა ერასტ პეტროვიჩი, - ანთუ დიდი ხანია აქა ცხოვრობს? და ბევრნი დაიარებიან სტუმრად?
მეეზოვე ბაგემდურიად უცქეროდა, ტუჩებს იკვნეტდა და ეტყობოდა, იმის ჭკუაში რაღაც გაუგებარი სამუშაო სრულდებოდა.
-იცი, რას გეტყვი, ბატონო, - თქვა მან, წამოდგა და მოულოდნელად ღონივრად ჩაეჭიდა ფანდორინს მკლავში, - ცოტა მოიცადე.
გაძალიანებული ერასტ პეტროვიჩი ფასადამდე გაითრია და ბრინჯაოს ზარის ენას ჩამოჰკრა.
-რას სჩადი?! - შეეშინდა მაძებარს, განთავისუფლებას რომ ცდილობდა გულმოდგინედ, - მე შენ გაჩვენებ... შენ იცი, ვის ელაპარაკები?
კარი გაიღო და ზღურბლზე გამოჩნდა ლივრეიანი ახმახი, უშველებელი ბაკენბარდებითა და კარგად გაპარსული ნიკაპით - ზედ ეტყობოდა, რუსული სისხლის არ უნდა ყოფილიყო.
-ჰაიდა-აჰა, დაყიალობენ აქა, ამალია კაზიმიროვნას არსებით ინტერესდებიან, - დათაფლული ხმით აბეზღებდა ფლიდი მეეზოვე, - ფულსაც მთავაზობენ-სთ. მაგრამ არ ვიღებსთ. ჰოდა, აი, ჯონ კარლიჩ, ვიფიქრევი...
მსახურთუსუცესმა (ეს, სწორედ მოგახსერნოთ, მართლა მსახუთუხუცესი გახლდათ, რაკი ანღლიელი იყო) დაკავებული მიმოზომა არაფრისმთქმელი, წვნიკი და ჩხვლეტია თვალებით, ხმისამოუღებლად მისცა იუდას ვერცხლის ათშაურიანი და სულ ოდნავ განზე გადგა.
-აი, აქ კი, კერძოდ, სრული გაუგებრობა გახლავსთ! - ჭკვაზე ვეღარ მოსულიყო ფანდორინი, - It`s ridiculous! A complete misunderstanding! (`ამაზე მეცინება! სრული გაუგებრობა გახლავთ!~ - ინგლ.) - ანღლიურზე გადავიდა.
-როგორ გეკადრებასთ! მოჰბრძანდისთ! მოჰბრძანდისთ! - უკანიდან ბღაოდა მეეზოვე. უფრორე საიმედოობისთვის, მეორე მკლავშიც ჩასჭიდა ფანდორინს ხელი და შიგნით უბიძგა.
ერასტ პეტროვიჩი საკმაოდ ფართო მისაღებში აღმოჩნდა, დათვის ფიტულის პირდაპირ, რომელსაც ხელში ვერცხლის ლანგარი ეჭირა - სავიზიტო ბარათების დასადებად. არასახარბიელო მდგომარებაში ჩავარდნილ და გულატოკებულ რეგისტრატორს ყოველგვარი თანაგრძნობის გარეშე მისჩერებოდნენ ბანჯგვლიანი მხეცის მინის თვალები.
-ვინ ხართ და რატომ? - მოკლედ, ძლიერი აქცენტით შეეკითხა მსახურთუფროსი, იღნორირება უყო ფანდორინის სავსებით რიგიან ანღლიურს.
ერასტ პეტროვიჩი კრინტს არ სძრავდა, თავისი ინკოგნიტოობის გახმაურება არ სურდა.
- -What`s the matter, John? (`რაშია საქმე, ჯონ?~ - ანღლ.) - გაისმა ფანდორინისათვის უკვე ნაცნობი, წკრიალა ხმა. ხალიჩითმოგებულ კიბეზე, რომელიც მეზონინში ადიოდა, დიასახლისი იდგა, შლაპისა და ვუალის მოხსნა უკვე მოესწრო.
-ოჰო, შავგვრემანი ჭაბუკი, - დამცინავად წარმოთქვა დამამ და ფანდორინს მიუტრიალდა, რომელიც თვალებით სჭამდა, - მე თქვენ კამერგერსკზევე შეგამჩნიეთ. განა შეიძლება უცნობ ბანოვანს ასე მიაშტერდეთ? ისე, მარჯვე კია, ვერაფერს იტყვი! დამედევნა ბიჭი! სტუდენტი ხართ თუ ისე, უსაქმური?
-ფანდორინი, ერასტ პეტროვიჩი, - წარუდგა ესეც, აღარ იცოდა, მერე რა ეთქვა, მაგრამ კლეოპატრამ, ეტყობა, უკვე მოასწრო და თავისებურად ახსნა მისი გამოჩენა.
-მიყვარს მამაცები, - ნატიფ პირისახეზე გამოუცნობი სიცილი მოუვიდა, - განსაკუთრებით კი მაშინ, როცა ასეთი კარგები არიან. მაგრამ თვალთვალი ლამაზი არ არის. თუკი ჩემი არსება თქვენთვის აგრერიგად საინტერესოა, საღამოს მეწვიეთ - ვინ აღარ დაიარება ჩემთან. თქვენ იქ სავსებით დაიკმაყოფილებთ აფორიაქებულ ცნობისმოყვარეობას. და ფრაკი ჩაიცვით, ჩემთან თავისუფალი მოქცევა კია, მაგრამ ის მამაკაცები, ვინც აფიცრები არ არიან, ყოველმიზეზგარეშე, ფრაკებში უნდა იყვნენ - ეგეთი კანონია.
***
საღამოს ერასტ პეტროვიჩი სრულ აღჭურვილობაში იყო. სწორედ მოგახსენოთ, მამისეული ფრაკი მხრებში განიერი აღმოჩნდა, მაგრამ შეთავსებით დიდებულმა მკერავმა აგრაფინა კონდრატიევამ, საგუბერნიო მდივანმა, ვის ოთახშიც ფანდორინი იდგა, გული-ქინძისთავები დაუმაგრა ნაკერების გაყოლებაზე და რიგიანად გამოვიდა - განსაკუთრებით, თუკი არ შეიკრავდა. ვრცელი გარდერობი, სადაც ჯერ მარტო თეთრი ხელთათმანები ხუთი წყვილი დაიძებნებოდა, ერთადერთი მონაპოვარი იყო, შვილს რომ უანდერძა ბანკების უიღბლო მეპაიემ. ჩინებულად გამოიყურებოდა ბურგესის აბრეშუმის ჟილეტი და პირონეს ლაკის ფეხსაცმელი. არც ბალანის თითქმის ახალი ცილინდრი გახლდათ ურიგო, ერთი ეს იყო, თვალებამდე იცოდა ჩამოფხატვა. არა უჭირს რა, ლაქიას მისცემ შესასვლელში და მაგით დამთავრდება. ერასტ პეტროვიჩმა ტროსტის წაღება გადიფიქრა - მაინც-და-მაინც კარგ ტონად არ ითვლება. თავის ბნელ მისაღებში, დაბზარულ-დაკენკილი სარკის წინ დატრიალდა და საკუთარი თავით კმაყოფილი დარჩა, განსაკუთრებით წელით, რომელიც სათანადოდ ეჭირა უმკაცრეს `ლორდ ბაირონს~. ჟილეტის ჯიბაკში ვერცხლის რუბლი ედო, ქსაერი თეოფილაქტოვიჩისგან თაიგულისთის მითავაზებული (`რიგიანი, მაგრამ ყოყოჩობის გარეშე~). ამ რუბლისა საყოყოჩო რა უნდა მომივიდეს, ამოიოხრა ფანდორინმა და გადაწყვიტა საკუთარი ათშაურიანიც ზედ წაემატებინა - მაშინ საკმარისი იქნება პარმის იებისთვის
ამ თაიგულისთვის მეეტლის გაწირვა მოუწია და ეშმაკუნა კლეოპატრასთან (ეს მეტსახელი ყველაზე უკეთ ერგებოდა ამალია კაზიმიროვნა ბეჟეცკაიას) ერასტ პეტროვიჩმა საათის ცხრის რუპზეღა, ანუ მეოთხედზე მიაღწია.
სტუმრები უკვე შეკრებილიყვნენ. მოახლის მიერ შეშვებულმა მწერალ-მწარმოებელმა მისაღებშივე გაიგონა მამაკაცთა საუბრების თავისებური ბუბუნი, მაგრამ შიგა-და-შიგ ისმოდა ი მ ი ს ი ნარნარა ხმაც, ვერცხლისა და ბროლისა, ჯადოსნური. ოდნავ შეყოვნდა დირეზე, ძალა მოიკრიბა და შევიდა ერთგვარად მოშვებული, რითაც იმედი ჰქონდა, რომ გამოცდილი და მაღალ საზოგადოებაში მიღებული კაცის შთაბეჭდილებას მოახდენდა. ამაოდ გაისარჯა - შემოსულისთვის არავის მიუქცევნია ყურადღება.
ფანდორინმა დაინახა დარბაზი - მოხერხებული ტარსიკონის ტახტებით, ხავერდის სკამებით, დახვეწილი მაგიდებით - ყოველისფერი სტილშია და მოდურიც არის. შუაში გაფენილ ვეფხვის ტყავზე, ესპანურად გამოწყობილი დიასახლისი იდგა - წითელ კაბაში, კორსაჟით და ალისფერი კამელიით თმაში. ძალიან ქალი კი გამოდგა და ერასტ პეტროვიჩს გულმა ტოკვა დაუწყო და მკლავმა კიდევ თრთოლვა. სტუმრები მყისვე არ შეუთვალიერებია, მხოლოდ შეამჩნია, რომ მარტოოდენ მამაკაცები არიან, და ახტირცევიც აქ არის, მოშორებით ჩამომჯდარა და რაღაცა ფერი-ფური გადასდის.
-აი, კიდევ ერთი სულთქმა-უში, - წარმოთქვა ბეჟეცკაიამ და სიცილმოსულმა გახედა ფანდორინს, - ახლა უკვე ზუსტად ეშმაკის დუჟინია. ყველას ვერ წარმოგიდგენთ, დიდხანს მოგვიწევს, საკუთარი თავი დაასახელეთ. მახსოვს, რომ სტუდენტი ხართ, მაგრამ თქვენი გვარი დამავიწყდა.
-ფანდორინი, - მოღალატურად აკანკალებული ხმით წამოიკნავლა ერასტ პეტროვიჩმა და კიდევ გაიმეორა, უფრო მტიცედ, - ფანდორინი.
უველა მისკენ შემოტრიალდა, თუმცა სულ ოდნავ, როგორც ჩანდა, ახალმოსულმა ყმაწვილმა ისინი არ დააინტერესა. ძალიან მალე ცხადი გახდა, რომ ამ საზოგადოებაში ინტერესთა გულისგული მხოლოდ ერთია. სტუმრები ერთმანეთში თითქმის არ ბაასობდნენ, მხოლოდ დიასახლისს მიმართავდნენ და ყველანი, თვით მედიდური სანახაობის მოხუციც კი, ბრილიანტის ვარსკვლავით, ერთსა და იმავესკენ მიილტვოდნენ - ბანოვანის ყურადღება მიეპყროთ და თუნდაც წუთით ჩაექროთ დანარჩენები. ამათგან განსხვავებით მარტოოდენ ორს ეჭირა თავი - მდუმარე ახტირცევს, მოურლელად რომ წრუპავდა ბოკალიდან შამპანურს და ჰუსართა აფიცერს, პატარა, გაბრწყინებული, ოდნავ გადმოკარკლული, მოთარეშე თვალებითა და, თეთრკბილებიანი და შავულვაშებიანი ღიმილით. ეს, ეტყობა, გვარიანად მოწყენილი იყო და ამალია კაზიმიროვნას თითქმის არ უყურებდა, მხოლოდ დანარჩენ სტუმრებს ათვალიერებდა დაუფარავი დამცინაობით. ხოლო კლეოპატრა ამ თავხედს სხვებისაგან განარჩევდა, უბრალოდ `იპოლიტს~ ეძახდა და ერთი-ორჯერ იმისკენ ისეთი თვალთა ისრები სტყორცნა, რომ ერასტ პეტროვიჩს სევდიანად აუწუწნდა გული.
ის მოულოდნელად წამოხტა. რომელიღაც მწყობრად აკრეფილმა ბატონმა კისერზე თეთრი ჯვრით პაუზით ისარგებლა და ახლახანს თქვა:
-აი, ამალია კაზიმიროვნა, თქვენ ამასწინათ კოკორინზედ კი აღგვიკძალეთ ენის ჭარტალი, მაგრამ მე ერთი ისეთი რაღაცა საინტერესო გავიგე.
მიღებული ეფექტით კმაყოფილლი მთქმელი გაჩუმდა - ყვველა მისკენ მიტრიალდა.
-ჰოდა, გული ნუ გაგვიწვრილეთ, ანტონ ივანოვიჩ, სთქვით, - ვეღარ მოითმონა ციცაბოშუბლიანმა სქელუამ, კაი გამოქექილი ადვოკატის სანახაობის პატრონმა.
-ჰო, ჰო, სული ნუ ამოგვხადეთ, - აიტაცეს დანარჩენებმაც.
-ისე, ალაოზე კი არ დაიხალა, `ამერიკული რულეტი~ ითამაშა. ღენერალ-ღუბერნატორის კანცელარიაშიდ მიჩურჩულეს, - დიდმნიშვნელოვნად თქვა გამოქექილმა, - იცით, ეს რა არის?
-ცნობილი ამბავია, - მხრები მოიმარჯვა იპოლიტმა და გაათამაშა, - აიღებ რევოლვერს, ჩადებ ვაზნას. სისულელეა, მაგრამ აგანთებს. საწყენია, რომ ჩვენებმა კი არა, ამერილელებმა მოიფიქრეს.
-და აქ რულეტი რა შუაშია, გრაფ? - ვერ მიხვდა ვარსკვლავიანო მოხუცი.
-კენტი თუ წყვილი, წითელი თუ შავი, მხოლოდ ზერო არ გამოდგეს! - წამოიძახა ახტირცევმა და არაბუნებრივად გადიხარხარა, თან გამომწვევად უყურებდა ამალია კაზიმიროვნას (ასე მოეჩვენა ფანდორინს).
-მე გაგაფრთხილეთ: ამაზე ვინც იყბედებს, აქედან მივაბრძანებ! - დიასახლისი სულაც არ ხუმრობდა, - და სახლიდანაც დავითხოვ ერთხელ და სამუდამოდ! იპოვეს საჭორაო თემა!
არღუმენტებდარღვეული სიჩუმე ჩამოვარდა.
-თუმცა ჩემს დათხოვნას ვერ გაჰბედავთ სახლიდან, - იგივ მოურიდებელი ტონით გამოაცხადა ახტირცევმა, - მე მგონი, დავიმსახურე, ვილაპარაკო ყოველისფერი, რასაც კი ვჰფიქრობ
-რით დაიმსახურეთ, ნება მიბოძეთ, მეც შევიტყო? - ჩაერია წამოწითლებული კაპიტანი გვარდიელის მუნდირში.
-იმით, რომ თავზე ხელი გადაუსვეს ამ ძუძუმწოვარას, - საქმე სკანდალისკენ შეატრიალა იპოლიტმა, ვისაც მოხუცმა `გრაფი~ უწოდა. - ნება მომეცით, Aმელიე, გარეთ გავუშვა, გულის გასადრილებლად.
-როცა თქვენი გამოსარჩლება დამჭირდება, იპოლიტ ალექსანდროვიჩ, ამას დაუყოვნებლივ შეგატყობინებთ, - შხამიანად მიუგო კლეოპატრამ და კონფრონტაცია ჩანასახშივე იქნა ჩახშობილი. - მოდით, იცით, რა ვქნათ, ბატონებო? რაკიღა ჭკუის გამახალისებელ სჯა-ბაასს თქვენგან არ უნდა ველოდე, ისევ ფანტა ვითამაშოთ. ამასწინათ თავშესაქცევად გამოვიდა - ფლორ ლუკიჩმა ხომ წააგო და ყვავილებს რომ იხატავდა, მთელი თითები სულ ნემსით დაიჩხვლიტა!
ყველამ მხიარულად გაიცინა, გარდა მრგვლად თმაშემოკვერცხილი, წვერიანი ბატონისა, საკმაოდ ტლანქად რომ ადგა ფრაკი.
-წინეთ ისიც გამოვიდა, ჩვენო ძვირფასო ამალია კაზიმიროვნა, რომ საწყალი ვაჭრით შეიქციეთ თავი. ეგრეც მოუხდება ჩემისთანა სულელს, - მორჩილად თქვა მან, `ულ~-ს დააწვა განსაკუთრებით, - მაგრამ პატიოსანი ვაჭრობისას ვალი მხოლოთ გადახდით მშვენიერდება. ამას წინეთ ხომ ჩვენ ვრისკავდით თქვენს წინაშე, აი, ახლა კი, ურიგო არ იქნებოდა, თქვენც გაგერისკათ.
-მართალია, ხომ იცით, კომერციის მრჩეველი! - წამოიძახა ადვოკატმა, - ცარიელი ჭკვაა! მოდით, ახლა ამალია კაზიმირონამ გამოავლინოს სიმამაცე. ბატონებო, მე გთავაზობთ! ჩვენიდან ის, ვინც ფანტას ამოიღებს, მოსთხოვს ჩვენ სხივთამფენს... ვთქვათ, რაღაც განსაკუთრებულს.
-სწორია! ბრავო! - გაისმა ყველა მხრიდან.
-აჯანყებაა? პუგაჩოვშინა? - სიცილი მოუვიდა თვალთა დამავსებელ დიასახლისს, - რა გინდათ ჩემგან?
-მე ვიტყვი! - გამოცოცხლდა ახტირცევი, - გულახდილი პასუხი ნებისმიერ შეკითხვაზედ. ეშმაკობა არ იყოს, კატა-თაგვობანა არ ითამაშოთ. და უშუალოდ, პირისპირ გვიპასუხეთ.
-რატომ პირისპირ? - გააპროტესტა კაპიტანმა, - ყველას აინტერესებს მოსმენა.
-სადაც ყველაა, იქ გულახდილად არ გამოდის, - თვალები ააელვარა ბეჟეცკაიამ, - კეთილი, თქვენი ეშმაკი დიდი იყოს, გულახდილად ვითამაშოთ. მაგრამ არ შეეშინდება იმ ბედნიერს ჩემგან სიმართლის გაგება? სიმართლე ხომ უგემურიც შეიძლება გამოდგეს.
გრაფმა ნამდვილ პარიზულ მანერაზე მოიჩლიქა ენა და დაცინვით ჩაურთო:
-J`en ai le frisson que d`y penser (`მხოლოდ აზრის გავლებისასაც კი ვკანკალებ~ - ფრანც.) და მართლაც, ბატონებო. ვის რაში სჭირდება ამისთანა რამე? უკეტესი არ იქნება, ამერიკული რულეტი ვითამაშოთ? როგორ, ცდუნებაში მაინც არ მოდიხართ?
-იპოლიტ, მე მგონი, გაგაფრთხილე! - გრაფისკენ მეხი გასტყორცნა ღმერთქალმა, - აღარ გავიმეორებ! იმაზე სიტყვა არ დაძრა!
იპოლიტი მყისვე გაჩუმდა და ხელებიც დაუშვა - ჰაიდა-აჰა, თევზივით მუნჯი ვარო.
ამასობაში ცქაფი კაპიტანი ფურაჟ-ქუდში აგროვებდა ფანტებს. ერასტ პეტროვიჩმა მამისეული ცხვირსახოცი ჩააგდო მონოგრამით `პ. ფ.~
ფანტების ამოღება მიანდეს მწყობრად აკრეფილ ანტონ ივანოვიჩს.
ხოლოთუ ამ უკანასკნელმა ფურაჟიდან თავისივე ჩადებული სიგარა ამოიღო და მოკლედ ჰკითხა:
-ამ ფანტას რა?
-ბუს კვერცხები! - მიუგო კედლისკენ შებრუნებულმა კლეოპატრამ და ყველამ გადიხარხარა, თავად აკრეფილის გარდა.
-ამას? - განურჩევლად ამოიღო ანტონ ივანოვიჩმა კაპიტნის მოვერცხლილი ფანქარი.
-შარშანდელი თოვლი.
შემდეგ მოჰყვა საათი-მედალიონი (`თევზის ყურები~), სათამაშო კარტი (`Fmes condoleances~ (`თანავუგრძნობ~ - ფრანც.)), ფოსფორიანი ასანთი (`კუტუზოვის მარჯვენა თვალი~), ქარვის მუნდშტუკი (`ამაო ფუსფუსი~), ასრუბლიანი ასიღნაცია (`სამჯერ არაფერი~), კუს სავარცხერლი (`ოთხჯერ არაფერი~), ყურძნის მარცვალი (`ორესტ კირილოვიჩის ხშირი თმა~ - გადაბმული სიცილი სრულიად უთმო, საღილეში ვლადიმირის ორდენიანი ბატონის მისამართით), მიხაკი (`ამას - არასოდეს და არაფრის გულისთვის~). ფურაჟში სულ ორი ფანტა დარჩა - ერასტ პეტროვიჩის ცხვირსახოცი და ახტირცევის თვლიანი ბეჭედი. როცა გამომცხადებლის თითებში ძვირფასი თვლების ნაპერწკლებმა გაიელვა, სტუდენტი წინ წამოიწია და ფანდორინმა დაინახა, თუ როგოგრ დაასხდა მღიერიან შუბლზე ოფლის წვეთები.
-ამას რაღა მივსცეთ? - გაწელა ამალია კაზიმიროვნამ, ეტყობა, მოსწყინდა საზოგადოების გართობა. ახტირცევი წამოხტა, არა სჯეროდა თავისი იღბლისა, ცხვირიდან პენსნე ჩამოუვარდა, - არა, სჯობს, ამას კი არა, ბოლოს, - დაასრულა მწვალებელმა.
ყველა ერასტ პეტროვიჩისკენ შებრუნდა, პირველად შეათვალიერეს სერიოზულად. ის კი ბოლო რამდენიმე წუთი, შანსების მომატების კვალობაზე, გამალებული ფიქრობდა, როგორ მოქცეულიყო გამარჯვების შემთხვევაში. ჰოდა, ეჭვებიც გამართლდა. ალბათ, ბედია
ამ დროს მასთან ადგილიდან მომწყდარმა ახტირცევმა მიირბინა და გულ-აღტყინებულმა უჩურჩულა:
-დამითმეთ, გემუდარებით. თქვენ რა... თქვენ აქ პირველად ხართ, მე კი ბედიწერად გადამექცა... მომყიდეთ, ბოლოს-და-ბოლოს. რამდენია საჭირო? გნებავთ ხუთასი, ათასი, ჰა? უფრო მეტი?
თავისთვისაც საკვირვო, უყოყმანო სიმშვიდით ერასტ პეტროვიჩმა მოჩურჩულე მოიშორა, წამოდგა, დიასახლისს მიუახლოვდა და თავისდაკვრით ჰკითხა:
-საით მიბრძანებთ?
ის მხიარული ცნობისწადილით უცქერდა ფანდორინს. ამ დაჟინებულმა მზერამ თავბრუ დაახვია.
-აგერ, თუნდაც, იმ კუთხეში. თქვენ იმისთანა მამაცი ხართ, სხვაგან განმარტოებას მოვერიდები.
დანარჩენ მამაკაცთა დამცინავ ხორხოცს ყური არ ათხოვა, ერასტ პეტროვიჩი დარბაზის შორეულ კუთხეში გაჰყვა დიასახლისს და გაყოფილზურგიან ტახტზე დაეშვა. ამალია კაზიმიროვნამ დარდიმოსწი ჩაარჭო მუნდშტუკში, კელაპტრიდან მოუკიდა და ტკბილად მოქაჩა.
-რამდენი შემოგთავაზათ ნიკოლაი სტეპანიჩმა ჩემში? მე ხომ ვიცი, რასაც გეჩურჩულებოდათ.
-ათასი რუბლი, - პატიოსნაD მიუგო ფანდორინმა, - მეტსაც მთავაზობდა.
კლეოპატრას აქატის თვალებმა ბოროტად გაიკვესა:
-ოჰო, ვეღარ მოუთმენია. თქვემ რა, მილიონერი ხართ?
-არა, მდიდარი არ გახლავართ, - თავმდაბლად წარმოსთქვა ერასტ პეტროვიჩმა, - მაგრამ იღბლით ვაჭრობას დამამცირებლად მივიჩნევ!
სტუმრებს მოსწყინდათ მათი ბაასის დაყურადება - მაინც არა ისმოდა რა, - და ბოლუქ-ბოლუქად მდგარნი თავიანთთვის მასლაათობდნენ, თუმცა თითოეული, მითამ აქ არაფერიაო, მაინც გააპარებდა ხოლმე ქურდულ მზერას შორეულ კუთხეში.
ხოლოთუ კლეოპატრა დაუფარავის დაცინვით შეისწავლიდა თავის მოკლევადიან მბრძანებელს.
-რისი კითხვა გჰსურთ?
ერასტ პეტროვიჩი ჭოჭმანობდა.
-პასუხი პატიოსანი იქნება? ალალი?
-პატიოსნება პატიოსნებს დაუტოვეთ, ხოლოთუ ჩვენს თამაშობებში პატიოსნება ცოტა გახლავსთ, - ძლივს დამორჩილებული სიმწრის ტანხლებით გაიცინა ბეჟეცკაიამ, - მაგრამ გულახდილობას გპირდებით. მხოლოდ, არ გამაწბილოთ და რაიმე ყეყჩობა არ შემეკითხოთ. მე თქვენ საინტერესო ეგზრმპლიარად შემიგულებიხართ.
და ფანდორინი საკუთარი თავის წყევლით (გამბედაობისთვის) შეტევაზე გადავიდა.
-თქვენთვის რა არის ცნობილი პეტრე ალექსანდროვიჩ კოკორინის სიკვდილის გარემოებების შესახებ?
დიასახლისს არ შეშინებია, არც კი შერხეულა, მაგრამ ერასტ პეტროვიჩს მოეჩვენა, რომ თითქო თვალები ოდნავ მოეწკურა.
-სარაოდ გაინტერესებთ?
-მერე აგიხსნით. ჯერ მიპასუხეთ.
-მაშინ, გეტყვით. კოკორინი ერთმა სასტიკმა ბანივანმა მოჰკლა. - ბეჟეცკაიამ წამით გახსნა სქელი, ხშირი წამწამები და იმათ ქვემოდან სწრაფი, ხმლის დარტყმასავით მზერით დაწვა. - და ამ ბანოვანს `სიყვარული~ ჰქვიან.
-სიყვარული თქვენდამი? ის ხომ აქ იარებოდა?
-დიაღ. ჩემს გარდა აქ, ჩემის აზრით, შესაყვარებრელი არც არავინაა, რაღა თქმა უნდა, თუკი ორესტ კირილოვიჩს არ ვიგულისხმებთ. - სიცილი მოუვიდა პირისახეზე.
-ყველა-ყველა და, თქვენ კოკორინი იოტისოდენადაც არ გაცოდებათ? - ასეთმა გულქვაობამ გააოცა ფანდორინი.
მეგვიპტელმა დედუფალმა გულგრილად აიჭიმა მხრები:
-ყველა საკუთარი ბედის გამგებელია. მაგრამ ხომ არ ვიკმაროთ შეკითხვები?
-ჯერ არა! - ერასტ პეტროვიჩი აჩქარდა, - რა კავშირი ჰქონდა ამ საქმესთან ახტირცევს? და რას მიგვანიშნებს ლედი ესტერზე გაცემული ანდერძი?
საზოგადოების ხმათა გუგუნმა მოიმატა და ფანდორინი წყენით შემოტრიალდა.
-ახხ, ჩემი ტონი არ მოგწონთ? - იპოლიტი ჭექა-ქუხილისებური ღრიალით ავიწროვებდა არაფხიზელ ახტირცევს. - აი, ეს კი მოგეწონება, შე ბუკნაჭოვ შენა? - და ხელისგულით თითქო ძალიანაც არ უბიძგია სტუდენტისთვის, მაგრამ სახედაკარგული ახტირცევი სავარძლისკენ გაფრინდა, შიგ მოადინა ზღართანი და იქვე დარჩა თვალების დაბნეული ცეცებით.
-ნება მომეცით, გრაფ. ასე როგორ შეიძლება! - წინ გაუხტა ერასტ პეტროვიჩი, - თქვემ თუ ღონიერი ჰბრძანდებით, ეს სულაც არ გაძლევთ უფლებას...
თუმცა მისი წყვეტილი ლაპარაკი, რაზედაც გრაფმა ოდნავ შეხედა, ჩაახშო დიასახლისის ზარივით წკრიალა ხმამ:
-იპოლიტ, გაეთრიე! და შენი ფეხი აღარ ვნახო აქ, სანამ არ გამოფხიზლდები!
გრაფი წყევლა-კრულვით წაგრუხუნდა გასასვლელისკენ. სხვა სტუმრები ინტერესით ათვალიერებდნენ მოღვენთილ ახტირცევს. მთლად რომ გასაცოდავებულიყო და ოდნავადაც არ ცდილობდა წამოდგომას.
-ამათგან მარტო თქვენღა მიაგავხართ ადამიანს, - დერეფნისკენ მიმავალმა ამელია კაზიმირონამ ასე უჩურჩულა ფანდორინს. - წაიყვანეთ, და არ მიატოვოთ.
თითქმის მაშინათვე გამოჩნდა ახმახი ჯონი, თავისი ლივრეა უკვე შავ სერთუკზე და გახამებულ გულისპირზე შეეცვვალა, კარამდე მიიყვანა სტუდენტი და თავზე ცილინდრი ჩამოაფხატა. ბეჟეცკაია გამოსასალმებლად არ გამოსულა და როგორც კი შეხედა მსახუთუფროსის კუშტ სახეს, ერასტ პეტროვიჩმა უმალ იაზრა, რომ უნდა წასულიყო.
მეხუთე თავი,
სადაც გმირს სერიოზული უსიამოვნებები ჩასდარაჯებიან
თავისი თავი ქუჩაში რომ ჰნახა და სუფთა ჰაერი ჩაყლაპა, ახტირცევი ცოტაზე გამოცოცხლდა - ფეხზედაც მყარად იდგა, არ ბარგანაობდა და ერასტ პეტროვიჩმა შესაძლებლად ჩათვალა, ხელმკლავით აღარ სჭეროდა.
-სრეტენკამდე გავიაროთ, - თქვა ფანდორინმა, - იქ კი ეტლზე დაგსვამთ. სახლამდე შორი გზა გაქვთ?
-სახლამდინ? - ნავთის ფარნის უთანაბრო შუქზე ნიღაბივით სჩანდა სტუდენტის ფერწასული პირისახე, - არა, სახლში არაფრისდიდებით! წამო, საითმე გავწიოთ, ჰა? თქვენთან სჯა-ბაასი მომწყურდა. თქვენ ხომ ჰნახეთ... რას მიშვრებიან. თქენ რა გქვიანთ? ფანდორინი კი მახსოვს, სასაცილო გვარია. მე ახტირცევი გახლავარსთ. ნიკოლაი ახტირცევი.
ერასტ პეტროვიჩმა მსუბუქად დაუკრა თავი, რაკიღა მეტად რთული ზნეობრივი საკითხის გადაწყვეტილებაში შესულიყო: ნუთუ რიგიანი იქნება, რომ ახტირცევის მოფამფალებული მდგომარეობით ვისარგებლო და აუცილებელი საგამომძიებლო გერშები და ნიშნები გამოვსტყუო, თანაც ეტყობა, ეს `ცელში მოხრილი~ ყოჩაღი თავადაც არ არის გულახდილობის წინააღმდეგი.
გადასწყვიტა, რომ, არა უჭირს რა, შეიძლება. ძაან აიყვანა მაძებრულმა აზარტმა.
-აქ ახლოს `კრიმია~, - უცბად მოისაზრა ახტირცევმა, - ბორბლიანი არაფერი გვინდა, ფეხითაც მალე მივალთ. ეგეც `მღვიმე~ გახლავსთ, მაგრამ ღვინო უვარგათ. წავიდეთ რა, მე გეპატიჟებით.
ფანდორინი დიდ ყოყმანში აღარ შესულა და ორთავემ მძიმე-მძიმედ (სტუდენტი მაინც მსუბუქად ქანაობდა) იქითკენ გასწიეს, საითაც სრეტენკის შუქები ბრდღვიალებდა შორიდან.
-ფანდორინ, თქვენ მე, ეტყობა, ლაჩრად მსთვლით? - ოდნავ დაბმული ენით უთხრა ახტირცევმა, - რახან გრაფი არ გავიწვიე, წყენა გადავყლაპე და თავიც მოიმთვრალუნე? მე მშიშარა როდი გახლავარსთ. მე თქვენ, შესაძლოა, ისეთი რაღაც გიამბოთ, რომ თავადვე დარწმუნდეთ... განზრახ წამოვიდა პროვოკაციაზედ. ეს იმ ქალბატონმა დაარიგა წინდაწინ, რათა ჩემგან დაეღწია თავი და ვალი აღარ დაებრუნებინა... ოჰ, ეს რა ქალია, თქვემ ხომ არ იცით!.. და ზუროვს რაღა კაცი მოუკლავს და რაღა ბუზი გაუსრისავს. ეგ ხომ ყოველ დილით პისტოლეტიდან სროლაში ვარჯიშობს. ამბობენ, ოცი ნაბიჯიდამ ტყვიას შაურიანში არტყამსო. განა ეს დუელი იქნებოდა? ის ხომ არაფერს რისკავს. ეს მკვლელობა გახლავსთ, მხოლოდ ლამაზი სახელი ჰქიან. და რაც მთავარია, არაფერიც არ მოუვა, გამოძვრება. ჯერ არ გამომძვრალა თუ რა? დავუშვათ, საზღვარგარეთ გასწევს სასეირნოდ. მე კი დღეის ამას იქით სიცოცხლე მწურიან, მე ეს დავიმსახურე.
სრეტენკიდან სხვა შესახვევში შეუხვიეს, თითქო უჩინარში, მაგრამ მაინც უკვე ნავთის კი არა, გაზის ფანარებიანში და წინ წამოიმართა სამსართულიანი სახლი გაბრდღვიალებული ფანჯრებით. როგორც ჩანს, ეს არის `კრიმი~, გულის ჩაკვდომით გაიფიქრა ერასტ პეტროვიჩმა, ბევრი სმენოდა მთელ მოსკოში სახელგანთმულ ამ დროის სატარებელ ალაგზე.
ლამპებით გაჩირაღდნებულ, ფართო პარმაღზე არავინ გამოეგებათ. ახტირცევმა შეჩვეული ჟესტით უბიძგა მაღალ, მოჩუქურთმებულ კარს, ისიც ადვილად დაჰყვა და ჯერ სამზარეულოს და სპირტიანის სურნელებით გაზავებული სითბო შემოეგებათ, მერე სტუმართა ხმაური და ვიოლინოების მოწუწუნე მოთქმა.
გარდერობში ცილინდრები დატოვეს და ყმაწვილები ერთ მეტად მკვირცხლ, წითელპერანგა პატარკაცს ჩაუვარდნენ ხელში, რომელმაც ახტირეცევს `ბრწყინვალებით~ მიმართა და დაპირდა ყველაზე საუკეთესო, საგანგებოდ შემონახულ სტოლს.
ეს მაგიდა კედელთან აღმოჩნდა და, ღმერთსა მადლი, სცენიდან მოშორებით, სადაც მობჟღრიალე დაირებით ციგნების ხორო გაჰკივოდა და თანაც ტანციობდა კიდეც.
ერასტ პეტროვიჩი, რომელიც პირველად მოხვედრილიყო ნამდვილ უწმაწურ, გარყვნილ `მღვიმეში~, აქეთ-იქით მიმოიხედებოდა. საზოგადოება აქ მეტად ჭრელი გახლდათ, მადრამ ფხიზლები, ეტყობა, სრულიად არ შეიმჩნეოდნენ. ამას ყოველისფერს ტონს აძლევდნენ ვაჭრები და ბირჟის კაცები შუაზედ გაყოფილი, პომადა წასმული თმებით - განა ცნობილი არ არის, ეხლა ფული ვის ხელში სტრიალებს? მაგრამ იყვნენ ბატონკაცური სანახაობის პერსონებიც, საიდანღაც ფლიგელ-ადიუტანტის სამხრედან ვენზელმაც გაიბრჭყვიალა ოქროფერად. მაგრამ კოლეგიის რეგისტრატორის ცხოველი ინტერესი იმ ქალებმა გამოიწვიეს, პირველივე ჟესტზე ნებისმიერ სტოლს რომ მიუსხდებოდნენ ხოლმე. იმათ ისეთი დეკოლტეები ჰქონდათ, რომ ერასტ პეტროვიჩი გაწითლდა, ხოლო იუბკები ისეთი ზომისა ეცვათ, რომ დაჯდომისას უსირცხვილოდ მოუჩანდათ აჟურულს, ნაჭვრეტებიანს ჩულქებში გამოყვანილი მრგვალი მუხლისთავები.
-მითამ რაო, ქალებს მივაშრტერდით? - ჩაიცინა ახტირცევმა, ოფიციანტს ღვინო და რაიმე ცხელი რომ შეუკვეთა, - აი, მე კი ამალიას იქით მდედრობითი სქესის არსებებადაც აღარ მიმაჩნია არავინ. რამდენის წლისა ხართ, ფანდორინ?
-ოცდაერთისა, - მიუგო ერასტ პეტროვიჩმა და თან წელიწადიც წაიმატა.
-მე კი ოცდასამისა და ბევრის ნახვაც მოვასწარი. თვალებს ნუ უჭყიტავთ მაგ უნამუსოებს, არც ფულად ჰღირან და არცა დროდ. თან მერე გეზიზღება. თუ შეიყვარებ, დედუფალი უნდა შეიყვარო! თუმცა, მითამ რას გიხსნით... თქვენ ხონ ცუდუბრალოდ არ გამოჩნდებოდით ამალიასთან? მოგაჯადოვათ, განა? კოლეკციის შეკრეფა უყვარს და ეკსპონატების მეყვსეულ განახლებაზედაც ჰზრუნავს. როგორც ოპერეტაში imRereba, elle ne pense qu`a exciter les hommes. (`ის მარტო კაცებს ახვევს თავრეტსა~ - ფრანც.)... მაგრამ ყოველისფერს თავისი ფასი აქვს, მე კი ჩემი ფასი გადავიხადე. გნებავსთ, ერთი ისტორია გიამბოთ? რაღაც მომეწონეთ კიდეც, ძაან კარგად სდუმხართ. თქვენთვის სასარგებლო იქნება, უწყოდეთ, თუ ეს როგორი ბუნების ქალია. შესაძლოა, ჭკუაზედაც მოხვიდეთ, სანამ ჩემსავით ჩაუთრევიხართ. თუ უკვე ჩაგითრიათ, ჰა, ფანდორინ? მაშ, აბა-და, იქ, ცალკე რაზედ ეჩურჩულებოდით?
ერასტ პეტროვიჩმა თავი ისე დაიჭირა, მითამ ვერა გაიგო რა.
-მაშინ მისმინეთ, - თხრობას შეუდგა ახტირცევი. - აი, თქვენ წეღან ჩემს ქალაჩუნობაზედ მოგქონდათ იჭვი, რაკი იპოლიტი გავუშვი და ორთაბრძოლაში არ გავიწვიე. მე კი იმისთანა დუელი მქონდა, რომ ემაგ თქვენს იპოლიტს არც დასიზმრებია. გაიგეთ, როგორ ჰბრძანა ქალბატონმა, კოკორინის გამო კრინტი არ დაგვეძრა? აბა, რა? მაგის ნამუსზედ გახლავსთ იმისი სისხლი, მაგის ნამუსზედ. და, ჩემსაზედაც, რა საკვირველია. მხოლოდ, ჩემი ცოდვა სასიკვდილო შიშით გამოვისყიდე. კოკორინი ჩემი კურსელი იყო, ისიც ამალიასთან იარებოდა. ადრე ვმეგობრობდით კიდეც, მაგრამ მაგის გულისთვის მტრები გავხდით. კოკორინი ჩემზე უფრო მოურიდებელი, თამამი იყო, პირისახეზედ გაცილებით სანდომიანი, მაგრამ enter nous (`ჩვენს შორის დარჩეს~ - ფრანც.), ვაჭარი სულ ვაჭრად დარჩება, პლებეი კაცად, რაც გინდა უნივერსიტეტში ასწავლე. ამალიამ ჩვენით კარგად იჯერა გული - ხან ერთს დაიახლოვებს, ხანაც მეორეს. `ნიკოლას~ გეძახის და შენობით მომართვაზედაც გადმოდის, თითქო ფავორიტივით ხარ იმასთან მოხვედრილი, მერე კი რაიმე სისულელის გულისთვის შეგრისხავს: ერთი კვირით დაგიძვირებს თავისთან გამოჩენას და კვლავაც თქვენობითი, კვლავაც `ნიკოლაი სტეპანიჩი~. საპოლიტიკო ქცევა აქვს ამისთანა, ვინაც ნემსკავზე წამოეგო, ვეღარ გაეშვება.
-და ეს იპოლიტი ვიღად ერგება? - ფრთხილად ჩაეკითხა ფანდორინი.
-გრაფი ზუროვი? დაბეჯითებით ვერც რას მოგახსენებთ, მარამ მათ შუა რაღაც განსაკუთრებული უნდა იყოს... ან პირველს აქვს ძალაუფლება მეორეზედ, ანთუ, პირუკუ, მეორეს პირველზედ... არა, იპოლიტი იჭვიანი სულაც არ არის, და არც იპოლიტშია საქმე. ეგ ისეთი ქალი გახლავსთ, თავის თავზე არავის მისცემს იჭვიანობის უფლებას. ერთის სიტყვით - დედუფალია!
იგი გაჩუმდა, რაკი მეზობელ სტოლზე ხმაურიანად აყაყანდა მთვრალი კომმერსანტების კამპანია - წასვლას ეპირებოდნენ და იმ ნიადაგზე მოუხდათ ცილობა, თუ ვის უნდა გადაეხადა ფული. ოფიციანტებმა უმალ გააქცუნეს დასვრილი სუფრა, ახალი გადაჰფინეს და წუთსაც არ გაუვლია, რომ იმ განთავისუფლებულ მაგიდასთან უკვე იჯდა ძაან განავარდებული მოხელე გამოხუნებული, თითქო გამჭვირვალო (როგორც სჩანს, სმის მეოხებით) თვალებით. ამ მოქეფეს მალე ჩამოუსკუპდა წაბლისფერთმიანი, ნაზუქივით ქალი, მხარზე მოჰხვია ხელი და სასურათედ გადაიდო ფეხი ფეხზედ - ერასტ პეტროვიჩი მეტად მიაშტერდა წითელ ფილდეპერსის, გნებავთ სპარსულ ნართის ჩულქებში გამოძაგრულ, მოჭიმულ მუხლისთავებს.
ხოლოთუ სტუდენტმა ჯერ რეინულით გალიცლიცებული ბოკალი გამოსცლა უსვენებლივ, მერე კი ჩანგლით დალახვრა სისხლის ბივსტექსი და განაგრძო:
-თქვემ ჰფიქრობთ, რომ პეტრე კოკრინმა გაუხარელი ტრფიალების ნიადაგზედ დაიკრიფა გულხელი? გეგონოთ. ის მე მოვკალი!
-რა სთქვით? - ყურებს არ დაუჯერა ფანდორინმა.
-რაც გაიგონეთ, - თავი ამაყად დაუკრა ახტირცევმა, - ყოველისფერს გიამბობთ, მხოლოდ წყნარად იჯექით და შეკითხვებით ტვინი არ წაიღოთ. დიაღ, მე მოვკალი და ერთი წუთითაც არა ვნანობ. ჰალალად მოკალი, დუელში. დიაღ, ჰალალად და პატიოსნად! იმიტომ, რომ ამ ჩვენს დუელზე უპატიოსნესი დუელი ათადან და ბაბდან არ ყოფილა. ორნი რომ დგანან ბარიერთან, ყოველთვის მოტყუება არის - ერთი კარგად ისვრის, მეორე უხეიროდ, ანთუ ერთი მსუქანია და ადვილად მიაწვდენ ტყვიას, ანდა თეთრად ათია ღამე და ხელები უკანკალებს. ჩემს და პიერს შორის კი ყოველისფერი სიცრუის გარეშე იყო. დედუფალი გვეუბნება - ეს სოკოლნიკებში, წრეზე, სამთავენი ეკიპაჟით ვსეირნობთ - და იძახის: `აბეზარს მომიყვანეთ ორივემ, თქვე მდიდარო, გაფუჭებულო ბიჭუკელებო, ერთმანეთი უნდა ამოჰხოცოთ თუ რა გვეშველება?~ და კოკორინი, ეს პირუტყვი, ეუბნება: `მოვჰკლავ კიდევაც, თუკი ამისთვის დამაჯილდოვებთ~. და მეც სთქვი: `ჯილოსთვის მეც მოვკლავ. ჯილდო ისეთი გახლავთ მეთქი, რომ ორში ვერ განაწილდება. ჰოდა, ისე მოხდება, რომ ერთი-ერთი პირდაპირი გზით სველ მიწაში წავა, თუ თავისით არ დაიხევს უკან~. ჰაიდა-აჰა, სადამდინ მივიდა ამ ქალისადმი ჩემი და კოკორინის მარქაფა სიყვარულის გარემოება. `მითამ-და, რაო, ესოდენ გიყვარვარსთ?~- ის გვეკითხება. კოკორინი მიუგებს: `სიცოცხლეზედ მეტად~. და მეც დასტური დავეცი. `კეთილი, - ისა ჰბრძანებს, - მე ადამიანებში მარტოკა გულადობას ვაფასებ, სხვა ყოველისფერი შეიძლება გაითამაშო. თუკი ერთი თქვენგანი მართლაც მოჰკლავს მეორეს, სიმამაცისთვის ნამდვილად მიიღებს ჯილდოს. თავად უწყის, რა ჯილდოსაც~. და სიცილი მოსდის. `მხოლოდ ეგ არის, - ამბობს, - რომ ყბედები ხართ ორთავე. არავისი მომკვლელი თქვენ არა ჰბრძანდებით. მამიკოების ფულების გარდა, არც არაფერია თქვენში საინტერესო~. და ვიფეთქე. `კოკორინზედ მეთქი, მივუგე, თავს ვერ გამოვიდებ, ხოლო მე თავად ასეთი ჯილდოს გულისთვის არც საკუთარ და არცა სხვის სიცოცხლეს არ დავზოგავ~. ის კი, ბრაზიანად: `იცით, რა, ყელში ამომიხვედით თქვენი მამლაყინწური ყივილით. გადაწყდა, დაახლით, თუმცა დუელში არა, მერე რომ სკანდალს გადავურჩეთ. და მართებულიც არ არის ეს დუელი. ერთი მეორეს ხელს გაუკაწრის და გამომეცხადება გამარჯვებულის სახით. არა, ერთი მართლაც მოჰკვდეს, მეორეს კი სიყვარული ერგოს. როგორც წერა-მწერალი განსჯის. ვისაც კენჭი ამოუვა, დეე, იმან დაიხალოს. დეე, ჩანაწერიც დატოვოს წინდაწინ იმისთანა, რომ მერე იმის ფიქრი არ გაჩნდეს, თითქო ჩემს გამო... მითამ რაო, შეჰშინდით? თუკი შეჰშინდით, ჩემთან სიარულსაც დააძვირებთ სირცხვილისგან - ესეც ჩემი სარგებელია~. პიერმა შემომხედა და ამბობს: `ახტირცევისა რა მოგახსენოთ, მე კი არ ვილაჩრებ~... აესე გადავწყვიტეთ...
სტუდენტი გაჩუმდა, თავი ჩაჰკიდა. მერე გამოცოცხლდა, ბოკალი ისევ გაიპიპინა და კვლავაც უსვენებლად შესვა. მეზობელ სტოლზე წამლეკავად გადაიკისკისა წითელ ჩულქებიანმა ქალმა - თეთრ თვალებიანი რაღაცას ეჩურჩულებოდა ყურში
-მაგრამ ანდერძი საიდან? - ჰკითხა ერასტ პეტროვიჩმა და ენაზე იკბინა, რადგან ამაზე თითქო არაფერი არ უნდა სცოდნოდა. თუმცა მოგონებებში ჩაძირულმა ახტირცევმა მხოლოდ უხალისოდ Dდაუქნია თავი:
-ხოლო ანდერძები... ესეც იმ არსების მოფიქრებული გახლავსთ. `თქვენ ჩემი ფულით ყიდვა გსურდათ?-ამბობს,-კეთილი, დეე, იყოს ფული, ოღონდ ასიათსი კი არა, როგორც ნიკოლაი სტეპანიჩი მპირდებოდა, (მოხდა, ერთხელ შევთავაზე და კინაღამ სახლიდან გამომაბუნძულა) და არც ორასი, არამედ ყოვლისფერი, რაც გაგაჩნიათ. ვისაც სიკვდილი შეხვდება, დეე, იმქვეყნად შიშველი წარდგეს. მხოლოდ მეო,-ამბობს, თქვენი ფული არ მჭირდება, მე თვით, ვისაც გინდათ, იმას მივცემ. დეე, ფული რომელიმე კეთილ საქმეზე წავიდეს - წმინდანთა სავანეში, ანდა სადმე. ლოცვით რომ მოინანიონ სასიკვდილო ცოდვა. ასე რომ, ჩემო პეტრიკელავ, მსხვილი კელაპტარი გამოვა შენი მილიონიდან?~ კოკორინი კიდევ ათეისტი იყო, თანაც მოპაექრე. ეგრევე შემოაგდო: `მხოლოთ ბერებს არა, იძახის. სჯობს დაცემულ გოგოებს ვუანდერძო, დეე, თითოეულმა თითო საკერავი მაშინა იყიდოს და ხელობა გამოიცვალოს. მოსკოვში არცერთი უსირცხვილო აღარ დარჩება და ეგეც შენი პეტრე კოკორინის ხსოვნა-მოსაგონარი~. კარგი-და, ამალია ეუბნება: `ვინაც ნამუსდამხობილი შეიქმნა, იმას ვეღარ გამოაწორებ. ადრე იყო საჭირო, უცოველს ჰასაკში~. კოკორინმა ხელი ჩაიქნია: `მაშინ ვინმე... ობლებისთვის... აღსაზრდელთა სახლისთვის~. იმას პირდაპირ ნათელი გარდაეფინა: `აი, ამისთვის, ჩემო პეტრიკელა, ბევრი რამ მოგეტევებოდა. მოდი, გაკოცო~. მე კი ბოროტებამ ამიტანა. `მოიპარავენ იმ შენს მილიონს აღსაზრდელთა სახლში, გეუბნები. წაიკითხე, სახელმწიფო თავშესაფრებზე რეებს სწერენ გაზეთები? ბევრი ხარვეზები აქვთ, სჯობს ანღლიელს მივცეთ, ბარონესა ესტერს. ის არ მოიპარავს~. ამალიამ მეც გადამკოცნა - მიდით, მიდით და ჩვენს პატრიოტებს ცხვირები მოუგრიხეთ. ეს თერთმტში იყო, შაბათს. კვირას მე და კოკორინი შევხვდით და ყველაფერზე მოვილაპარაკეთ. საოცარი ბაასი გამოგვივიდა. ის სულ როხროხებდა, მასულელებდა, მე უფრო ჩუმათ ვიყავი და თვალებში არ ვუყურებდით ერთი-მეორეს. მე თითქო დავჩლუნგდი. სტრაფჩები, გნებავს, ვექილები გამოვიძახეთ, მთელი თავისი წესების დაცვით შევადგინეთ ანდერძები. პიერი ჩემი მოწმე და ნება-სურვილის აღმასრულებელია, მე კი-მისი. სტრაფჩებს თითოს ხუთ-ხუთი ათასი მივეცით, რომ ენისთვის კბილები დაეჭირათ. იმისთვისაც ხომ წამგებიანია ყბედობა. და აგრეთვე, პიერთან ასე მოვილაპარაკეთ - თავად შემომთავაზა. ვხვდებით დილის ცხრაზე ჩემთან, ტაგანკაზე (მე ხომ გონჩანროიზე ვცხოვრობ). თითოეულს ჯიბეში უნდა ჰქონდეს ექვსვაზნიანი რევოლვერი ბარაბანში ერთი ვაზნით. მივდივართ ცალ-ცალკე, მაგრამ ისე, რომ ერთმანეთს ვხედავდეთ. ვისაც კენჭი ერგება - პირველი ცდის. კოკორინმა სადღაც ამერიკულ რულეტზე წაიკითხა, ჭკვაში მოუვიდა და მეუბნება, აი, ნახავ, კოლია, თუ ჩვენი გულისთვის რუსულ რულეტკას არ დაარქმევენ. კიდევ იძახის, ტყვიის შინ დახლას რა ლაზათი აქვს, მოვიწყოთ ჩვენთვის საბოლოო მოციონი, გნებავს გასეირნება თავისი ატრაქციონით. დასტური მივეცი, ჩემთვის სულერთი იყო. ვაღიარებ, გვარიანად დავმჟავდი, ვფიქრობდი, წავაგებ მეთქი. და ჭკვაში მირაკუნებს: ორშაბათი, ცამეტი, ორშაბათი, ცამეტი. მთელი ღამე რული არ მომკარებია, საზღვარგარეთ მინდოდა წასვლა, მაგრამ როგორც კი გამიელვებს, რომ ეს იმასთან დარჩება და ჩემზე სიცილი მოუვათ... მოკლედ, დავრჩი.
დილით კი ესერიგად მოხდა. პიერი მოვიდა-ხახვის ფრანტივით, თეთრ ჟილეტში, მოჭარბებულად მხიარული. უმართლებდა ხოლმე და, ჩანდა, იმედი გასჩენოდა, რომ ამაშიც გაუმართლებდა. ძვლები ვყარეთ, ჩემს კაბინეტში. იმას ფანჯი ჩარი, მე დუ იაქე. ამისთვის მზად ვიყავი. `არსად არ წამოვალ,- ვთქვი,-უმჯობესია აქ მოვკვდე~. დავატტიალე დოლურა, ლულა გულზე მივიდე. `შესდექ!-მეუბნება,-გულში არ დაიხალო. ტყვია რომ ალმაცერად წავიდეს, კიდევ დიდხანს დაიტანჯები. საფეთქელში სჯობს ანდა პირში~. `გმადლობ, ჩემზე მზრუნველობისთვის~,-ვუთხარი და ამ წუთას ისე ვერ გადავიტანე, რომ, მეგონა, ყოვლისფერი დუელის გარშეც დავახლიდი. მაგრამ რჩევას დავუჯერე. რა დამავიწყებს იმ ჩხაკუნს, ყველაზე პირველს. ისეთი ზაპანი გამოიღო ყურის მახლობლად, რომ. . .
ახტირცევს ჟრჟოლვამ მოუარა და კიდევ ჩამოისხა. მომღერალი, ოქროსფერ შალში გახვეული მსუქანი ციგანი ქალი სულის და გულის ამაფორიაქებლად ამოსთქვამდა რაღაც გაწელილს.
-...პიერის ხმა მესმის: `კაი, ახლა ჩემი ჯერია. ჰაერზე გავიდეთ~. მაშინღა მივხვდი, რომ ცოცხალი ვარ. შვივის გორაზე წავედით, იქიდან ხომ ქალაქის გადახედვა შეიძლება. კოკორინის წინ, ოცი ნაბიჯით უკან კიდევ მე. ცოტა ხანს იდგა ხრამის ქეჩოზე, იმის პირისახეს ვერ ვხედავდი. მერე ჩემ დასანახად ასწია რევოლვერიანი ხელი, დაატრიალა დოლურა და საფეთქელთან - ჩხაკ! მე ხომ ვუწყოდი, რომ არაფერიც არ მოუვა და ჩემზე კი იმედი მქონდა გადაწურული. ისევ ვყარეთ ძვლები - კვლავეც მე შემხვდა. დავეშვი იაუზისკენ, კაცისშვილი არ ჭაჭანებს. ხიდთან, ბიძკონტზე ავძვერი, მერე რომ პირდაპირ წყალში გადავვარდნილიყავი... ისევ ჩამიარა. გავედით გვერდზე, და პიერიც ამბობს: `რაღაცა მოსაწყენი ხდება. დავაშინოთ ობივატელები?” ბარაქალა, ყოჩაღად ეჭირა თავი. შევედით მოსახვევში, იქ ხალხია, ეკიპაჟები დადიან. მე მეორე მხარეს დავდექი. კოკორინმა შლიაპა მოიშვლიპა, აქეთ-იქით დაუკრა თავი, ხელი ზემოთ, დააბზრიალა ბარაბანი – არაფერი. იქიდან გამოქცევა მოგვიწია. ჭიშკარში შევვარდით, ეს უკვე მაროსეიკაზე. ძვლები ვყარეთ და, როგორ ჰფიქრობთ? ისევ - მე! იმას დუ-შაში, მე დუ-ბარა, ჰალალ სიტყვას ვამბობ! გათავდა, ვფიქრობ, ფინიტო (`დასრულდა~ - იტალინურად), ამაზედ უფრორე სიმბოლურად აღარ შეიძლება. ერთს ყოვლისფერი, მეორეს არაფრისფერი. მესამეთ კოზმასა და დამიანეს ტაძართან დავიხალე, მანდ ვარ მონათლული. სტოვაზე, ანუ კარიბჭზე დავდექი, სადაც მდაბიონი არიან ხოლმე, რუბლ-რუბლი ჩამოვურიგე და ფურაჟკა მოვიხადე... გავახილე თვალები – ცოცხალი ვარ. ერთი თავმოსულელებული სალოსი მეუბნება: `სული გიწრიალებს – უფალი ღმერთი შეგინდობს~. სული გიწრიალებს – უფალი ღმერთი შეგინდობს, დავიმახსოვრე. კარგი-და, გავიქეცით იქიდანაც. კოკორინმა უფრო მდიდრული ალაგი შეირჩია თავისთვის - გალოფტეევსკის პასაჟის მახლობლად. ნეგლინნიზე შევედი საკონდიტროში, დავჯექი, მინის შიგნიდან ვდგავარ. რაღაცა უთხრა დამას მეზობლი სტოლიდან, იმას სიცილი მოუვიდა. იგი რევოლვერს იღებს, ჩახმახს მოწევს –ვხედავ. დამას უარესად მოსდის სიცილი. იმან რევოლვერი შეინახა, კიდევ რაღაცაზე იბაასეს, ყავას შეექცნენ. მე უკვე გაშტერებული ვარ, ვეღარაფერს ვგრძნობ. ჭკვაში მარტო ის მაქვს, რომ ეხლა კიდევ ძვლები უნდა ვყაროთ.
ოხოტნისკენ ვყარეთ, სასტუმრო `ლოსკურტნაიას~ მახლობლად, და პირველი ამჯერად იმას ერგო. მე ჩარი-სე, იმას ჩარი-დუ. ჩარი-სე და ჩარი-დუ - სულ ერთ იაქეშია სხვაობა. გუროვის ტრაქტირამდე ერთად მივედით, ისტორიულ მუზეუმთან გავიყარენით – ის ალექსანდრეს ბაღში შევიდა და ხეივანში გასწია, მე ტროტუარიდან, ზღუდის გაღმიდან წავყევი. მისი ბოლო სიტყვები ეს იყო: `ბრიყვები ვართ მე და შენ, კოლია. ეხლაც თუ ისე ჩაიარა - ეშმაკთან გავუშვებ ყოვლიფერს~. მინდოდა შემეჩერებინა, ღმერთი-რჯული, მართლა მინდოდა, მაგრამ არ შევაჩერე. რატომ - თავადაც არ ვიცი. ვცრუობ, ვიცი... გაიძვეული ფიქრი მომივიდა. დეე, კიდევ ერთხელ დაატრიალოს ბაბრაბანი და მერე გამოჩნდება. შეიძლება, ვთქვათ კიდეც, რომ - `შაბაშ!~ გათავდა. . . მარტოკა თქვენს წინაშე ვაღიარებ, ფანდორინო. ეხლა ეგეთ გუნებაზე გახლავარსთ.. .
ახტირცევმა კიდევ დალია. პენსნეს ქვემოდან წითელი და ამღვრეული თვალები მოუჩანდა. სუნთქვაშეკრული ფანდორინი უცდიდა, თუმცა ზედმოყოლებული გარემოებანი მისთვის უკვე ცნობილი გახდათ. ნიკოლაი სტეპანოვიჩმა ჯიბიდან სიგარა ამოიღო და აძიგძიგებულის თითებით ასანთს გაჰკრა. გრძელი, მსხვილი სიგარა გასაოცრად არ უხდებოდა მის ულამაზო, ბიჭ-ბუჭურ პირისახეს. თვალთა წინ ჩამომდგარი კვამლის ქულები ახტირცევმა ხელის ქნევით გაჰფანტა და უცაბედად წამოდგა ზეზე.
-ოფიციანტ, ანგარიში! აქ მეტი აღარ შემიძლია, ხმაურია. სული მეხუთება. -ყელიდან აბრეშუმის ჰალსტუხი მოიძრო.-წავიდეთ კიდევ სადმე ანდა ისე გავიაროთ.
პარმაღზე შედგნენ. შესახვევი მოღუშული და ცარიელი იყო, `კრიმის~ გარდა, ყველა სახლის ფანჯრები ჩაექროთ. უახლოეს ფარანთან ბარბაცებდა და ციმციმებდა გაზი.
-თუ მაინც შინიშკენ, ჰა?- კბილებში გაჩრილი სიგარის მეოხებით ამრიგად ამოიღაღანა ახტირცევმა,- აქ მოშახვევში ცხენმალი მეეტლეები უნდა იყვნენ.
კარი გაიხსნა, პარმაღზე წეღანდელი მეზობელი გამოვიდა, თეთრთვალა მოხელე გვერდზე მოგდებული ფურაჟკით. ხმამაღლა წამოასლოკინა, ვიცმუნდირის ჯიბეში ჩაძვრა, სიგარა გააძრო.
-ნებას დამრთავთ, რომ ცეცხლი გსთხოვოთ? – იკითხა მან და ყმაწვილკაცებს მიუახლოვდა. ფანდორინს შემოესმა მსუბუქი აქცენტი, ან ოსტზეისკური, ანდა კიდევ ჩუხონსკური.
ახტირცევმა ჯერ ერთ ჯიბეზე დაირტყა ხელი, მერე მეორეზე – ასანთმა გაიჩხაკუნა. ერასტ პეტროვიჩი მოთმინებით ელოდა. მოულოდნელად თეთრთვალას გარეგნობამ გაუგებარი ცვლილება განიცადა. თითქო უფრორე დადაბლდა და მსუბუქად გადაიხარა გვერდზე. თვალის მომდევნო დახამხებაში მის მარცხენა ხელში, გეგონებოდათ თავისითო, ამოიზარდა განიერი და მოკლე დანის პირი და, ჩინოვნიკმა გამოზომილი, გუტაფისის სათამაშო თოჯინის მოძრაობით ცივი იარაღის ფხა ასანთის მიმწოდებელს მარჯვენა გვერდში უგმირა.
ზედმოყოლებული მოვლენები ძაან ჩქარა მოხდა, ორ-სამ სეკუნდში, მაგრამ ერასტ პეტროვიჩს მოეჩვენა, რომ დრო დადგა. ბევრის შემჩნევა მოასწრო, ბევრის გაფიქრება მოასწრო, მაგრამ განძრევის შესაძლებლობა არ იყო, თითქო ფოლადის ზოლზე შუქის ბრჭყვიალებამ ჰიპნოზი მოჰგვარა.
პირველ რიგში ერასტ პეტროვიჩმა გაიფიქრა: ღვიძლში უმარჯვა. და მეხსიერებაში საიდანღაც გადმოხტა წინადადება გიმნაზიის ბიოლოგიის სახელმძღვანელოდან: - `ღვიძლი - ცხოველის ორგანიზმის მუცელშია, სისხლს ნაღველისგან განაცალკევებს~. მერე დაინახა, როგორ კვდება ახტირცევი. ერასტ პეტროვიჩს ადრე არასდროს ენახა როგორ კვდებიან, მაგრამ რაღატომაც უმალ მიხვდა, რომ ახტირცევი სწორედ რომ მოკვდა. თვალები თითქო მინისა გაუხდა, ტუჩები კრუნჩხვით გამოებურცა და იმათზე გადმოვიდა მუქი ალუბლისფერი სისხლის ნაკადული. ძაან ნელიად და თქვენ წარმოიდგინეთ, როგორც ფანდორინს მოეჩვენა, მოხდენილად გამოაძრო მოხელემ ცივი იარაღის პირი, რომელიც უკვე აღარ ბრჭყვინავდა, ნელ-ნელა შემოტრიალდა ერასტ პეტროვიჩისკენ და მისი პირისახე სულ ახლოს აღმოჩნდა: ნათელი თვალები შავი წერტილებით, წვრილი უსისხლო ტუჩები. ბაგეები შეირხნენ და კარგად გასაგონად წარმოსთქვეს: `აზაზელი~. და აქ დროის გაწეწილობას ბოლო მოეღო, დრო ზამბარასავით შეიკუმშა და რომ გამოიშალა, ერსტ პეტროვიჩს მარჯვენა გვერდში დაჰკრა, თან ისე ძლიერად, რომ მსხვერპლი უკუვარდა და მტკივნეულად დაარტყა კეფა პარმაღის პარაპეტს. ეს რა არის? რომელი `აზაზელი~? - იფიქრა ფანდორინმა. მძინავს თუ რა ხდება? და კიდევ იფიქრა: `იმან დანა `ლორდ ბაირონს~ მოახვედრა. ვეშაპის ულვაში. წელი დუიმში~.
ძლიერი ბიძგით კარი გაიღო და პარმაღზე ხარხარით გამოიშალა ხმაურიანი კამპანია.
-ოჰო, ბატონებო, აქ მთელი ბოროდინო გაუმართავთ!-მხიარულად შესძახა არაფხიზელმა ვაჭრულმა ხმამ.-დასუსტდით, გულითადებო! სმაც აღარ შეუძლიანთ!
ერასტ პეტროვიჩი წამოიწია, ხელით ეჭირა ცხელი და სველი გვერდი, რათა თეთრთვალასთვის შეეხედა.
მაგრამ ესეც უცნაური ამბავი, არავითარი თეთრთვალა აღარ იყო, ახტირცევი იქვე ეგდო, სადაც დავარდა - პირქვე, საფეხურების გასწვრივ. შორს მოჩანდა მიმქროლავი ცილინდარი, მოხელე კი უკვალოდ გაჰქრა, ჰაერში გაიფანტა. და მთელ ქუჩაში კაციშვილი არა ჭაჭანებდა, მარტოკა ფარანები ანათებდნენ უღიმღამოდ.
მოულოდნელად ფარანებიც საოცრად მოიქცნენ – დაბზრიალდნენ, დატრიალდნენ და ჯერ კი ძალიან განათდა, მერე კი მთლად ჩაბნელდა.
რომელშიც აღწერილია ერთი ცინიკური გამოხდომა
1876 წლის 13 მაისის ორშაბათს, შუადღის მესამე საათზე, გაზაფხულის ხასხასა და ზაფხულივით თბილს დღეს, ალექსანდრეს ბაღში, უამრავი მოწმის თვალწინ უმსგავსობა მოხდა, ისეთი შემთხვევა, არანაირ ჩარჩოებში რომ არა თავსდება.
ხეივნებში, აყვავებული იასამნის ბუჩქებსა და ალისფრად ანთებული ტიტების ყვავილნართა შორის მოხდენილად გამოწყობილ საზოგადოებას სეირნობა გაემართა - ქალბატონები მაქმანიანი (ჭორფლისთვის რომ დაეღწიათ თავი) ქოლგებით, აღმზრდელები მეზღვაურის კოსტიუმიანი ბავშვებით, მოწყენილი გამომეტყველების ახალგაზრდები მოდურ შევიოტის სერთუკებში ანდა მოკლე, ინგლისური მანერის პიჯაკებში. არაფერი იტყობინებოდა უსიამოვნების შესახებ. ჰაერში, რომელიც სავსე იყო უკვე ძალაში შესული, ღონიერი გაზაფხულის სურნელით, იღვრებოდა მცონარე კმაყოფილება და საამო მოწყენილობა. მზე არცთუ სახუმაროდ გაფიცხებულიყო და ის მერხები, ჩრდილში რომ მოხვდა, დაკავებული გახლდათ.
ერთ მათგანზე, გროგის მახლობლად რომ მდებარეობდა და გისოსისკენ იყო მიქცეული, რომლის იქით ნეგლინნაიას ქუჩა იწყებოდა და მანეჟის ყვითელი კედელი მოჩანდა, ორი მანდილოსანი იჯდა. ერთი, მთლად ახალგაზრდა (სწორედაც, ქალბატონი კი არა, არამედ ქალისშვილი) ტარსიკონის ყდაში ჩასმულ წიგნს კითხულობდა, ხან კი დაფანტული ყურადღებით გაიხედ-გამოიხედებოდა ხოლმე. მეორე, გაცილებით უფროსი, კეთილშობილ მუქ-ლურჯ შალის კაბაში და პრაქტიკულ, თასმებიან ბოტებში, ჩხირების მოზომილი მოძრაობით მიზანდასახულად ქსოვდა რაღაც შხამისფერ-მოვარდისფროს. ამასთან, იმასაც კი ასწრებდა, თავი ხან მარჯვნივ მიებრუნებინა, ხანაც მარცხნივ, და მისი გაჩქარებული მზერა იმდენად გამჭრიახი იყო, რომ, ნამდვილად არაფრით გამოეპარებოდა სულ ოდნავ შესამჩნევი მოძრაობაც კი.
ვიწრო, კვადრატულ შარვალში, ჟილეტზე უდარდელად მოღეღილ სერთუკში და მრგვალ შვეიცარიულს შლაპაში გამოწყობილ ყმაწვილკაცს ქალბატონმა უწინვე მიაქცია ყურადღება - ძალზე სნეულებრივი უცნაურობით მოაბიჯებდა ხეივანში: ხან გაჩერდება, ვიღაცას აკვირდება მოსეირნეებში, ხან რამდენიმე გაჩქარებულ ნაბიჯს გადადგამს და ისევ შესდგება. ამ გაუწონასწორებელმა სუბიექტმა მოულოდნელად ჩვენს მანდილოსნებს შეხედა და თითქო რაღაც გადაწყვეტილება მიიღოო, მათკენ გასწია სწრაფად. მერხის წინ შესდგა და ტაკიმასხრული ფალცეტით მიმართა ახალგაზრდა ქალისშვილს:
-ქალბატონო! უწინ ვინმეს თუ უთქომს, რომ თქვენ გადაუტანლად მშვენიერი ჰბრძანდებით?
ქალისშვილი, რომელიც მართლაცდა საუცხოო რამ იყო, თავხედს მიაჩერდა და შიშისგან ოდნავ გააღო მარწყვისფერი ტუჩები. მისი ხნიერი თანამგზავრიც სახტად დაჰრჩა ასეთი გაუგონარი დაურიდებლობით.
-პირველის ნახვისთანავე დავმარცხდი! - იმანჭებოდა უცნობი - სხვათაშორის, სრულიად პრეზენტაბელური ყმაწვილკაცი (მოდურად აკრეჭილი საფეთქლები, მაღალი, ფერმკრთალი შუბლი, აღგზნებულად ანთებული თაფლისფერი თვალები). - ნება მიბოძეთ, თქვენს უმანკო შუბლზედ კიდევ უფრო უმანკო, სავსებით ძმური კოცნა აღვჰბეჭდო!
-ბატონო, ტკვენ ხომ სრულიად მტვრალი ხარტ? - გონს მოეგო მქსოველი ქალბატონი, თანაც აღმოჩნდა, რომ ნემენცებისთვის დამახასიათებელი აკცენტით ლაპარაკობს.
-მე მხოლოდ და მხოლოდ სიყვარულით ვარ მთვრალი, - დაარწმუნა ის თავსგასულმა და იმავ არაბუნებრივი, ღმუილს აყოლილი ხმით მოითხოვა. - ერთი-ერთადერთი კოცნა, თუ არა და, დაუყოვნებლივ გულ-ხელს დავიკრიფავ!
ქალისშვილი მერხის ზურგისკენ მიიწია და სახეც თავისი ნემენცი დამცველისკენ მიაბრუნა. იმან კი, სიტუაციის შემაშფოთებლობის მიუხედავად, მაინც სრული სიმშვიდე გამოამჟღავნა სულისა.
-ახლავ მიბრდზანდიტ აკედან! ტკვენ შეშლილი ხარტ! - ხმა აღიმაღლა მან და თავისი საქსოვი, საომრად მომზადებული ჩხირებითურთ, წინ წამოსწია. - იცოდეტ, პოლიცაის ვუდზახებ!
და აქ რაღაც უფრო ველური მოხდა.
-აჰ, ასე, არა?! მე უვარმყოფენ! - ყალბი სასოწარკვეთით წაუტირა ყმაწვილკაცმა, სასურათედ აიფარა თვალებზე ხელი და მოულოდნელად ჯიბიდან შავად მბზინვარე ფოლადის მომცრო რევოლვერი დააძრო.
-ამის მერე ჰღირს კიდევ სიცოცხლე? თქვენი ერთი სიტყვა და, მე ვიცოცხლებ! თქვენი ერთი სიტყვა და, მკვდარი დავეცემი! - მიმართავდა იგი ქალისშვილს, რომელიც, უამისოდაც, არც მკვდარი იჯდა და აღარც ცოცხალი. - თქვენ დაჰსდუმდით? მაშინ, მშვიდობით!
იარაღთან შეხუმრებული ბატონის სანახაობას, შეუძლებელია, მოსეირნეთა ყურადღება არ მიექცია. რამდენიმე ადამიანი იმათგან, ვინც შორიახლო აღმოჩნდა - ჩაპუტკუნებული ქალბატონი ხელში მარაოთი, მედიდური ბატონი კისერზე ანენსკის ჯვრით, ორი ინსტიტუტკა ერთნაირი ყავისფერი, მოსასხამიანი ქვედაბოლოებით - ადგილზე გაქვავდა, და ზღუდის იქითა მხარესაც კი, ეს უკვე ტროტუარზე, ვიღაც სტუდენტი შეჩერდა. ერთის სიტყვით, შეიძლებოდა იმედი გვჰქონოდა, რომ ამ უმსგასო სურათს მყისიერი დასასრული ექნებოდა.
მაგრამ შემდეგ ყველაფერი ისე ჩქარა მოხდა, რომ ვერვინ მოასწრო ჩარევა.
-ესეც იღბალი! - დასძახათ მთვრალმა (შესაძლოა, შეშლილმაც კი), რატომღაც რევოლვერიანი ხელი თავსზეით, მთელ სიმაღლეზე აღმართა, დოლურა დააბზრიალა და ლულა საფეთქელთან მიიდო.
-კლოუნო! ლაზგანდარავ! - ამოისისინა გულადმა ნემენცმა ბანოვანმა და სალანძღავი სიტყვების არცთუ ურიგო ცოდნა გამოამჟღავნა.
ისედაც ფერდაკარგულ ყმაწვილკაცის სახემ ჯერ ნაცრისფერი და შემდგომ მწვანე ფერი მიიღო. მერე ქვედა ტუჩი მოიკვნიტა და თვალები მოჭუტა. ყოველშემთხვევისთვის, ქალისშვილმაც დახუჭა მშვენიერი თვალები.
და სწორედაც მოიქცა - ამან ხომ კოშმარული სანახაობა აარიდა: იმ წამს, როცა ტყვიამ დაიქუხა, თავისმკვლელის თავი მკვეთრად გადაქანდა გვერდზე და მარცხენა ყურის ოდნავ ზემოთ მდებარე გამჭოლი ნასვრეტიდან თეთრ-წითელმა შადრევანმა ამოხეთქა.
დაიწყო რაღაც ენით უთქმელი. ნემენცი ბანოვანი აღშფოთებით გამოიცქირებოდა, თითქო ასეთი გაუგონარი უმსგავსობის მოწმად იწვევდა ყველას. მერე თავისი გულისგამგმირე წიაქი ზედდაურთო ინსტიტუტკების და ჩაპუტკუნებულ ქალბატონის წივილ-კივილს, რომლებიც ამ ხმებს უკვე რამოდენიმე წამის განმავლობაში გამოსცემდნენ. ქალიშვილი უგრძნობლად იწვა - წამით მაინც გაახილა თვალი და მაშინვე უკანვე გაბრუნდა. ყოველი მხრიდან გამორბოდნენ, ხოლო ის სტუდენტი, ზღუდესთან რომ იდგა, პირიქით გაჩქარდა, ხიდისკენ, მოხოვოის მხარეს.
***
ქსავერი თეოფილაქტოვიჩ გრუშინმა, მოსკოვის ობერ-პოლიცეიმეისტერის სამძებრო განყოფილების საგამომძიებლო ბოქოულმა შვებით ამოისუნთქა და მარცხნივ, `უკვე ნანახიას~ დასტის მხარეზე გადასდო დღის მნიშვნელოვან დანაშაულობათა კრებსი (ნაკრები ცნობები). ექვსასი ათასიანი ქალაქის ოცდაოთხი პოლიციის ნაწილიდან ჩავლილ დღე-ღამეში, ანუ მაისის თვის 13 რიცხვში, გულისხმაში ჩასაგდები არც არაფერი მომხდარა, რაიც ჩუმათ-მაძებრის ჩარევას დაისაჭიროებდა. მთვრალი ხელოსნების ჩხუბით გამოწვეული ერთი მკვლელობა (მკვლელი ადგილზეა დაკავებული), ორი მეეტლის გაძარცვა (ამას უბნებმა მიხედონ), რუსულ-აზიური ბანკიდან შვიდი Aათას რვაას ორმოცდაცამეტი რუბლის და ორმოცდარვა კაპეიკის დაკარგვა (ეს, საზოგადოდ, ანტონ სემიონოვიჩის მხარეზედ გახლავსთ, კომერციული ბოროტმოქმედების განყოფილებიდამ). ღმერთსა მადლი, ყველანაირ წვრილმან ჯიბის ქურდობებზე, თავჩამომხრჩვალ მოახლეებზე და მიგდებულ ჩვილებზე აღარაფერს აგზავნიან - სწორედ მაგისთვის არსებობს `ქალაქური შემთხვევების პოლიციური კრებსი~, რომელიც განყოფილებებს დღის მეორე ნახევარში მისდით.
ქსავერი თეოფილაქტოვიჩმა ნებივრად დაამთქნარა და კუს პენსნეს ზემოდან მწერალ-მწარმოებელს, მეთოთხმეტე კლასის ჩინოვნიკს, ერასტ პეტროვიჩ ფანდორინს გახედა, ბატონი ობერ-პოლიცეიმეისტერისთვის წარსადგენ ანგარიშს უკვე მესამედ რომ სწერდა. არაფერი უჭირს, გაიფიქრა გრუშინმა, ამთავითვე შეეჩვიოს წესრიგს, მერე თვითონვე იტყვის მადლობას. ერთი ამათ დამიხედეთ, მოდა აიღეს - ფოლადის კალმით ელაყბებიან და მერე ვის, თვით ზემდგომ უფროსობას. არა, გენცვალე, დაჰსჯექ და ნელა-ნელა, ჩვენებურათ, ძველებურათ, ბატის ფრთით, მთელის თავისის მონასმებითა და ჩაჰხვეულებით დასწერევი. მის აღმატებულებას იმპერატორ ნიკოლაი პავლოვიჩის ხანაში ჰზრდიდნენ, წესრიგი და წოდებათა პატივისცემა კარგათ ესმის.
ქსავერი თეოფილაქტოვიჩს გულითა და სულით ჰსურდა ამ ყმაწვილის სიკეთე, მამა-შვილურად ეცოდებოდა. უნდა კი მოგახსენოთ, რომ ბედისწერამ ეს ახალგამომცხვარი მწერალ-მწარმოებელი არ დაინდო. ცხრამეტი წლისა ორთავმხრივ ობოლი დარჩა - დედა პატარაობიდან არ ახსოვდა, ხოლო ქარიყლაპია მამამისმა მთელი ქონება ცარიელ პროჟექტებში გაუშვა, თავის პირმშოს კიდევ დაუბარა, აბა-და, შენ იცი, მრავალჟამიერ იცხოვრეო. რკინიგზის ციებ-ცხელებისას გამდიდრდა, მაგრამ ბანკობიამ მოინელა. გასულ წელს, როგორც კი ერთი მეორის მიყოლებით ბანკების გაკუტრება დაიწყო, ბევრი ღირსეული კაცი წარუდგა უფალს. მეტათ საიმედო პროცენტიანი ქაღალდები სულ ფარატინებად გადიქცა, არარაობად. ჰოდა, ბატონმა ფანდორინმა, გადამდგარმა პორუჩიკმა, ამ დარტყმისთანავე ცაში წარმდგარმა, თავის ერთადერთ შვილს, ვექსილების გარდა, არც არაფერი დაუტოვა. ბიჭს გიმნაზია მაინც გაესრულებინა და მერე ჰუნივერსიტეტი, ამის მაგივრად - მიბრძანდი მშობლიური კედლებიდან ქუჩაშია და დღიური ლუკმა-პური იშოვნე. ქსავერი თეიფილაქტოვიჩმა სიბრალულის ნიშნად ამოიხვნეშა. კოლეგიის რეგისტრსტორის გამოცდა ობოლმა კი დაიჭირა, ასეთი აღზრდილი ყმაწვილისთვის ეს სულაც არ იყო საძნელო, მაგრამ პოლიციაში რაღამ მოიყვანა? სტატიტიკაში მაინც ემსახურნა, თუნდაც სასამართლოს ნაწილში. ამის ასაკში მთელი რომანტიკა ჭკვაში გვაქვს, ყველანი კ ა რ დ უ დ ა ლ ე ი ს (ფანდორინმა იცოდა, რომ მისი უფროსი ფრანცუზი ტერორისტის ჟ. კარდუდალის გვარს ამახინჯებდა, რომელსაც, თავის დროზე, ნაპოლეონის მოკვლა ჰქონდა განზრახული) შეპყრობაზედ ვოცნებობთ. აი, ჩვენთან კი, ჭირიმე, კ ა რ დ უ დ ა ლ ე ე ბ ი არა გვყავს (ქსავერი თეოფილაქტოვიჩმა დაწუნებით გადააქნია თავი), ჩვენთან ყველა სადიდო შარვლებით ჰსხედან და ოქმებს იმაზედ ჰსწერენ, თუ მეშჩანინმა გოლოპუზოვმა სიმთვრალის ნიადაგზედ კანონიერი თანამერცხედრე და სამი თავისი ბღარტი ცულით როგორ დაჰსჩეხა.
მესამე კვირა იყო, სამძებროში მუშაობდა ყმაწვილი ფანდორინი და უკვე მტკიცედ უწყოდა ქსავერი თეოფილაქტოვიჩმა, ყოფილმა მაძებარმა და სწორედ ამიტომ, მეტად გაქნილმა, რომ ამ ბიჭისგან ხეირი არა იქნებოდა რა. აზიზ-მაზიზი სჩანს და თანაც მეტად დახვეწილი აღზრდა მიუღია. ჰაიდა-აჰა, წაიყვანა ერთხელაც, პირველსავე კვირას გრუშინმა დანაშაულის ადგილზე (აი, ვაჭრის ცოლს რომ გამოსჭრეს ყელი). ჰოდა, შეხედა ფანდორინმა მკვდარს, სახეზე სულერთიანად გადამწვანდა და კედელ-კედელ-კედელ გააღწია ეზომდინ. ეხლა, ეგეც მართალია, რომ ვაჭრის ცოლს სულაც არ ჰქონდა გულისმისასვლელი შესახედაობა - ყურიდამ ყურამდე გამოღადრული ყელი, ენა გადმოვარდნილი, თვალები გადმოკარკლული და თან ეს სისხლიც, თავისთავად, ლამის ზღვად იყო დამდგარი. ჰოდა, თავად ქსავერი თეოფილაქტოვიჩს მოუწია წინდაწინი მოკვლევის გამართვაც და ოქმის დაწერაც. ისე, სწორედ მოგახსენოთ, ძალზედ უეშმაკო საქმე კი გამოსდგა. იმ მეეზოვე კუზიკინს იმგარად დაურბოდა თვალები, რომ ქსავერი თეოფილაქტოვიჩმა იქვე უბრძანა გოროდოვოის, რომ ქეჩოში ჩაევლო და ვირის აბანოში მიებრძანებინა. უკვე ორი კვირაა ჩაყუდებული კუზიკინი და მაინც უარზე სდგას, მაგრამ ეგ არაფერი, თავისით გამოტყდება. მაშ აბა-და, სხვას ვის უნდა გამოეჭრა ყელი ვაჭრის ცოლისთვის - ოცდაათი წლის სამსახურმა ზედამხედელ ბოქოულ გრუშინს შეუმცდარი ყნოსვა გამოუმუშავა. მაგრამ ფანდორინი კანცელარიაში გამოდგება. კარგი აღმსრულებელია, ჩინებულად სწერს, ენების ავანჩავანიც მოეკითხება, საზრიანია, თან მომართვაც სასიამოვნოდ იცის. იმ ბედნავს ლოთს - ტროფიმოვს კი არა ჰგავს, გასულ თვეში წერილების დამტარებლის თანამდებობიდან საპოლიციო უბნის უფროსის თანაშემწედ რომ გადმოიყვანეს ხიტროვკაზე. გაუშვი, ილოთოს და უფროსობაზე უხამსობები ილაყბოს.
გრუშინმა სიბრაზით ააკაკუნა თითები სამსახურის უკვე მობეზრებულ, მაუდ გადაკრულ მაგიდაზე, ჟილეტის ჯიბაკიდან საათი ამოიღო (უჰ, სადილამდე კიდევ ბევრი დარჩა) და უყოყმანოდ თავისკენ მიიჩოჩა `მოსკოვსკიე ვედომოსტის~ ცხელ-ცხელი ნომერი.
-აბა-და, დღეს რიღათი მოგვიყვანენ გაკვირვებაზედ, - გასაგონად ჩაილაპარაკა და ყმაწვილმა მწერალ-მწარმოებელმა მაშინვე გადასდო უკვე მობეზრებული ბატის ფრთა, რაკიღა კარგად იცოდა, რომ ახლა მისი უფროსი სათაურებისა და ყველანაირი რამე-რუმეების ხმამაღალ კითხვას მოჰყვება, ზედაც კომენტარებით - რას ვიზამთ, ჰქონდა ქსავერი თეოფილაქტოვიჩს ასეთი რჯულზედ უმტკიცესი ჩვეულება.
-ერთი ამას დამიჰხედეთ, ერასტ პეტროვიჩ, პირველსავე გვერდზედ მიუციათ ადგილი, ყველაზედ გამოსაჩენს ალაგას.
უახლესი ამერიკული კორსეტი
` ლ ო რ დ ბ ა ი რ ო ნ ი ~
ვეშაპის უმტკიცესი ულვაშისგან,
მამაკაცებისთვის,ვისაც სურვილი აქვს ტანადი იყოს.წელი დუიმში, მხრები საჟენში!
ასო-ნიშნებს დახე, ასო-ნიშნებს - არშინიანი მაინც იქნება. და, ქვემოთ კიდევ, პატარაზედ,ხელმწიფე მიემგზავრება ემსში.და, რა თქმა უნდა, იფიქრებ - ხელმწიფე უფრო დიდი ფიგურაა თუ ეს ვიღაც `ლორდ ბაირონი~!უკეთილესი ქსავერი თეოფილაქტოვიჩის ბუზღუნმა მწერალ-მწარმოებელზე საკვირველი ზემოქმედება იქონია. რატომღაც აირ-დაირია, ღაწვები შეუფაკლდა და გრძელი წამწამები დამნაშავესავით აუფახულდა. რაკი წამწამებამდეც მივიდა საქმე, მკითხველო, უმჯობესი იქნება, ერასტ პეტროვიჩის გარეგნობა უფრო ზედმიწევნით გამოვხატოთ, რაღაი სწორეთ ამას უწერია ბედის წიგნში, მთავარი ალაგი დაიჭიროს იმ საცვიფრო, საშიშ მოვლენებში, თავს რომ გადაგვხდება ძალიან მალე. ეს გახლდათ საკმაოდ საამოდ სანახავი ყმაწვილი, შავი თმით (რითაც ჩუმად იკვეხნიდა) და ლაჟვარდისფერი (ეჰ, საწყინოა, უმჯობესი იქნებოდა, ისიც შავი ყოფილიყო რაღა) თვალებით; საშუალოზე მაღალი, თეთრი პირისახით; იმისი სახის მეტყველება ხშირათ ამჟღავნებდა წყეულ, გაუქრობელ ღაწვთა სიწითლეს. ეხლა კი, მოდით, ერთად გავშინჯოთ მიზეზი, რომლის გამოც ამრიგად შეცბუნებულიყო კოლეგიის რეგისტრატორი. საქმე ის გახლდათ, რომ გუშინსწინ მთელი თავისი თვიური ჯამაგირის ნასამალი ამ გაზეთში საქვეყნოდ გამოფენილ კორსეტში მიახარჯა, მეორე დღე მიდიოდა `ლორდ ბაირონში~ იარებოდა და სილამაზის სახელით სულ ჭირის ოფლში იწურებოდა. ახლა კი ეჭვი მიიტანა (სრულიად უსაფუძვლოთ), რომ გამჭრიახმა ქსავერი თეოფილაქტოვიჩმა ამოიცნო თავისი თანაშემწის დევგმირული აგებულების საიდუმლო და მასხარად აგდებას ეპირება.ხოლო ბოქოული კი განაგრძობდა,
ოსმალო-თათართა მხეცობა ბოლღარიაში.
-ყველა-ყველა და, ეს სადილის წინ საკითხავი სულაც არ გახლავსთ...
ა ფ ე თ ქ ე ბ ა ლ ი გ ო ვ კ ა ზ ე
ჩვენი სანკტ-პეტერბურღელი კორენსპონდენტი გვატყობინებს, რომ გუშინ, დილის 6. 30., ზნამენსკის ქუჩაზე, მრჩეველ ვარტანოვის კომერციის შემოსავლიან სახლში აფეთქება მოხდა, რომელმაც მეოთხე სართულის ბინა ნამსხრევებად გადააქცია. ადგილზედ მისულმა პოლიციამ ნახა ვაი-ვაგლახად დამახინჯებული ყმაწვილკაცის ნარჩენები. ბინას ქირავნობდა ვინმე უფალი პ., პრივატ-დოცენტი, რომლის გვამიც, სჩანს, აღმოაჩინეს. სადგომის მოწყობის გარემოებით თუ ვიმსჯელებთ, უნდა ვიფიქროთ, რომ იქ საიდუმლოს ქიმიურის ლაბარატორიის მზგავსი რამ იყო გამართული. გამოძიების ხელმძღვანელი, სამოქალაქო მრჩეველი ბრილლინგი ვარაუდობს, რომ დასახელებულ ბინაზედ ნიღილისტების ტერორისტული ორღანიზაციის ჯოჯოხეთური მაშინები მზადდებოდა. გამოძიება გრძელდება.
-ჰაიდა-აჰა, მადლი ღმერთს, რომ პიტერში არა ვართ.
ახალგაზრდა ფანდორინის თვალთა ელვარებით თუ განვსჯით, ამჯერად სხვა აზრის გახლდათ. მთელი მისი სახის მეტყველება მჭევრმეტყველურად იძახდა: აჰა-და, დედაქალაქში საქმესა სწევიან, ბომბისტებს დასდევენ. ათჯერ კი არ გადასწერენ ხოლმე ამ სულელურ ქაღალდებსა, რომლებშიც, ამას ბევრი ლარი და ხაზი აღარ უნდა, არც არაფერია საინტერესო.
-კეთილი, - გაზეთი გააშრიალა ქსავერი თეოფილაქტოვიჩმა,- აბა-და, გაშინჯოთ ქალაქის გვერდზედ რა მოუთავსებიათ.
პირველი მოსკოვური ესტერნატი
სახელგანთქმულმა ანღლიელმა მეოხმა, ბარონესსა ესტერმა, რომლის მზრუნველობითაც სხვადასვა ქეყნებში მოწყობილია ეგრეთ წოდებული `ესტერნატები~ - სამაგალითო თავშესაფრები ობოლი ბიჭებისათვის, ჩვენს კორესპონდენტს განუცხადა, რომ ზლატოგლავაში, ბოლოსდაბოლოს, განიხვნა პირველის ამდაგვარის დაწესებულების კარიბჭე. ლედი ესტერმა, რომელიც გასულის წლიდან შეუდგა თავის მოღვაწეობას რუსეთშია და უკვე მოასწრო ერთი ესტერნატის გახსნა პეტერბურღში, გადაწყვიტა ქველმოქმედობა გასწიოს მოსკოველ ობლებისთვისაც...-მ-მ-მ..
ყოველი მოსკოველის გულითადი სამადლობელი... სად გახლავან ჩვენი ოუენები და ესტერები?
-კეთილი. უფალი იმათთან, იმ ობლებთან. აქ რაღა გვაქვს
ც ი ნ ი კ უ რ ი გ ა მ ო ხ დ ო მ ა
-აჰმ, საინტერესოა,
ახლანდელის ყმაწილკაცობის ცინიკური ზნე-ჩვეულებების მეოხებით მეტად საწუხო შემთხევა მოხდა გუშინ ალექსანდროვის ბაღში. მოსეირნეთა თვალწინ ტყვია დაიხალა უფალმა ნ.-მა, ოცდასამი წლის სამოქალაქომ, მოსკოვის უნივერსიტეტის სტუდენტმა, მილიონიანი ქონების ერთადერთმა მემკიდრემ.
-ოჰო!
ვიდრე ამ განუსჯელ საქციელს ჩაიდენდა, მხილველთა მოწმობით, თახედურად ათამაშებდა რევოლვერს. თავდაპიველად ეს ქცევა გამვლელებმა ქეიფის კაცის ბაქიბუქათ მიიჩნიეს, თუმცა სულაც არა ხუმრობდა თურმე, შუბლში ტყვია იკრა და ადგილზე გათავდა. თავისმკვლელის ჯიბეში იპოვეს აღმაშფოთებელი ათეისტური შინაარსის ბარათი, საიდანაც ცხადი ხდება, რომ ნ.-ის საქციელი ალალბედზე მიღებული გადაწყვეტილებით ანდა თეთრი ცხელების ზედმიყოლებული ქმედობა არა ყოფილა. მაშ, ამრიგად, უმიზეზო თავისმოკვლის მოდურმა ეპიდიმიამ, აქამომდე რომ პეტროპოლის ჭირი გახლდათ, დედილო-მოსკოვის გალავნამდეც მოაღწია. ვაჰ, დრონი! ვაჰ, ზნეობანი! ურწმუნოებისა და ნიღილიზმის როგორ უკიდურეს სამძღვრამდინ უნდა მისულიყო ჩვენი ოქროს ახალთაობა, თავისი სიკვდილიდანაც კი ამგვარი ბუფონადა რომ გაემართნა? თუკი ჩვენებურ ბრუტოსთა დამოკიდებულება თავის სიცოცხლესთან ამდაგვარი გახლავსთ, მაშინ განა უნდა გაგვიკვირდეს, გროშადაც რომ არ უღირთ სხვების, გაცილებით ღირსეული ადამიანების სიცოცხლე? აქ მოგვყავს თითქო საგანგებოდ ამისთვის დაწერილი უპატივცემულესი ფიოდორ მიხაილოვიჩ დოსტოევსკის ახლახანს გამოსული `მწერლის დღიურების~ მაისის წიგნაკიდან ერთი ნაკვთი: `ძვირფასებო, კეთილებო, პატიოსნებო (ეს ყოველისფერი თქვენ გაქვსთ!) საით გაგიწევნიათ, ეგრე რამ გაგიძვირფასათ ეგ ბნელი და გამოყრუვებული საფლავი? შეჰხედეთ, ცაზედ გაზაფხულის ნათელი მზეა, ხეები იფურჩქნება. თქვენ კი ისე გადიქანცეთ უკვე, რომ ჯერ არც კი გიცხოვრნიათ~.
ქსავერი თეოფილაქტოვიჩმა აღელვებით დაიქსუტუნა ცხვირით და მკაცრად გახედა თავის ყმაწვილ თანაშემწეს - აბა-და, ხომ არ შეამჩნია, რის შემდგომაც ერთობ მშრალად განაგრძო:
-და ასე შემდგომ, და ასე შემდგომ. ხოლოთუ დროება აქ არაფერ შუაში არ გახლავსთ. სწორედ მოგახსენოთ, ჩვენთან რუსეთში ეგეთების გამო ძველები იტყოდნენ `სიმსუქნისგან გაშმაგდაო~. მილიონიანი ქონება? მაინც ვინ უნდა ყოფილიყო? ისიც ხომ ცნობილია, რომ ეს გაიძვერა უბნის ბოქოულები ყველანაირ აბდაუბდას მოგვახსენებენ ხოლმე, აქ კი ანგარიშშიც კი არ ჩაურთავთ. ელოდე ეხლა ქალაქურ შემთხვევათა კრებსს! თუმცა რა, აქ ადვილი შემთხვევა გახლავსთ, მოწმათა თვალწინ მოიკლა თავი... და მაინც საინტერესო არის. ალესანდროვის ბაღი - ეს იქნება ქალაქის ის ნაწილი, სადაც მეორე უბანია. და, აი, რა, ერასტ პეტროვიჩ, სამსახურებრივად კი არა, ამხანაგურად გსთხოვთ - შეირბინევით იმათთან, მოხოვაიაზედ. ვითომცდა უწყებრივი ზედამხედველობის წესით და ამისთანები. გამოარკვიეთ, ვინ არის ეს N.-ი. და რაც მთავარია, გენცვალე, ის გამოსალმების ბარათი უსათუოთ გადიწერეთ, საღამოს ჩემს ევდოკია ანდრეევნას ვუჩვენებ, ჭკვას ჰკარგავს ამისთანა გულშიჩამწვდომ რამე-რუმეებზედ. ნუ, ეხლა, სულმთლად სულიც არ ამოიძროთ და მალევე დაჰბრუნდით.
ბოლო სიტყვები კოლეგიის რეგისტრატორის ზურგში წარმოითქვა, რაღაი ისე ჩქარობდა თავისი დაღვრემილი, მუშამბაგადაკრული მაგიდის მიტოვებას, რომ კინაღამ ფორმის ქუდი დაჰრჩა.
***
უბანში წარმდგარი სამძებროს ყმაწვილი ჩინოვნიკი თავად ბოქოულთან მიიყვანეს, თუმცა იმან, რაკი დაინახა, რომ ერთმა მხოლოდ ღმერთმა უწყის, ეს რანაირი პერსონა აახლეს, ახსნა-განმარტებაზე დრო აღარ დახარჯა, მაშინვე მოადგილე იხმო.
-ჰაიდა-აჰა, ივანე პროკოფიევიჩს წაჰყევით,-დიდი დაყვავებით მიმართა ბოქოულმა ბიჭუკელას (მართალია, ოქოქა კაცუნა კი სჩანს, მაგრამ მაინც ხომ სამმართველოდამ არის). - ყოვლისფერს გიჩვენებსთ და მოგიყვებათ. განსვენებულის ბინაზედაც სწორედ ეს გახლდათ. ხოლო ქსავერი თეოფილაქტოვიჩისთვის ჩემი მდაბალი სალამი მომიხსენებია.
ფანდორინი კანტორულა მაგისთან დააჯინეს და სქელი საქაღალდით მოართვეს საქმე. ერასტ პეტროვიჩმა სათაური წაიკითხა.
პეტრე ალექსანდროვიჩ კოკორინის, 23 წლის,
შთამომავლობით ღირსეულის მოქალაქის,
მოსკოვის საიმპერატორო უნივერსიტეტის
იურიდიული ფაკულტეტის სტუდენტის
თ ა ვ ი ს მ კ ვ ლ ე ლ ო ბ ი ს ს ა ქ მ ე
დაიწყო: 1876 წლის მაისის თთვის 13 რიცხვში.
დასრულდა: 18... წლის .......... თთვის ... რიცხვში.
და წინდაწინ, სიამოვნებისგან აკანკალებული თითებით გამობაფთული თასმების გახსნას შეუდგა.
-ალექსანდრ არტამონოვიჩ კოკორინის ძე გახლავსთ, - განუმარტა ივან პროკოფიევიჩმა, სქელი, ოყრაყულის სანახაობის მოსამსახურემ, ისეთის დანაოჭებულის პირისახის პატრონმა, თითქოს ძროხას გამოუღეჭავსო. - მეტათ შეძლებული კაცი იყო. მექარხნე. სამი წელიწადი გავიდა, რაც უზენაესს წარუდგა. ყოვლისფერი შვილს უანდერძა. ვინ დაუშლიდა, ეცხოვრნა ამასაც, ამ სტუდენტსაც თავისთვის და გაეხარნა. რა აკლია ამისთანა ხალხს, ვეღარ შევიტყვე.
ერასტ პეტროვიჩმა თავი დაუქნია, რადგანაც არ უწყოდა, რა მიეგო პასუხად, და მოწმათა ჩვენებებს ჩაუკირკიტდა. ოქმები, გაგიხარია, ბლომად იყო, ერთი ათამდის მაინც. ყველაზე უმჯობესი შედგენილი გახლდათ ნამდვილი საიდუმლო მრჩევლის 17 წლის ქალისშვილის ელიზავეტა ფონ ევერტ-კოკოლცევას და მისი გაუთხოვარი, 48 წლის გუვერნანტის ემმა პფულის სიტყვებით, რომლებთანაც თავისმკვლელი საუბრობდა უშუალოდ გასროლის წინებზე. სხვათაშორის, მეტი არანაირი ცნობა, იმათ გარდა, რაიც მკითხველმა უკვე იცის, ერასტ პეტროვიჩს იმ ოქმებიდან არ ამოუღია - ყველა მოწმა მეტ-ნალკებად ერთსა და იმავეს იმეორებდა. და ერთურთისგან მარტოოდენ გამჭრიახობით გამოირჩეოდნენ: ერთნი ამბობდნენ, რომ ყმაწვილკაცის სანახაობამ მაშინვე გააღვიძა მათში შემაშფოთებელი წინათგრძნობა (`როგორც კი შევხედევი უაზროს თვალებშიდ, ჩემში ყოვლისფერი გაიყინა~ - აჩვენა ტიტულიანმა მრჩეელმა, ქალბატონმა ხოხრიაკოვამ, თუმცაღა შემდეგ ირწმუნებოდა, რომ ყმაწვილკაცი მხოლოთ ზურგიდან დაინახა); სხვა მოწმანი მოწმენდილ ცაზე მეხის გავარდნაზე ლაპარაკობდნენ.
საქაღალდის სულ ბოლოს მოთავსებული იყო მონოგრამიან, ცისფერ და დაჭმუჭნულ ქაღალდზე შესრულებული ჩანაწერი. ერასტ პეტროვიჩმა თითქო თვალებით დაიწყო ამ უთანაბრო (სჩანს, სულიერი მღელვარების გამო) სტრიქონების სმა.
ჩემს შემდგომ მცხოვრებნო ბატონებო!
ვინაითგან თქვენ ჰკითხულობთ ამ ჩემს უსტარს, ესე იგი, უკვე დაგტოვეთ და სიკვდილის საიდუმლოება შევიცანი, რომელიც თქვენგან შვიდის ბეჭდით არის დაბეჭდული. ეხლა მე თავისუფალი ვარ, თქვენ კიდევ უნდა იცხოროსთ და შიშებით დაიტანჯოსთ. მაინც სანაძლეოს ჩამოვდივარ, რომ იმ ალაგს, სადაც ეხლა მე ვარ და საითგანაც, როგორაც დანიის პრინცმა ჰბრძანა, არც ერთი ამსოფლიური მგზავრი ჯერ არ დაბრუნებულა, ვერაფერს გაუთანაბრებ. ვინაც არ მეთანხმება, კეთილისმყოფლურათ ვსთხოვ, თავათ შეამოწმოს. სხვათაშორის, მე თქვენსთან, ყველასთან არრავითარის საქმე არღარ მაქვს, ხოლო ამ უსტარს იმისთვინ ვსწერ, რომ ვინმეს ჭკვაში არ გაუჭაჭანდეს, თითქოსდა თავი რაღაცის ცრემლიანის სისულელის გამოისობით მოვიკალ. გულს მაზიდებს თქვენს სამყაროზედ და, სწორედ მოგახსენოთ, ეს მიზეზი სრულიათ საკმაო არ არის განა? ხოლო იმას, რომ მე უიმედო ნადირიკაცი არ გახლავარსთ, უთუოთ დაადსტურებს ჩემი ტყავის ბივუარი, ანუ წიგნების, საფოშტო ქაღალდების, კონვერტების და მისთანათა შესანახი სამაგიდო რვეული.
პ ე ტ რ ე კ ო კ ო რ ი ნ ი
ეს სულიერი მღელვარებისას შეთხზულს არა ჰგავს - აი, პირველი, რაიც ერასტ პეტროვიჩმა გაიფიქრა.
-ბივუარის შესახებ რომ სთქვა, სახეში რა ჰქონდა? - დაეკითხა იგი.
ბოქოულის თანაშემწემ მხრები აიწია:
-თან არანაირი ბიუარი არა ჰქონია. რა გინდათ, ჰქმნათ, მდგომარეობიდამ არის კაცი გამოსული. შესაძლოა, რაღაც ისეთის ჩადენას ეპირებოდა, მერე კი გადაიფიქრა ან გონებიდამ გადუვარდა. ყოვლისფრით სჩანს, რომ მეტათ ახირებულის ჭკუის კაცი იყო. ხომ წაიკითხეთ, როგორ აბზრიალებდა დოლურასა? სხვათაშორის, იმ დოლურას ექვსი პირიდამ მარტოკა ერთში იყო მიცემული ვაზნა. მე, მაგალითებრ, იმ ჰაზრის გახლავარსთ, რომ ის, საზოგადოთ, არც კი აპირობდა დახლას, მხოლოთ ნერების შეღიტინება ჰსურდა - ეგრე ვსთქვათ, ცხოვრებისეულს შეგზნებათა მეტი მძაფრობისთვის. რათა მერე დაშხოშიანათ ეჭამა და კაი პიკანტურათაც ექეიფნა.
-ექვსიდან ერთი ვაზნა? სჩანს, ბედ-იღბალს ზურგი უქცევია! - მიცვალებულის მაგივრად იწყინა ერასტ პეტროვიჩმა, მაინც რომ მოსვენებას არ აძლევდა ის ტყავის ბივუარი.
-სადა სცხოვრობს? უფრო უკეთ, სცხოვრობდა...
-ოსტროჟენკაზედ, ახალს სახლში. რვა ოთახიანს ბინაში და ძაანაც მდიდრულში, - ხალისიანათ შეუდგა შთაბეჭდილებების გაზიარებას ივან პროკოფიევიჩი, - მამისგან მემკვიდრეობით საკუთარი სახლი მიიღო მასკვა-მდინარის გაღმა ალაგას. მთელი მამული თავისის სამსახურებიანათ, მაგრამ იქ ცხოვრება არ ინდომა, ვაჭრებიდამ შორს დაიჭირა თავი.
-და ის ტყავის ბივუარი არც იქ აღმოჩნდა?
ბოქოულის თანაშემწე გაკვირვებას მოვიდა:
-თქვენის აზრით, ჩხრეკვა უნდა მოგვეწყო? აკი მოგახსენეთ, იქ იმგვარი ბინაა, აგენტების ოთახებში შეშვება საშიშოა - ვაითუ, ეშმაკმა აურიოთ გზა-კვალი. თან, რათ გვინდა? ოლქის პროკურორის გამომძიებელმა, იგორ ნიკიფორიჩმა განსვენებულის კამერდინერს საათის რუბი (ესე იგი, მეოთხედი) მისცა თავისის გუდა-ნაბადის ასაკრავათ - ისიც პოლიციელის თანდასწრობით, რომ ღმერთმა არა ჰქმნას და პატრონს არაფერი ასწაპნოს - და მიბრძანა, კარი დამელუქა. მემკიდრეების გამოჩენამდინ.
-მემკვიდრენი ვინღა არიან? - დაინტერესდა ერასტ პეტროვიჩი.
-აქ დიდი გაიწი-გამოიწის ასპარეზია. კამერდინერი ამბობს, რომ კოკორინს და-ძმანი არა ჰყოლია. არიან შორებელნი ნათესავნი, მაგრამ იმათ თავისი კარის დირესაც კი არ აჩვენებდა ცხოვნებული. ვის შეჰხვდება ამთვენი ფული? - შურით აღმოიოხრა ივან პროკოფიევიჩმა, - ამის წარმოდგენაც კი მზარავს... თუმცა ჩვენი სადარდო სულაც არ Gგახლავსთ. გნებავსთ, ადვოკატი ანდა სულაც ანდერძის აღმასრულებელნი დღეს-ხვალ გამოსჩნდებიან. აქამდისინ ხომ ერთი დღე და ღამეც არ გასულა და გვამიც ყინულიანს მორგშიდ ასვენია. შეიძლება, ხვალ იგორ ნიკიფორიჩმა საქმე დაჰხუროს, მერე ნახეთ, წავა და წავა.
-და მაინც, მეტად უცნაურია, - შენიშნა შუბლშეჭმუხნულმა მწერალ-მწარმოებელმა. - თუკი სიკდილისწინა წერილში კაცმა რაღაც ბივუარზე მიუთითა, ეს მარტივი სულაც არ არის და `უიმედო ნადირიკაცზედაც~ სრული გაუგებრობაა. ვაითუ, იმ ბივუარში მეტად მნიშვნელოვანი საგამოძიებო გეში თუ ნიშანია? თქვენ როგორც გენებოთ, მაგრამ მე ყოველ მიზეზ გარეშე მოვძებნიდი იმ ბინაში. აგრე მგონია, მთელი უსტარი ამ ბივუარის გამო გახლავსთ დაწერილი. აქ, ნამდვილად, რაღაც საიდუმლოა.
იმითი შეშინებული ერასტ პეტროვიჩი, რომ ეს `საიდუმლო~ ბავშვურად წამომცდაო, გაწითლდა, მაგრამ უფალ ბოქოულის თანაშემწეს მისი სახის მეტყველების შეცვლა არ შეუმჩნევია.
-და კიდევ, ურიგო არ იქნებოდა, კაბინეტშიაც გვენახა ქაღალდები, - აღიარა ივან პროკოფოვიჩმა, - იგორ ნიკიფორიჩი ხომ მუდამდღე სჩქარობს. ოჯახი ერთი-ასათ უღირს, ამისთვინ სცდილობს დათვალირებიდამ ანდა წინდაწინის მოკვლევიდამ მალე გაძვრეს და შინა სტუცოს თავი. უწინდელი კაცი გახლავსთ, კიდევ წელიწადი დაჰრჩა პენსიამდინ, აბა-და, რაღა უნდა მოსთხოვო?! იცით რა, ბატონო ფანდორინ, უფრორე სახერხო ხომ არ იქნებოდა, თქვენ რომ წასულიყავით? ერთათ ვნახამდით. მერე ახალს კლიტეს დავჰკიდებდი - ეგ ადვილი სამსახური გახლავსთ. იგორ ნიკიფორიჩი არ დაგვსჯის, პირუკუ, მადლს მოგვახსენებს, მეორეთ რომ არ გავაწვალეთ. სულაც ვეტყვი, რომ სამძებროს უწყებიდამ მოთხოვნა იყო, ჰა?
ერასტ პეტროვიჩს მოეჩვენა, რომ ბოქოულის ოყლაყ მოადგილეს მარტივად აინტერესებდა `მდიდრული~ ბინის კაი მოჩხრეკა, თან ამ ახალი კლიტის `დაკიდებაც~ თითქო ურიგოდ გამოდიოდა, მაგრამ ცდუნებაც ძაან დიდი იყო. ამ საქმეს, მართლაცდა, იდუმალების ამაწრიალებელი სურნელი დაჰკავდა.
***
განსვენებული პეტრე კოკორინის ბინის გამართულობას (პრეჩისტენკის კარიბჭესთან შემოსავლიანი სახლის სადარბაზო სართული) ფანდორინზე განსაკუთრებული რამ შთაბეჭდილება არ მოუხდენია - მამამისის მსწრაფლწარმავალი სიმდიდრის ჟამს ისიც არანაკლებ სცხოვრობდა ასეთივე დაბაზებშია. ამიტომაც მარმარილოთი მოპირკეთებულ შესავალში სამარშინიან ვენეციანურ სარკესთან და ჭერის მოოქროვებულ ნაძერწთან კოლეგიის რეგისტრატორი არ შეჩერებულა, პირდაპირ სასტუმროსკენ დაიჭირა გეზი, რომელიც ფართო გახლდათ, თან ექვსფანჯრიანი. მეტად მოდურ რუსულ სტილში იყო მოწყობილი: ზედწარწერიანი სკივრებით, მუხის ხის ჩუქურთმებით და რიგიანი შორენკეცის ღუმელით.
-ფრანციცულათ რომა ვსთქვათ, `ბონ ტონშიდ~ სცხოვრობენ განცხრომით. - რატომღაც კეფაში ჩასჩურჩულა გამცილებელმა.
ამჟამად ერასტ პეტროვიჩი საცვიფროდ ჩამოჰგავდა ერთი წლის სეტერს, პირველად რომ მიუციათ საძრაობა ტყეში და ერთობ გაშმაგებულა ახლოს მყოფი ნადირის ცხვირში შეღიტინებული სუნისგან. აქეთ-იქით მიმოიხედა და შეუმცდარად განსაჯა:
-ეს კარი კაბინეთში შეგვიყვანს?
-დიაღ.
-აბა-და, შევიდეთ.
ტყავის ბივუარი დიდხანს არ უძებნიათ - მასიური საწერის მაგიდის ზედ გულზედ იდგა, მალაქიტის სამელნე მოწყობილობასა და სადაფის ნიჟარა-საფერფლეს შუაში. მაგრამ ვიდრე ფანდორინის მოუთმენელი ხელები ყავისფერ, ჭრაჭუნა ტყავს შეეხებოდნენ, მისი მზერა გადააწყდა ვერცხლის ჩარჩოში ჩასმულ ერთ ფოტოს პორტრეტს, აქვე რომ იდგა, მაგიდაზე, ყველაზე გამოსაჩენ ალაგას. ზედ გამოსახული სახე იმდენად ჩინებული და გულისთქმათა ამშლელი გახლდათ, რომ ერასტ პეტროვიჩს ბივუარიც კი ამოუვარდა ჭკუიდან: სანახევროდ შემოქცეულიყო სქელთმიანი კლეოპატრა და შემოჰყურებდა ფართოთ გახელილი, შავად ჟუჟუნა თვალებით; ამაყად მოეღერებინა გედის ყელი და ოდნავის მკაცრობით და ახირებულის თვითნებობით გამოჰხატვოდა ღაწვ-ბაგეთა ოვალები. მეტადრე, კოლეგიის რეგისტრატორი მოაჯადოვა დამშვიდებულმა და მტკიცე ძალაუფლებამ, ერთობ მოულოდნელი რომ იყო ამ საამური ქალისშვილის პირისახეზე (რატომღაც მოუნდა ფანდორინს, რომ ეს აუცილებლად ქალისშვილი ყოფილიყო და არა ქალბატონი).
-მშვენიერთა ხელმწიფაავ, - დაუფშტვინა გვერდით ამომდგარმა ივან პროკოფიჩმა, - ვინ გახლავსთ? ნება მომეცით...
და მან ყოველისფერის ჭოჭმანის გარეშე, ტურტლიანის ხელით ჩარჩოთაგან ამოიღო გულ-სულ წარმტაცი სახე და უბოდიშოდ გადააბრუნა. იქ კი, ალმაცერი, გაკრული ხელით აგრე ეწერა
პეტრე კ.-ს.
და განვიდა პეტრე და სტიროდა მწარედ.
თუ შეიყვარებ, ნუღარ უარჰყოფ!
ა. ბ.
-თუკი ეს პეტრე მოციქულს შეადარა, მაშვინ თავათ ქრისტე-ღმერთი გამოდის რაღა? ამბიციები ჰნახეთ! - ჩაიფრუტუნა ბოქოულის თანაშემწემ, - ამ ჰინდივიდის მეოხებით ხომ არ დაიკრიფა გულსხელი ჩვენმა სტუდენტმა? ჰაიდა-აჰა, ესეც ბივუარი! მაშ, ტყვილათ არ გვივლია!
ივან პროკოფიევიჩმა ტყავის სათავსო გახსნა და იქიდან ერთადერთი ფურცელი ამოიღო. ერასტ პეტროვიჩისთვის უკვე კარგად ნაცნობ ცისფერ ქაღალდზე დაწერილ საბუთს ნოტარიალური ბეჭედი ესვა და რამდენიმე ხელმოწერითაც იყო დამოწმებული.
-საქმე დამშია, - თავი დაუქნია კმაყოფილმა პოლიციელმა. - ანდერძიც გამოიძებნა. საინეტერესო გახლავსთ, შიგ რა სწერია.
წუთში ჩაურბინა თვალებით დოკუმენტს, მაგრამ ერასტ პეტროვიჩს ეს დრო მარადისობად მოეჩვენა, ხოლო მხრის ზემოდან გადაჭყეტვის სურვილსაც კი თავისი პატივის დამამცრობლად სთვლიდა და ამ ქმედობას გამოსავალს არაფრისდიდებით არ მისცემდა.
-ჰაიდა-აჰა, ესეც შენი კეთილი ბებია შობა ღამით! მე და ჩემმა მზემ, კაი საჩუქარი კი გამოუვიდათ იმ შორებელს ნათესავებს!@- წამოიძახა ივან პროკოფიევიჩმა გაუგებარის სიხარულით, - ჰაიდა, კოკორინ! ტალახში წაყოფილი დინგები დასწმინდა ყველას. ჩვენებურათ, ძველებურათ, რუსულათ. ისე, მაინც-და-მაინც პატრიოტულათ არ გამოდის. თან კიდევ `ნადირიკაცზედაც~ ყოველისფერი ცხადი ჰხდება.
მოუთმენლობის მეოხებით ყოველგვარ ჩინუჩინმაჩინოთა პატივისცემის წესებზე წარმოდგენა-დაკარგულმა ერასტ პეტროვიჩმა წოდებით მაღლა მდგომს ფურცელი გამოსტაცა ხელიდან და ეს წაიკითხა:
ა ნ დ ე რ ძ ი
მე, ქვემორე ხელის მომწერი პეტრე ალექსანდროვიჩ კოკორინი, სრულს ჭკვაზედ მყოფი და ჩინებულის მეხსიერებით, აგრეთვე ქვემორე ხელის მომწერის მოწმათა თანსწრებით ვაცხადებ ანდერძს ჩემის კუთვნილის ქონების განკარგის თაობაზედ.
მთელს ჩემს აქამდისინ შემდგარს ქონებას, რომლის სრული ჩამონათვალი აქვს ჩემს რწმუნებულს სემიონ ეფიმიჩ ბერენზონს, ვუანდერძებ ქალბატონს, ბარონესსა მარგარეტ ესტერს, ბრიტანეთის მოქალაქეს, ყოველისფერის ამ საშუალების გამოსაყენებლათ თავისის შეხედულებისამებრ ობოლთა განათლების და აღზრდის საჭიროებისთვის. დარწმუნებული გახლავარსთ, რომ ქალბატონი ესტერი განაგებს ამ საშუალებებს უფრორე ჭკვიანურათ და პატიოსნათ, ვიდრე უფალი ღენერლები ჩვენის ადგილობრივის ქველმომქმედობისა.
ეს ანდერძი გახლავსთ საბოლოო და დასრულებული, გააჩნია კანონიერი ძალა და სცვლის ჩემს უწინდელს ანდერძს.
ანდერძის აღმასრულებლებათ ვჰნიშნავ ადვოკატს სემოინ ეფიმიჩ ბერენზონს და მოსკოვის უნივერსიტეტის სტუდენტს ნიკოლაი სტეპანიჩ ახტირცევს.
წინმდებარე ანდერძი შედგენილი გახლავსთ ორს ეგზემპლიარათ, რომელთაგან ერთი ჩემთან ჰრჩება, ხოლო მეორე შესანახათ ეძლევა ბატონ ბერენზონის საადვოკატო კანტორას.
მოსკოვი, 1876 წლის მაისის 12.
პეტრე კოკორინი
რომელშიც ლაპარაკის გარდა არაფერია
-თქვენი ნებაა, ქსავვერი თეოფილაქტოვიჩ, მაგრამ ძალიან უცნაურია! - მღელვარებით გაიმეორა ფანდორინმა, - აქ რაღაც საიდუმლოებაა, პატიოსან სიტყვას გაძლევთ! - და ჯიუტად გაუსვა ხაზი. - დიაღ, სწორედ საიდუმლო! თავად განსაჯეთ. ჯერ ერთი, რაღაც უაზროდ მოიკლა თავი, `იღბალზე~, დოლურაში ჩადებული ერთადერთი ვაზნით, თითქო სროლას არც აპირებდა. ეს რა ფატალური უიღბლობაა! და სიკვდილისწინა ჩანაწერის ტონიც, თქვენც დამეთანხმებით, მეტად უცნაურია - გეგონება სახელდახელოდ, ნამდვილი საქმის გამოჩენამდეა დაწერილი, მაგრამ ამის მიუხედავად, იქ აღძრულია უმთავრესი საკითხი, არასახუმარო საკითხი! - ერასტ პეტროვიჩის ხმა გრძნობით ჟღერდა, - მაგრამ ამ პრობლემაზე მერე მოგახსენებთ, ახლა ანდერძზე უნდა გელაპარაკოთ. განა საეჭვო არ არის?
-მაინც რა გეცვენებათ, გენცვალე, საეჭვოთ? - წაიღიღინა გრუშინმა, ნახტომებით რომ ფურცლავდა გასული დღე-ღამისდ `ქალაქურ შემთხვევათა კრებსს~. ეს საცნობარო ინტერესის აღმძვრელი საკითხავი, ჩვეულებრივ, მოდიოდა რის მეორე ნახევარში, რაღაი დიდმნიშვნელოვანი საქმეები შიგ არ შედიოდა - ძრითადად ყველანაირი წვრილმანი, სრული სისულელე, მაგრამ შიგადაშიგ საინტერესოც გამოჩნდებოდა ხოლმე. აქ იყო ცნობა გუშინდელი თვითმკვლელობის შესახებაც ალექსანდროვის ბაღში, მაგრამ როგორც დიდად გამოცდილმა ქსავერი თეოფილაქტოვიჩმა იწინასწარმეტყველა, ყოველგვარი დეტალების გარეშე და, რა თქმა უნდა, არც სიკვდილისწინა ჩანაწერი ჩანდა.
-რა მეჩვენება და, აი რა! თითქო არასერიოზულად დაიხალა კოკორინმა, თუმცა ანდერძი, მიუხედავადDგამომწვევი ტონისა, მთელი თავისი ფორმის დაცვით არის შედგანილი - ნოტარიუსით, მოწმათა ხელმოწერებით, აღმასრულებელთა მითითებით. და ისიც უნდა აღინიშნოს, რომ ქონება დიდია. მე დავადგინე - ორი ფაბრიკა, სამი ქარხანა, სახლები სხვადასხვა ქალაქში, გემთსაშენი ლიბავაში... მხოლოდ პროცენტიანი ქაღალდები სახელმწიფო ბანკში ნახევარ მილიონზეა!
-ნახევარ მილიონზედ? - ამოიოხრა ქაღალდებიდან მომწყდარმა ქსავერი თეოფილაქტოვიჩმა, - გაუმართლა იმ ანღლიელს დედაკაცს, გაუმართლა.
-და ერთი ამიხსენით, რა შუაშია ლედი ესტერი? რაღა სწორედ მაგას უანდერძა და არა ვინმე სხვას? რა კავშირია იმასა და კოკორინს შორის? აი, რა არის გასარკვევი!
-როგორც თავათ დასწერა, ჩვენებურ ხაზინის ქურდებს არ ენდობა, ხოლო ეს ანღლიელი კი, უკვე მერამთვენე თვე გამოჰხდა, გაზეთებს ცაში აჰყავთ. არა, ჩემო კეთილო, არა... თქვენ ის მითხარით, როგორა ჰხდება, რომ თქვენი თაობა სიცოცხლეს ესოდენ იაფათ აფასებს? ერთიბეწო რამე და მაშინვე ბახ-ბუხ, თანაც ზვიადათ, მთელი სამყაროს სიძულვვილით. რომელი ღვაწლით ეს აბუჩათ აგდება, რომელი ღვაწლით? - გრუშინი გაბრაზდა, რაკი გაახსენდა, თუ როგორ კადნიერად და უპატივცემულოდ ელაპარაკებოდა გუშინ საღამოს საყვარელი ქალიშვილი, თექვსმეტი წლის გიმნაზისტკა საშენკა. თუმცა ეს შეკითხვა უფრო რიტორიკული გალდათ, ამიტომ მწერალ-მწარმოებლის აზრიც ნაკლებად აინტერესებდა უფალ ბოქოულს და ამიტომ ისევ კრებსში ჩარგო თავი.
სამაგიეროდ, ერასტ პეტროვიჩი გამოცოცხლდა უფრო.
-აი, ეს კი ის წყევლა-კრულვიანი საკითხავია, რომელზედაც განსაკუთრებულად უნდა მეთქვა. მოდით, ისეთ კაცს შევხედოთ, როგორიც კოკორინია. ბედი ყოველისფერს აძლევს - სიმდიდრეს, თავისუფლებას, განათლებას, სილამაზეს (ეს სილამაზე ფანდორინმა ისე თქვა, დაუსწრებლად, რადგან მცირეოდენი წარმოდგენაც კი არა ჰქონდა გარდაცვლილის გარეგნობაზე). ის კი სიკვდილს ეთამაშება და, ბოლოსდაბოლოს, დასახულ მიზანსაც აღწევს. გნებავთ, იცოდეთ, რატომ? ჩვენ, უნუგეშოდ დაშთომილ ახალგაზრდობას თქვენს სამყაროში სული გვეხუთება - კოკორინმა პირდაპირ დაწერა ეს, მაგრამ აღარ განავრცო. თქვენი, უწინდელი კაცების იდეალები - კარიერა, ფული, პატივი - ბევრი ჩვენგანისთვის არაფერს ნიშნავს. მაგეებზე აღარც ვოცნებობთ. თქვენ როგორა გგონიათ, ტყუილად სწერენ თვითმკვლელობის ეპიდემიაზე? განათლებული ყმაწვილკაცობის უკეთესი ნაწილი მიდის, სულიერი ჟანგბადის ნაკლებობით ირჩობიან, თქვენ კი, მამების საზოგადოებას, აქედან გაკვეთილი ვერ გამოგიტანიათ!
ისე გამოდიოდა, რომ ბრალდების მთელი პათოსი ქსავერი თეოფილაქტოვიჩისკენ იყო მიმართული, ვინაიდან `მამების საზოგადოების~ სხვა წარმომადგენლები ახლო-მახლო არ შეიმჩნეოდნენ, თუმცა გრუშინი ოდნავადაც არ გაბრაზებულა, პირიქით, შესამჩნევი კმაყოფილებით დააქნია თავი.
-სიტყვამ მოიყოლა და, - დაცინვით დაიჩივლა მან, თან კრებსში ჩაიცქირებოდა, - აგერ, სულიერის ჟანგბადის ნაკლებობაზედ. `ჩიხაევის შესახვევში, მეშჩანსკის ნაწილის მესამე უბანზე, დილის 10 საათზე ნაპოვნია გვამი დამრჩვალი მეწაღისა, 27 წლის ივანე ერემოვიჩ ბულდიგინისა. მეეზოვე პეტრე სილინის ჩვენებით, თავის მოკვლის მიზეზი - ნასმურევიდან გამოსვლის საშუალების უქონლობა გახლავსთ~. ასე ხომ ყველა საუკეთესო წავა. მარტოკა ჩვენ, ბებერი სულელებიღა დავრჩებით.
-თქვენ იცინით, - სიმწრით თქვა ერასტ პეტროვიჩმა, - და პეტერბურღში თუ ვარშავაში, ლამის ყოველდღე, სტუდენტები იქნებიან, კურსისტები, შიგადაშიგ გიმნაზისტებიც კი - თავს იწამლავენ, ტყვიას იხლიან, ირჩობიან. თქვენ კი გეცინებათ...
`მოინანიეთ, ქსავერი თეოფილაქტოვიჩ, თორემ მერე გვიან იქნება~ - შურისგებით იფიქრა, თუმც ამ წუთამდე თავისმკვლელობის აზრი ჭკვაში არ მოსვლია - მეთად ცოცხალი ბუნების ყმაწლვილი იყო. სიჩუმე ჩამოდგა: ფანდორინმა წარმოიდგინა ღარიბული სასაფლაო, ეკკლესიის ღობის მიღმა, უჯვაროდ; ხოლო გრუშინი ხან თითს აყოლებდა სტრიქონებს, ხანაც ფურცლებს აშრიალებდა.
-ეს სინამდვილეში რაღაც აბდაუბდა გახლავსთ, - ამოიბურტყუნა მან, - რა არის, ყველანი გასულელდნენ? აი, ორი მოხსენება. ერთი მიასნიცკის ნაწილის მესამე უბნიდამ, მერვე გვერდზედ და მეორე როგოჟსკის ნაწილის პირველი უბნიდამ, მეცხრე გვერდზედ. ჰაიდა-აჰა. `12 საათსა და 35 წუთზე, პოდკოლოკოლნიის შესახვევში, `მოსკოვის ცეცხლისაგან დაზღვევის საქზოგადოების~ სახლში კალუგელი მემამულის, ავდოტია ფილიპოვნა სპიცინას (დროებით მცხოვრები სასტუმრო `ბოიარსკაიაში~) მოთხონით გამოიძახეს უბნის ზედამხედველი ფედორუკი. ქალბატონმა სპიცინამ უჩვენა, რომ წიგნის ფარდულის შესასვლელის მახლობლად, მის თვალწინ, ვიღაც წესიერად ჩაცმულმა, შესახედად 25 წლის ბატონმა თავის მოკვლა სცადა - საფეთქელთან პისტოლეტი მიიტანა, მაგრამ, სჩანს, ტყვია არ გავარდა და შეუმდგარი თავისმკვლელი მიიმალა. ქალბატონმა სპიცინამ მოითხოვა, რომ პოლიციას მოეძებნა ახალგაზრდა და გადაეცა იგი ჩვენი ეკკლესიურის ხელისუფლებისთვის მძიმე მონანიების დასაკისრებლად. ძებნა არ შემდგარა დანაშაულებრივი გერშების და ნიშნების არარსებობის გამო~.
-აი, ხომ ხედავთ, მეც ამას არ ვამბობდი! - გაუხარდა ერასტ პეტროვიჩს, ასეთი შურისძიებისგან სრულიად გულსავსედ რომ იგრძნო თავი.
-მოითმინეთ, ყმაწილო, ჯერ არ დამიმთავრებია, - შეაჩერა ბოქოულმა, - შემდგომ მოისმინეთ. `მოგახსენებთ გოროდოვოი, ანუ ქალაქის პოლიციელი სემიონოვი (ეს როგოჟსკიდამ არის). თერთმეტ საათზე იგი გამოიძახა მეშჩანინმა ნიკოლაი კუკინმა, მცირე იაუზსკის ხიდის პირდაპირ მდებარე საბაყლო დუქნის `ბრიკინი და ძმების~ დახლიდარმა. კუკინმა განაცხადა, რომ რამდენიმე წუთის წინ ხიდის ქვის ბოძკინტზე აძვრა ვიღაცა სტუდენტი, შუბლზე პისტოლეტი მიიდო, ნამდილად თავის მოკვლის სურვილით. კუკინმა გაიგონა ჩახმახის ჩხაკუნი, მაგრამ გასროლა არ შემდგარა. ამ ჩხაკუნის შემდგომ სტუდენტი გადმოხტა ხიდზე და სწრაფად წავიდა იაუზსკის ქუჩის მხარეს. აქამდისინ სხვა მხილველები არ აღმოჩნდნენ. კუკინს დაუბეჯითებია ამ ხიდზე პოლიციის პოსტის დაწესება, რადგანაც გასულ წელს იქ უკვე დაირჩო მსუბუქის ყოფა-ქცევის ქალი და ამის გამოისობით ვაჭრობას ზიანი ადგებაო~.
-არაფერი მესმის, - ხელები გაშალა ფანდორინმა, - ეს რა რიტუალია ამისთანა? უკაცრაოდ და, თავისმკვლელების საიდუმლო ორღანიზაცია ხომ არ არის?
-რაის ორღანიზაცია, - ბრტყლად წარმოთქვა ქსავერი თეოფილაქტოვიჩმა და მერე, გამოცოცხლების კვალობაზე უფრო ჩქარა ალაპარაკდა, - არანაირი საზოგადოება, ჩემო კეთილო, ყოველისფერი უფრორე მარტივათ არის. ეხლა უკვე დოლურას ამბავიც გასაგებია, უწინ ფიქრათაც არ მომივიდოდა! ამას, ყოველისფერს სულ ერთი და იგივე კაცი, აეს ჩვენი სტუდენტი კოკორინი ონავრობდა. აქ უყურეთ, - წამოდგა და მკვირცხლად მივიდა მოსკოვის რუქასთან, კარის მახლობლად რომ ეკიდა კედელზე. - აი, ეს მცირე იაუზსკის ხიდია. აქედამ იაუზსკის ქუჩით გასწია, სადღაცას იბოდიალა და პოდკოლოკოლნიიზე ამოჰყო თავი, სადაზღვებო ორღანიზაციის მახლობლათ. აქ მემამულე სპიცინა შეაშინა და თავისი საცუღლუტო გზა განაგრძო კრემლის მხარეზედ. მესამე საათისათვის ალექსანდროვის ბაღამდის მოაღწია, სადაც მისი ონავრობა ჩვენთვის უკვე ცნობილი შედეგით დასრულდა.
-მერედა, რატომ? და რას ნიშნავს ეს ყოველისფერი? - რუქას მიაშტერდა ერასტ პეტროვიჩი.
-რასა ჰნიშნავს, ამის განსჯაში ჩვენ ვერ შევალთ. მაგრამ საქმე როგორც იყო, ვხვდები. ამ ჩვენმა თეთრსაყელოიანმა სტუდენტმა, ოქროს ახალგაზრდამ გარგასწყვიტა, ყველასთვინ ჯოჯოხეთი მოეწყო. თანაც სიკვდილის წინ მოინდომა, თავისის ნერვებისთვის შეეღიტინებინა. სადღაცას წავიკითხე, რომ ამას `ამერიკული რულეტი~ ჰქვიან. ჩრდილო ამერიკის შტატებში გამოიგონეს, ოქროს სარეწებზედ. დოლურას ერთი ვაზნით დასტენი, დაატრიალებ და ბა-ბაახ! თუ გაგიმართლა, ბანკს მოჰხსნი, არადა - მეყოლე გაზაფხულის ვარდივით. ჰოდა, გასწია ჩვენმა სტუდენტმაც მოსკოვურ ვოიაჟში ბედის გამოსაცდელათ. სავსებით დასაშვებია, რომ სამჯერ კი არა, უფრო მეტჯერ დაიხალა. უბრალოდ, ყველა მხილველი პოლიციას არ დაუძახებს. იმ სულთა მშველელმა მემამულე ქალმა და დახლიდარმა კუკინმა თავიანთი კერძო ინტერესის გამო გამოაცლინეს სიფხიზლე, თორემ რამდენგზის სცადა კოკორინმა - ერთმა ღმერთმა თუ უწყის. ანდა, თავის თავთან პირობა დადო - აი, მე სიკვდილს რამოდენიმეჯერ გავეთამაშები და, მორჩა? გადავრჩები - აესე იქნება!.. სხვათაშორის, ეს უკვე ჩემი ფანტაზიებია. არანაირი ფატალური უიღბლობა არა ყოფილა ალექსანდროვის ბაღში, უბრალოთ, მესამე საათისთვის სტუდენტს მთელი თავისი ფორტუნა შემოეფლანგა.
-ქსავერი თეოფილაქტოვიჩ, თქვენ ნამდვილი ანალიტიკური ნიჭი გაქვსთ, - გულწრფელად აღიარა აღფრთოვანებულმა ფანდორინმა, - სულ თვალწინ მიდგას, რაც როგორ მოხდა.
დამსახურებული ქება, თუმც კი ძუძუმწოვარასგან, გრუშინს გულზე მოეფონა.
-ჰაიდა-აჰა, უწინდელის სულელის ბერიკაცებისგანაც შეიძლება რაღაცის სწავლა, - დამრიგებლურად თქა მან, - თქვენს რომ ჩემდენი გემსახურნათ საგამომძიებლო საქმეში, თან ახლანდელს უკულტურო დროებაში კი არა, ხელმწიფე ნიკოლაი პავლოვიჩის ხანაში, მაშვინ აღარ გაარჩევდით, საქმე საგამოძიებოა თუ არა. მაშვინ მოსკოვში ჯერ არ იყო ჩვენი სამმართველო, არცა საგამოძიებო განყოფილება. დღეს მკვლელს ეძებ, ხვალ ბაზარში დგეხარ, ხალხს ჭკუას ასწავლი, მაზეგ სამიკიტნოებში უპაშპორტოებს დასდევ. სამაგიეროთ, დაკვირვებული ჰხდები, ხალხს ეცნობი, თანაც ტყავი გეთრიმლება - უამისოთ პოლიციურს საქმეში შეუძლებელი გახლავსთ, - მინიშნებით დაასრულა ბოქოულმა და იქვე შეამჩნია, რომ მწერალ-მწარმოებელი რაღაც უგულისყუროდ უსმენს, თავის რომელიღაცა ფიქრს მკაცრად უჭმუხნის შუბლს და არც ისე საამო სანახავია.
-კეთილი. გადმოალაგეთ, კიდევ რა გაქვთ...
-ერიჰაა!.. ვერ გამიგია... - ფანდორინმა ნერვიულად აათამაშა ნამგალა მთვარესავით წარბები, - ეს კუკინი გაიძახის, ხიდზე სტუდენტი იყოო...
-რა თქმა უნდა, სტუდენტი. აბა-და, სხვა, ვინ?
-მაგრამ, საიდან იცის კუკინმა, რომ კოკორინი სტუდენტია? სერთუკში იყო და შლაპა ეხურა, ალექსანდროვის ბაღში არც ერთ მოწმას სტუდენტად არ მიუღია... ოქმებშიც სულ `ყმაწვილკაცი~ და `ის ბატონია~. აი, გამოცანა!
-თქვენ სულ გამოცანები გიტრიალებსთ ჭკვაში, - ხელი ჩაიქნია გრუშინმა, - ბრიყვია ეგ თქვენი კუკინი და მორჩა! ხედავს, ახალგაზრდა ბატონია, სამოქალაქო სამოსში, და წარმოიდგინა, რომ სტუდენტია. ანდე, ეგებ დახლიდარს მახვილი მზერა აქვს და სტუდენტი ამოიცნო - მაგას ხომ დილიდან საღამომდე მსყიდველებთან აქვს საქმე.
-ისეთი მსყიდველი, როგორიც კოკორინია, კუკინს მისდღემში არ უნახავს თავის სამიკიტნოში! - მართებულად შეეწინააღმდეგა ერასტ პეტროვიჩი.
-მერედა, ამით რა?
-ის, რომ ურიგო არ იქნებოდა, მემამულე სპიცინა და დახლიდარი კუკინი უფრო უკეთესად დაგვეკითხა. თქვენ, ქსავერი თეოფილაქტოვიჩ, ასეთ წვრილმანებზე დახურდავება არ გეკუთვნით, მაგრამ, თუ ნებას მომცემთ, მე თავად... - ერასტ პეტროვიჩი სკამიდან წამიწია, ისე უნდოდა, გრუშინი დაყაბულებოდა.
ქსავერი თეოფილაქტოვიჩმა სიმკაცრის გამოვლინება დააპირა, მაგრამ გადაიფიქრა. გაუშვი, ყმაწილმა ცოცხალი სამუშაოს გერში აიღოს, მოწმეებსთან ლაპარაკი ისწავლოს. იქნებ მაგისგან ხეირიც კი იყოს. შთაგონებითა ჰბრძანა:
-არ გიკრძალავ. - და ჯერ იქვე ხელის გაქნევით აღკვეთა სიხარულის შეძახილი, კოლეგიის რეგისტრატორის ბაგეებს რომ უნდა დასცდენოდა და მხოლოდ მერეღა დასძინა, - მაგრამ ჯერ კეთილი ინებეთ და მისი აღმატებულების ანგარიში დაასრულევით. და კიდევ აი, რა, გენცვალე, უკვე მეოთხე საათი გახლავსთ. ჰოდა, წავალ მე ჩემთვის. თქვენ კი ხვალ მომიყვებით, ის სტუდენტი საიდან მოიტანა დახლიდარმა.
მესამე თავი,
რომელშიც გამოჩნდება `წელში მოხრილი სტუდენტი~
მიასნიცკიდან, სადაც სამძებრო სამმართველო მდებარეობდა ვიდრე სასტუმრო `ბოიარსკაიამდე~ - აქ, კრებსის მიხედით, დროებით ცხორობდა მემამულე სპიცინა, ოციოდე წუთის სავალი იყო და მოუთმენლობით აწრიალებულმა ფანდორინმა მაინც ფეხით გადაწყვიტა წასვლა. მტანჯველ `ლორდ ბაირონს~, გამოუთქმელი ვაი-ვიშით რომ ერჭობოდა ფერდებში ჩვენს მწერალ-მწარმოებელს, მის ბიუჯეტში ისეთი გარღვვევა შეექმნა, მეეტლის ხარჯი უკვე პირდაპირ ასახვას ჰპოვებდა კვების ყოველდღიურ ულუფაზე. გზადმიმავალი შარშან გამხმარი და ახლახანს მოხარშული თევზისგან გამომცხვარ ღვეზელს შეექცეოდა (მეხსიერებიდან არ უნდა გადაგვივარდეს, რომ თავის უწყებაში უსადილოდ დარჩა აჟიტაციის, გნებავსთ, მღელვარების ნიადაგზე). ფეხმარდად მიაბიჯებდა ჩისტოპრუდნის ბულვარზე, სადაც წარღვნამდელი ბებიები - წუღა-მესტებითა და ჩაჩებით - ნამცეცებს უყრიდნენ კარგად ნაპატივებ, მოურიდებელ მტრედებს. ქვარიყულ ფენილზე ისე დაჰქროდნენ ღია ეტლები და ფაიტონები, რომ იმათ ფანდორინი ვერანაირად დაეწეოდა და იმისმა ფიქრებმაც განაწყენებული მიმართულება მიიღეს. სწორედ მოგახსენოთ, მაძებარი კარგი ეტლისა და ბედაურის გარეშე, აბა-და, ვის გაუგონია. კიდევ კარგი, `ბოიარსკაია~ პოკროვკაზეა, თანაც მერე იქიდან იაუზისკენ - უფალ დახლიდარ კუკინს ხომ უნდა დაუკრას თავი - ესეც შენი ნახევარი საათის სასიარულო. აქ დაყოვნება სიკვდილის სწორფასი შექმნილა, საკუთარ თავს ჰგერშავდა ერასტ პეტროვიჩი (უნდა კი მოურიდებლად ითქვას, ცოტათი აზვიადებდა კიდეც). უფალმა ბოქოულმა მხოლოდ სამშაურიანი უწყალობა, თავადვე წადიო. არადა, სამმართველო ყოველ თთვეს ოთხმოცდაათ გაუტეხელ რუბლს კერძო მეეტლის საქირაოდ ჰრიცხავს. ჰაიდა-აჰა, საუფროსო პრივილეღიები: ერთნი კერძო ეტლით მიბრძანდებიან შინ, ხოლოთუ მეორენი ორთავეთათვის აუცილებელ სამსახურებრივ საჭიროებაზე ფეხით დაჩანჩალებენ.
მარცხენა მხარეს, მშრალი ყავახანის სახურავს ზემოთ ტროიცკის ეკკლესიის სამრეკლო გამოჩნდა, რომლის შორიალოს მდებარეობდა `ბოიარსკაია~ - აი, ამისთანა მნიშნელოვანი აღმოჩენა უკარნახა ფანდორინს გულმა და უფრორე ფეხგაჩქარებით გასწია.
ნახევარი საათის შემდგომ, თავჩაქინდრული და სიქაგაცლილი პოკროვსკის ბულვარს მიუყვებოდა ქვემოთ, სადაც ისეთივე ნაპატივებ და თავგასულ მტრედებს, როგორნიც ჩისტოპრუდნიზე ვნახეთ, უკვე ჩამომავლობით დიდგვაროვანი ქალბატონები კი აღარ, ვაჭართა ცოლები აჭმევდნენ.
მოწმა დედაკაცთან ისეთი ლაპარაკი მოუხდა, დამამშვიდებელს ვერ დაარქმევდი. ის მემამულე დიაცი ერასტ პეტროვიჩმა ბოლო წამს დაიჭირა - უკვე მსუბუქ ეტლში ჩაჯდომას ეპირებოდა, სამგზავრო სკივრებითა და ფუთებით რომ იყო გამოტენილი, რათა სატახტოდან მშობლიური კალუგის გუბერნიაში დაბრუნებულიყო. ფულად საშუალებათა დაზოგვის მიზნით მოგზაურობდა უფალა სპიცინა ძველებურად, თავისი ცხენებით და არა რკინისგზით.
აი, ამაში კი, ისემც ღვთის წყალობა თქვენა გქონდესთ, როგორც ფანდორინს გაუმართლა. მემამულე მანდილოსანი ვოგზალზე რომ გამოჰკიდებოდა მატარებელს, ვაითუ მათი ლაპარაკი აღარც გამართულიყო. სიტყვაზე ძუნწი მოწმას მუსაიფის შინა-არსი, ვისთანაც ხან იქიდან და ხანაც აქედან სცადა მიდგომა ერასტ პეტროვიჩმა, ერთ ალაგას იყრიდა თავს: ქსავერი თეოფილაქტოვიჩი მართალი იყო, სწორედ რომ კოკორინი ენახნა უფალა სპიცინას - სერთუკიც მოიგონა, გურგვალი შლაპაც და ლაკის შტიბლეტებიც, ჩვენებურად - ღილიანი საცვეთები, რაზედაც კრინტი არ დასცდენიათ ალექსანდროვის ბაღის მოწმეებს.
მთელი იმედები უფალ კუკინზე დავიდა, ვისთან დამოკიდებულებაშიც, ალბათ, ისევ გრუშინი გამოდგება მართალი. ვიღაცა ყბამოღებული დახლიდარი დაუფიქრებლად მოედო ღობე-ყორეს, შენ კიდევ მაგის გულისთვის ფეხით იწოწიალე მთელ მოსკოვში და ბოლოს ბოქოულის დასაცინი შეიქმენ.
საბაყლო დუქან `ბრიკინი და შვილების~ მინიანი კარი ზედგამოხატული შაქრის თავით, პირდაპირ საპისწყლოზე გამოდიოდა და აქედან ხელისგულივით სჩანდა ხიდი - ეს უმალ შენიშნა ფანდორინმა. ისიც დაატყო, რომ დუქნის Fფანჯრები ღია იყო (დახუთულობის მეოხებით) და ეგება, პატრონს გაეგონა კიდევაც `რკინის ჩხაკუნი~, რაკიღა ხიდის უახლოეს ქვის ბოძკინტამდე თხუთმეტ ნაბიჯზე მეტი არ იქნებოდა. კარიდან ცნობისმოყვარეობით გამოიჭყიტა წითელპერანგა, ორმოცწლამდე კაცმა - შალის შავ ჟილეტში, პლისე შარვალში და ბოთლებში ჩადგმული წუღებით.
-რით გემსახუროთ, თქვენო კეთილშობილებავ? - შეეკითხა, - უკაცრავოთ კი გახლავარსთ და ბოდიშიც მომიხდია, მაგრამ გზის დაკარგვა ხომ არ გინებებიასთ?
-კუკინი? - მკაცრად დაეკითხა ერასტ პეტროვიჩი, რადგან წარმოთქმული სიტყვებიდან თავისთვის დამამშვიდებელი დასკვნის გამოტანა ვერ შეიძლო.
-გახლავარსთ! - ყურები დაცქვიტა უფალმა დახლიდარმა და ფაჩვნიერი წარბები ერთად შეჰყარა, მაგრამ მალევვე მიხვდა, - თქვენო კეთილშობილებავ, პოლიციიდამ ხო არა ჰბრძანდებით? უმორჩილესათ მადლობელი გახლავარსთ, არ ველოდი თქვენგანა ასეთს ელვისებურს ყურადღებასა. ბატონმა უბნის უფროსმა ჰსთქო, ზემოთ სახეში მიიღებენო, მაგრამა ეგრე ხელდახელ? რას ვიფიქრებდისთ, რას ვიფიქრებდისთ? ან აქამდისინ გარეთ რათა ვსდგავართ! დუქანში მობრძანდით. ისეთი მადლობელი გახლავარსთ, რომ - ბარაქალა! ბარაქალა!
ამ სიტყვებზე თავი დაუკრა, შეხსნა კარი და ხელის მოძრაობით შეიპატიჟა - მთელის გულითა გსთხოვსთ! - მაგრამ ფანდორინი არც განძრეულა თავისი ალაგიდან.
შთაგონებული სახის მეტყველებით უთხრა:
-მე, უფალო კუკინ, უბნიდან კი არა, სამმართველოდან გახლავართ და პოვნა დამავალეს იმ სტუ... იმ კაცისა, ვის შესახებაც თქვენ მოახსენეთ უბნის ზედამხედველს.
-აჰა, ის სკუბენტი? - თავი მოუქონა ამ საგანზე სალაპარაკოდ მზადმყოფმა დახლიდარმა, - აბა-და, როგორ, კოხტათ და შვენივრათ დავიმახსოვრევით. რა შიში ვჭამეთ, ღმერთო კი შეგვიწყალე. რო დავინახე, არა, რო აემ ბოძკინტზედ აძვრნენ და შუბლზედ ფიშტო მიიდეს, აექვე ჩავკვდი - ვიფიქრე, რო ყოველისფერი გასთავდაა... შარშანაც ეგრე არ იყო მეთქვი და დუქანში რო ქუდი შემოუგდო, კაციშვილი აღარ შემოადგამს მეთქვი ფეხსა. ჯამი გავარდეს, ქვაბში ჩავარდეს, მაგრამა, ჩვენ აქ რა შუაში გახლავარსთ, ამისი პასუხი მომეცით. რა ჭირი და ნაცილი დაეტაკათ, მამაძაღლი, თაფლი ხო არ წამისვია, რო მაინცა და მაინც ამ ჩემის დუქნის წინ დაიკრიფონ გულხელი? ადექი, შე დალოცვილიშვილო და მასკვა-რეკაზედ წადი, სულ კაი-კაი რიყის ქვებია და ხიდიც, გაგიხარია, ძაან მაღლა არი, ჰოდა, შენც ადექი და...
-ხმა ჩაიკმინდეთ, კოკორინ! - შეაწყვეტინა ერასტ პეტროვიჩმა, - და უმჯობესია ის სტუდენტი აღმიწეროთ. როგორი სამოსი ეცვა, რანაირად გამოიყურებოდა და მითამ საიდან მოიტანეთ, რომ სტუდენტია.
-საიდამ მოვიტანე, თქვენო კეთილშობილებავ და იქიდამ, რომა... - გაუკვირდა დახლიდარს, - აი, როგორც სკუბენტს რო ეკუთვნის, არა? აეგეთინა ფორმაში გახლდასთ. მუნდირი გინდა. პჭყვიალა ღილები გინდა და ცხვირზედ კიდევ - შუშაბანდები.
-მუნდირი? - წამოიძახა ფანდორინმა, - მუნდირში იყო?
-ვა... აბა, მაშ, როგორ? - კუკინმა თანაგრძნობით მიხედა ჩაუმხვდარ ჩინოვნიკს, - უმაგისოთ რანაირათ გამეგო, სკუბენტია თუ ვიღაცა ოხერ-ტიელი? მაშ, მე მუნდირის ყაიდაზედ სკუბენტი და სტაცკი ჩინოვნიკი ვეღარ გამირჩევნია?
ამ მართებულ შენიშვნაზე ერასტ პეტროვიჩს რაღა ეთქმოდა, ჯიბიდან ერთი რიგიანი ბლოკნოტი და წესიერი ფანქარი ამოიღო ჩვენების ჩასაწერად. ეს ბლოკნოტი სამძებროში მუშაობის დაწყებამდე შეიძინა ფანდორინმა, სამი კვირა არ შეუწუხებია, დღეს გამოადგა - დილიდან მოყოლებული, ნელა-ნელა რამდენიმე ფურცელი შეავსო უკვე.
-აბა, მოჰყევით, როგორ გამოიყურებოდა ის კაცი.
-როგორა და... კაცია რაღა, როგორღაც შეუმჩნეველი, სახეზედ აქა-იქა `რქებით~, მღიერებით რა... და შუშაბანდებით.
-რომელი შუშაბანდებით - სათვალე ეკეთა თუ პენსნე?
-აი, ეგეთინა, ბაფთით რაღა.
-მაშინ, პენსნე, - ფანქარს აფხაჭუნებდა ფანდორინი. - კიდევ რა ნიშნები ჰქონდა?
-ორთავენი ძაან წელში მოხრილები იყვნენ, მხრები კინკრიხოზედ მაღლა მოემარჯვებინათ... მოკლეთ, სკუბენტი სკუბენტია, აკი მოგახსენებთ...
საგონებელში ჩავარდნილი კუკინი `შტაცკი ჩინოვნიკს~ მიშტერებოდა, ის კი დიდხანს გაჩუმდა - თვალებს ჭუტავდა, ტუჩებს აცმაცუნებდა, თავის პატარა რვეულს აშარიშურებდა. რაღა ბევრი გავაგრძელოთ, ფიქრობდა რაღაცას თავისთვის კაცი.
`მუნდირი, მღიერიანი, პენსნე, წელში მოხრილი~ - აღნიშნული იყო ბლოკნოტში. უკაცრავოდ და, აქა-იქა მღიერები - ეს წვრილმანია. კოკორინის ნივთების აღწერილობაში პენსნეს თაობაზე სიტყვა არ არის დაძრული. დაკარგა? შეიძლება. მოწმეებიც არა-რას ამბობენ პენსნეზე, მაგრამ თავის-მკვლელის გარეგნობის შესახებ რიგიანად არც გამოუკითხავთ იმათთვის - რად უნდოდათ? წელში მოხრილი? ჰმ. `მოსკოვსკიე ვედომოსტიში~, მახსოვს, აღწერილია `სამოქალაქო ყოჩაღი~, მაგრამ რეპორტიორი ამ შემთხვევას არ დასწრებია, კოკორინი არ უნახავს; ასე, რომ `ყოჩაღობის~ მოჭორვაც შეეძლო უფრო მეტი ეფექტის მისაცემად. რჩება სტუდენტური მუნდირი - ამას ვეღარ უკუაგდებ. თუკი ხიდზე კოკორინი იყო, მაშინ გამოდის, რომ თერთმეტ საათსა და პირველის ნახევარს შორის რატომღაც სერთუკი გადაიცვა. საინტერესოა, სად? იაუზიდან ოსტოჟენკამდე და მერე უკან, `მოსკოვის ცეცხლისგან დაზღვევის ორღანიზაციამდე~ გრძელი გზა არის, საათნახევარში ვერ მობრუნდები.
და გულის კოვზთან ყრუ ტკივილმა ფანდორინი მიახვედრა, რომ ერთადერთი გამოსავალი აქვს: მაგრად ჩაჰკიდოს ქეჩოში დახლიდარ კუკინს, წაიყვანოს უბანში, მოხოვაიაზე, სადაც მორგში ჯერ კიდევ ასვენია ყინულებშემოწყობილი თავისმკვლელის გვამი და ამოცნობა გამართოს. ერასტ პეტროვიჩმა წარმოიდგინა გაპობილი თავის ქალა, სისხლის და ტვინის ნაგურჯლებით, და სავსებით ბუნებრივად სახეში დაუდგა ვაჭრის ყელგამოღადრული ცოლი კრუპნოვა, აქამდისინ კიდევვ რომ ეჩენებოდა ხოლმე ღამის კოშმარულ სიზმრებში. არა, `საყინულეში~ წასვლა ნამდვილად არ უნდოდა. მაგრამ მცირე იაუზსკის ხიდის სტუდენტსა და ალექსანდროვის ბაღის თავის-მკვლელს შორის რაღაც კავშირი იყო, რომელშიც დაუყოვნებლივ უნდა გარკვეულიყო. ვის შეუძლია უთხრას, იყო თუ არა კოკორინი `რქებიანი~ და წელში მოხრილი? და ატარებდა თუ არა პენსნეს?
პირველ რიგში, მემამულეს, უფალა სპიცინას, მაგრამ ის, ალბათ, უკვე კალუგის საგუშაგოს უახლოვდება. მერე, განსვენებულის კამერდინერი. როგორ არის იმისი გვარი? რა საჭიროა, მაინც გამომძიებელმა გამოაგდო ბინიდან, წადი და ეძებე. დარჩნენ ალექსანდროვის ბაღის მოწმეები, განსაკუთრებით ის ორი მანდილოსანი, რომლებთანაც კოკორინი ლაპარაკობდა თავისი სიცოცხლის ბოლო წუთს. აი, ისინი კი ყოველისფერს დაინახავდნენ. აგერ, ბლოკნოტშიც ჩამიწერნია: `ქალისშვილი ნ.ს.მ. ელიზ. ალექსანდროვნა ფონ ევერტ-კოკოლცევა, 17 წლისა; შინაბერა ემა გოტლიბოვნა პფული, 48 წლის, მცირე ნიკიტინსკაია, საკუთარი სახლი~.
მეეტლის ხარჯს ამჯერად ვეღარ გადურჩებოდა.
***
ძალიან გრძელი დღე გამოდიოდა. მაისის ხალისიანი მზე, სულაც რომ არ დაღლილიყო ოქროსთავიანი ქალაქის გაბრწყინებით, უწადინოდ ჩამოდიოდა სახურავების ხაზებიდან, როცა ორი აბაზით გაღარიბებული ერასტ პეტროვიჩი ეტლიდან ჩამოვიდა დორიული სვეტებით, მოჩუქურთმებული ფასადითა და მარმარილოს პარმაღით დამშვენებულ, მდიდრულ სახლთან. მეეტლემ შეატყო, რომ შეყოყმანებული მგზავრი გაჩერდა და უთხრა:
-სწორეთ ეს არი ღენერლის სახლი, იჭვიც არ შეგეპაროთ. განა პირელი წელია, რაც ამ ქალაქში დავდივარ.
`ასე არ შემიშვებენ~, - მოსალოდნელი დამცირების შიშისგან ერასტ პეტროვიჩს გული შეუფრთხიალდა. ხელი მოჰკიდა სპილენძის ბრჭყვიალა ჩაქუჩს და ორჯერ დაარაკუნა. ბრინჯაოს ლომების სახეებით დამშვენებული მასიური კარი დაუყოვნებლივ განიხვნა და ოქროსბუზმენტიან, მდიდრულ ლივრეაში გამოწყობილმა შვეიცარმა გამოიხედა.
-ბატონ ბარონთან ჰბრძანდებით? სამსახურიდამ? - საქმიანად დაეკითხა, - მოვახსენო თუ რაიმე ქაღალდი გადავცე? შემოჰბრძანდისთ, მანდ რატომ ჰსდგახართ?
ჭაღითაც და გაზის რქაულებითაც გაჩირაღდნებულ მისაღებში სტუმარი მთლად დაფრთხა.
-მე პირადად ელიზავეტა ალექსანდროვნასთან გეახელით, - აუხსნა მან, - ერასტ პეტროვიჩ ფანდორინი, სამძებრო პოლიციიდან. გადაუდებელი საჭიროების გამო.
-სამძებროდამ? - იჭვით შეიჭმუხნა კარის გუშაგი, - გუშინდელის საქმის გამო ხომ არა? არც კი იფიქროთ. ქალიშვილები თითქმის ნახევარი დღე ქვითინებდნენ და ღამითაც კარგათ არა სძინებიათ. ვერც შეგიშვებთ და ვერც მოვახსენებ. გუშინ რომ ელიზავეტა ალექსანდრონა დაკითხვებით გააწამეს, მისი აღმატებულება თქვენებს, საუბნოდამ სულ კისრების წაწყვეტით დაემუქრა. ქუჩაში მიბრძანდით, ქუჩაში. - და იმ არამზადამ გასასვლელისკენ უბიძგა თავისი უშველებელი ღიპით.
-შინაბერა პფული? - წამოიძახა სასოწარკვეთილმა ერასტ პეტროვიჩმა, - ორმოცდარვა წლის ასაკის ემა გოტლიბოვნა? იმასთან მაინც გავისაუბრებდი. სახელმწიფო მნიშვნელობის საქმეა!
შვეიცარმა მედიდურად ააცმაცუნა ტუჩები:
-იმასთან შეგიშვებთ, რატომაც არა. აი, იქით, კიბის ქვეშ მიბრძანდით. დერეფანში. მარჯვნივ მესამე კარი. მანდა ჰსცხოვრობს ქალბატონი აღმზრდელი.
დაკაკუნების მერე მაღალმა, გაძვალებულმა არსებამ გაუღო კარი და სტუმარს მრგვალი, თაფლისფერი თვალებით მიაჩერდა.
-ფანდორინი. პოლიციიდან. ქალბატონი პფული ბრძანდებით? - ყოყმანით წარმოთქვა ერასტ პეტროვიჩმა და ყოველშემთხვევაში ნემენცურად გაიმეორა, - პოლიცაიმტ. ზინდ ზი ფრეილაინ პფულ? გუტენ აბენდ. (`პოლიციის სამმართველო. თქვენ ქალისშვილი პფული ხართ? საღამო მშიდობისა~).
-მშვიდობის საგამო, - ცივად მიუგო გაძვალებულმა, - დიაგ, მე ემმა პფული ვარ. შემოდიტ. იმ სკამზედ დაბრდზანდიტ.
ფანდორინი მითითებულ ადგილზე, მორკალულ საზურგიან ვენურ სკამზე დაჯდა, რომელიც რაღაც სახელმძღვანელოების და საწერი ქაღალდის დასტების ზედმიყოლებითი წესრიგიანობით გაწყობილ საწერ მაგიდასთან იყო მიდგმული. ოთახი კარგი იყო, ნათელი, მაგრამ მეტად მოსაწყენი, თითქო მკვდარი. მხოლოდ რაფაზე იდგა მთელი სამი ქოთანი წამოზრდილი ნემსიწვერებით - ერთადერთი ნათელი წერტილი მთელ ამ მოღუშულ სადგომში.
-ტკვენ იმ სულელი კმაწვილკაცის ტაობაზე ბრდზანდებიტ, საკუტარ ტავს რომ ესროლა? - შეეკითხა შინაბერა პფული, - მე გუშინ ბატონი პოლიციელის კველა შეკიტხვას ვუპასუხე, მაგრამ ტუ კიდევ გსურტ, შეგიდზლიატ მკიტხოტ. მე კარგატ მესმის, რომ პოლიცაის მუშაობა - ეს დზალიან მნიშვნელოვანია. ბიდზაჩემი გიუნტერი ზაკსონიის პოლიცაიში მსახურობდა ობერ-ვახმაისტერად.
-მე კოლეგიის რეგისტრატორი ვარ, - თავადაც რომ ვახმაისტერად არ მიეღოთ, სასწრაფოდ აუხსნა ერასტ პეტროვიჩმა, - მეთოთხმეტე კლასის მოხელე.
-დიაგ, მე შემიდზლია ჩინების გარჩევა, - თავი დაუქნია ნემენცმა ქალმა და სტუმრის ვიცმუნდირის საღილეზე მიუთითა, - მაშ, ასე, ბატონო კოლეგიის რეგისტრატორო, მე ტქვენ გისმენტ.
ამ მომენტში კარი დაუკაკუნებლად შემოხსნა და ოთახში შემოფრინდა ქალიშვილი მომაჯადოებლად აწითლებული სახით.
-freilein pful! Morgen fahren wiz nach Kuntsevo! (`ხვალ ჩვენ კუცევოში მივდივართ!~ - ნემენც.) პატიოსანი სიტყვაა! მამიკომ ნება მოგვცა! - ზღურბლიდანვე წააყარა, მაგრამ უცხოს დანახვაზე შეჩერდა და დარცხვენილი დადუმდა, ტუნცა მისი ნაცრისფერი თვალები ცოცხალი ყურადღებით მიაჩერდნენ ახალგაზრდა ჩინოვნიკს.
-კარგად აგზრდილი ბარონესსები კი არ დარბიან, არამედ დადიან, - საძგელი სიმკაცრით უთხრა აღმზრდელმა, - მიტ უფრო მაშინ, როცა ისინი მტელი ჩვიდმეტი ცლისანი არიან. ტუკი არ დარბიხარტ, არამედ დადიხარტ, ტკვენ გაკვტ დრო, დაინახოტ უცნობი კაცი და წესიერად მიესალმოტ.
-გამარჯობა, ბატონო! - თითქოსდა გაიშრიალა საოცარმა ხილვამ.
ფანდორინი წამოხტა და თავი დაუკრა, თან უსაძაგლესად იგრძნო თავი. გოგონა საშინლად მოეწონა და საწყალი მწერალ-მწარმოებელი შეშინდა, რომ ახლა ადგება და ერთი ნახვით შეიყვარებს, მაგრამ ამის ჩადენა არაფრით არ შეიძლება. ადრეც კი, მამის კეთილდღეობის ხანაში ასეთი პრინცესა ვერანაირად ვერ იქნებოდა მისი საწყვილო, ახლა კი მით უმეტეს.
-გამარჯობა, - ძალიან მშრალად მიუგო მან, მკაცრი გამომეტყველება მიიღო და გონებაში დასძინა: `არასახარბიელო როლში გსურდათ ჩემი წარდგენა? ეს ტიტულიანი მრჩეველი და ეს კი ღენერლის ქალიშვილი? არა ქალბატონო, არ გამოგივათ! ტიტულარულამდე ჯერ კიდევ რამდენი უნდა ვიმსახურო და ვიმსახურო~.
-კოლეგიის რეგისტრატორი ფანდორინი, ერასტ პეტროვიჩი, სამძებრო პოლიციის სამმართველო, - ოფიციალური ტონით წარუდგა, - ვაწარმოვებ მოკვლევას გუშინ ალექსანდროვის ბაღში მომხდარ სამწუხარო შემთხვევაზე. გაჩმდა აუცილობლობა, კიდევ დამესვა რამდენიმე შეკითხვა, მაგრამ თუკი თქვენ არ გსიამოვნებთ - მე შესანიშნავად მესმის, როგორ მდგომარეობაში იყავით, - ჩემთვის საკმარისი იქნება საუბარი მხოლოდ ქალბატონ პფულთან.
-დიაღ, ეს საშინელება იყო, - ქალიშვილის ისედაც დიდი თვალები უფრო ფართოდ გაიღო, - მართალია, მე თვალები დავხუჭე და თიტქმის ვერაფერს ვხედავდი, მერე კი გრძნობა დავკარგე... მაგრამ ისე მაინტერესებს!.. ფრეილეინ პფულ, შეიძლება მეც დავრჩე? ძალინ გთხოვთ! მე, სხვათაშორის, ისეტივე მოწმე ვარ, როგორიც თქვენ!
-ჩემის მხრივ და ტანაც გამოზიების ინტერესებიდან გამომდინარე, ვამჯობინებდი, ქალბატონი ბარონესა აქ დარჩენილიყო, - სულმოკლეობა გამომჟღავნა ფანდორინმა.
-cesi cesia, - Tavi dauqnia ema gotlibovnam, - me, lixzen, koveltvis gimeorebdit: Ordnung muss sein (`წესრიგი უნდა იყოს~ - ნემენც.). კანონის მორჩილი უნდა იკოტ. შეგიდზლიატ დარჩეტ.
ლიზანკა (თავისთვის უკვე ასე ეძახდა ელიზავეტა ალექსანდრონას გაუგონარი სისწრაფით მომაკვდავი ფანდორინი) უკვე მზადმყოფი დაეშვა ტყავის ტახტზე და სრული მზერით განაგრძო ჩვენი გმირის თვალიერება.
მან კი თავი ხელში აიყვანა და ფრეილაინ პფულისკენ შებრუნებულმა ითხოვა:
-აღმიწერეთ, გეთაყვა, იმ ბატონის პორტრეტი.
-ვინც ტავის ტავს ესროლა? - დააზუსტა მასპინძელმა. - Na ja (`მაშ, ასე~ - ნემენც.). კავიფპერი ტვალები, კავისპერი ტმა, საკმაოდ მაგალი, ცვერ-ულვაში - არა, ბაკენბარდებიც არა, სახე სრულიად ახალგაზრდა, მაგრამ არცტუ კარგი. ახლა ტანის სამოსი...
-ტანსაცმელზე მერე, - შეაწყვეტინა ერასტ პეტროვიჩმა, -თქვენ ამბობთ, რომ კარგი სახე არა ჰქონდა. რატომ, სახეზე მღიერების მეოხებით?
- ჯა, მგიერები, - აღმზრდელმა გემრილად გაიმეორა ვერგაგებული სიტყვა, - არა, მგირები იმ ბატონს არ ჰკონია. მას ჰკონდა დჟანმრტელი კანი. სახე კი არცტუ კარგი.
-აბა, როგორი?
-ბოროტი. ის ისე იკურებოდა, ტიტკოს სურდა ტავისი ტავის მოკვლა კი არა, არამედ ვიგაც სულ სხვისა. ო, ეს კოშმარი იკო! - მოგონებებმა აღაგზნო ემა გოტლიბოვნა, - გაზაპხული, ოკროს ამინდი, კველა დამა და ბატონი დასეირნობს, საოცარი უკანა მხარე სულ კვავილებში!
ამ სიტყვებზე ერასტ პეტროვიჩი გაწითლდა და ალმაცერად გახედა ლიზანკას, მაგრამ ის, ეტყობა, დიდი ხანია შეჩვეოდა თავისი დუენიას თავისებურ გამოთქმას და ისევ ისეთი ნდობითა და სხივთაფრქვევით უყურებდა.
-პენსნე თუ ჰქონდა? იქნებ, ცხვირზე არ ეკეთა და ჯიბიდან მოუჩანდა? აბრესუმის ლენტით? - შეკითხვებს აყრიდა ფანდორინი, - და ხომ არ მოგეჩვენათ, რომ წელშია მოხრილი? და, აი კიდევ რა - ვიცი, რომ სერთუკში იყო, მაგრამ მის გარეგნობაში რაიმე ხომ არ ამჟღავნებდა სტუდენტს? მაგალითად, ფორმის შარვალი არ შეგიმჩნევიათ?
-მე კოველტვის კოველიპერს ვამჩნევდი, - საკუთარი ღირსერბის სრული შეგრძნებით მიუგო ნემენცმა, - შარვალი იკო კუბოკრული პანტალონი გზვიპასი აბრეშუმისგან. პენსნე საერტოდ არა ჰკონია. არც ცელში მოხრილი არ იკო. იმ ბატონს კარგი თავდაჭერა ჰკონდა. - ჩაფიქრდა და მოულოდნელად შეკითხვა შეუბრუნა, - ცელში მოხრილი, პენსნე და შტუდენტი? რატომ ტკვენ ასე სტკვიტ?
-დიაღ, მერედა, რა? - ჩაუსაფრდა ერასტ პეტროვიჩი.
-უცნაურია, იკ იკო ერტი ბატონი. ცელში მოხრილი შტუდენტი პენსნეში.
-როგორ!? სად!? - ამოიგმინა ფანდორინმა.
-მე დავინახე ასეტი ბატონი... ჯენსეისტ... ზგუდის მეორე მხარეს, კუჩაში. იდგა და ჩვენ გვიკურებდა. მე იმასაც ვპიკრობდი, რომ ახლა ბატონი შტუდენტი ამ საშინელი კაცის გაგდებაში გვიშველის. და ის იკო დზალიან ცელში მოხრილი. ეს მერე დავინახე, როცა ამ ბატონმა უკვე მოკლა ტავისი ტავი. შტუდენტი შეტრიალდა და ჩკარა-ჩკარა ცავიდა. და მე დავინახე, ის როგორი ცელში მოხრილია. ეს იმტომ ხდება, რომ ბავშვებს ბავშვვობაში არ ასცავლიან სცორად დჟდომას. სცორად დჟდომა დზალიან მნიშვნელოვანია. შეხედეტ ფრეილაინ ბარონესსას. ხერდავტ, როგორ უჩირავს ცელი? დზალიან ლამაზად!
აი, აქ კი ელიზავეტა ალექსანდროვნა გაწითლდა, თან ისე საყვარლად, რომ ფანდორინმა წამით ძაფი დაკარგა, თუმცა ქალბატონი პფულის ჩვენებას, უთუოდ, განსაკუთრებული მნიშვნელობა ჰქონდა.
მეოთხე თავი,
რომელიც სილამაზის დამღუპველ ძალაზე გვიამბობს
მეორე დღეს, დილის თერთმეტი საათისთვის უფროსისგან ნაკურთხი და ექსტრაორდინალური ხარჯებისთვის სამი რუბლით აღჭურვილი ერასტ პეტროვიჩი მოხოვაიაზე მივიდა, უნივერსიტეტის ყვითელ კორპუსთან. დავალება რთული არ იყო, მაგრამ თავისებურ გამართლებას ისიც საჭიროებდა: უნდა მოეძებნა წელში მოხრილი, როგორღაც შეუმჩნეველი, ნაწილობრივ სახემღიერიანი სტიდენტი აბრეშუმის ლენტიანი პენსნეთი. ისიც დასაშვები იყო, რომ ეს საეჭვო ბატონი სულაც არა სწავლობდა მოხოვაიაზე, არამედ უმაღლეს ტექნიკურ სასწავლებელში, სატყეო აკადემიაში ანთუ რომელიმე მომიჯნავე ინსტიტუტში, თუმცაღა ქსავერი თეოფილაქტოვიჩი (თავის ყმაწვილ თანაშემწეს გაკირვებული სიხარულით რომ უყურებდა) სრულიად ეთანხმებოდა ფანდორინის ვარაუდს - მოსალოდნელი იყო, რომ `ცეშო მოხრილი~, ისევე, როგორც განსვენებული კოკორინი, უნივერსიტეტში სწავლობდა და სწორედ იურიდიულ ფაკულტეტზე.
პარტიკულარულ (კერძო) სამოსში გამოწყობილი ერასტ პეტროვიჩი კისრისტეხვით ავარდა მთავარი ფასადის გაპრიალებულ თუჯის საფეხურებზე, ჩაუქროლა მწვანე ლივრეიანსა და წვერიან მოსამსახურეს და მოხერხებული პოზიცია დაიკავა ფანჯრის ნახევარწრისებურ ამბრაზურასთან, საიდანაც ჩინებულად ჩანდა ვესტიბული თავისი საგარდერობოთი, ეზოც და ორთავე ფრთაში გასასვლელები. მას შემდეგ, რაც მამა გარდაეცვალა და ყმაწვილკაცის ცხოვრებამ პირდაპირი და ნათელი გზიდან გადაუხვია, უნივერსიტეტის წმინდა და ყვითელ კედლებს ერასტ პეტროიჩი იმ მწუხარების გარეშე უყურებდა, რომ, ხომ შეიძლებოდა აქ ესწალა და ვაირომ ვერ ისწავლა. ჯერ კიდევ არავინ უწყის, რანაირი ცხოვრება უფრო წარმტაცი და საზოგადოებისთვის სასარგებლოა - სტუდენტური ბეჯითი ზეპირობა თუ სამძებრო აგენტის პირქუში ცხოვრება, მეტად საჭირო და სახიფათო საქმე რომ მიჰყავს (კარგი, დავუშვათ, უხიფათო, მაგრამ მაინც განსაკუთრებულად საპასუხისმგებლო და იდუმალი).
ყურადღებამოკრებილი დამკვირვვებლის მხედველობის არეში მოხვედრილი სტუდენტებიდან დაახლოებით ყოველი მეოთხე პენსნეს ატარებდა, ბევრი სწორედ აბრეშუმის ლენტით. დაახლოებით, ყოველ მეხუთეს ფიზიონომიაზე ცოტაოდენი მღიერები ჰქონდა, წელში მოხრილებიც საკმაოდ იყო. მაგრამ ერთ სუბიექტში რომ შეერთებულიყო სამივე სამძებრო გერში - ეს არაფრისდიდებით არა სურდათ თავად გერშებს.
მეორე საათისთვის მოშივებულმა ფანდორინმა ჯიბიდან ძეხვიანი სენდვიჩი ამოიღო და პოსტის მიუტოვებლად მომაგრდა. ამ დროისათვის ერასტ პეტროიჩმა მოასწრო კეტილგანწყობილი ურთიერთობის დამყარება წეროსან მაკარესთან, რომელმაც უბრძანა, მიტრიჩი დაეძახნა და ისიც მოასწრო, რომ `უნივირსიტეტში~ ჩაბარებასთან დაკავშირებით რამდენიმე ფასდაუდებელი რჩევაც მიეცა. ფანდორინი, ამ ლაპარაკის მოყვარულ მოხუცს უნივერსიტეტის გერბიან ღილებზე მეოცნებე პროვინციელად რომ წარუდგა, უკვე ფიქრობდა, ვერსია შეეცვალა და პირდაპირ გამოეკითხა მიტრიჩი `ცელში მოხრილისა~ და მღიერიანის შესახებ, რომ მეკარე კიდევ ერთხელ დაფაცურდა, თავიდან ფურჟი მოიშვლიპა და კარი გააღო. ამ პროცედურას მიტრიჩი მაშინ ასრულებდა, როცა ვინმე პროფესორი ან მდიდარი სტუდენტი ჩაუვლიდა, რისთვისაც ხან კაპეიკს ჭებულობდა და ზოგჯერ შაურიანსაც კი. ერასტ პეტროვიჩმა გაიხედა და დაინახა, რომ გასასვლელისკენ მიემართება ვიღაც სტუდენტი, ახლახანს რომ მიეღო გარდერობიდან ლომის თათების შესაკრავებიანი მდიდრული ხავერდის ლაბადა. ამ პეწენიკს ცხვირზე პენსნე უბრწყინავდა, შუბლზე კი მღიერები, გნებავთ, `რქები~ გამოფიფქვოდა. ზამბარასავით დაიძაბა ფანდორინი, ცდილობდა დაენახნა, წელში მოხრილის კვალობაზე როგორ მოჰყვებოდა სტუდენტი, მაგრამ ლაბადის დაწყევლილი მოსასხამი და აწეული საყელო დიაგნოზის დასმაში უშლიდნენ ხელს.
-საღამო მშვიდობისა, ნიკოლაი სტეპანიჩ. მეეტლეს ხომ არ დავუძახო? - თავი დაუკრა მეკარემ.
-მითამ რაო, მიტრიჩ, წვიმამ გადაიღო? - წვრილი ხმით ჰკითხა მღიერინმა, - მაშინ გავივლი, დიდხანს ვიჯექი. - და გამოწვდილ ხელს თეთრ ხელთათმანიანი ორი თითით მონეტა ჩაუგდო.
-ვინ არის? - უჩურჩულა ერასტ პეტროიჩმა, მიმავალი ფრანტ-კოხტაპრუწას ზურგს დაძაბული რომ მისჩერებოდა, - თითქო მოხრილია, არა?
-ნიკოლაი სტეპანიჩ ახტირცევი. თავადური სისხლის ერთი უპირველესი მდიდარი, - მოწიწებით გამოუცხადა მიტრიჩმა, - სამშაურინზედ ნაკლებს არ იძლევა.
თითქოსდა ფანდორინი წინათგრძნობამ შუაცეცხლში ისროლა. ახტირცევი! ის ხომ არა, ანდერძში აღმასრულებლად რომ ჩაწერეს!
მიტრიჩი მომდევნო ჩამვლელს, ფიზიკის მასწავლებელს უკრავდა თავს და რომ შემოტრიალდა, სიურპრიზი დაუხვდა: თავაზიანი პროვინციელისთვის თითქოსდა მიწას ექნა პირი და გადაეყლაპნა.
ხავერდის შავი ლაბადა შორიდანვე მოჩანდა და ფანდორინი ეჭვმიტანილს მალევე წამოეწია, მაგრამ დაძახება ვერ გადაწყვიტა: რა უნდა უთხრას ამ ახტირცევს? დავუშვათ, დახლიდარმა კუკინმაც იცნო, შინაბერა პფულმაც (აქ ერასტ პეტროვიჩმა მძიმედ ამოიოხრა, რაკიღა, ვინ იცის, უკვე მერამდენედ გაახსენდა ლიზანკა). მერე ამით რა? განა უკეთესი არ იქნება, რომ უდიადესი ფუშეს - ძიების სწორუპოვარი კორიფეს - მეცნიერების თანახმად, ობიექტს თვალ-ყური ადევნოს?
ითქვა და გაკეთდა კიდეც. მით უფრო, რომ თვალთვალი სულაც არ აღმოჩნდა ძნელი: ახტირცევი აუჩქარებლად და უკანმოუხედავად ტვერსკოის მიმართულებით მიდიოდა, ხამუშ-ხამუშ თვალსაც გაადევნებდა ხოლმე პირისახეზე დახატულ მოდისტკებს. გათამამებული ერასტ პეტროვიჩი რამდენჯერმე მიუახლოვდა და ესმოდა, თუ როგორ უზრუნველად უფშტვენდა სტუდენტი სმიტის არიას `სპარსელი ლამაზმანიდან~. ეტყობა, შეუმდგარი თავის მკვლელი (თუ მართლა ის იყო) ჩინებულ გუნებაზე გახლდათ. კორფის თამბაქოს მაღაზიასთან სტუდენტი შედგა და დიდხანს ათვალიერა ვიტრინაზე მოთავსებული სიგარის კოლოფები, თუმცა შიგნით არ შესულა. ფანდორინს ჩამოუყალიბდა შეხედულება, რომ `ობიექტი~ დროს წელავს რომელიღაც დანიშნულ საათამდე. ეს რწმენა უფრო განმტკიცდა, როცა ახტირცევმა ოქროს საათი ამოიღო, სახურავი გააწკაპუნა და ოდნავ ფეხგაჩქარებით გასწია ტროტიარის აღმა, თანაც გადავიდა უფრო გადამწყვეტი `ბიჭების ქოროს~ შესრულებაზე ახალმოდური ოპერიდან `კარმენ~.
კამერგერსკზე რომ შეუხვია, სტუდენტმა შტვენა შეწყვიტა და ისე მკვირცხლად გასწია, რომ ერასტ პეტროვიჩი იძულებული შეიქმნა, ჩამორჩენოდა - ეს რომ არ ექნა, ძალიან საეჭვოდ გაიხდიდა თავს. საბედნიეროდ, დარზანსის მანდილოსანთა სალონთან არმისულმა `ობიექტმა~ ნაბიჯი შეანელა და მალე გაჩერდა კიდეც. ფანდორინი საპირისპირო მხარეს გადავიდა და საფუნთუშის მახლობლად დაიკავა პოსტი, საიდანაც ნამცხვრების სასიამოვნო სურნელება გამოდიოდა.
თხუთმეტი და, შეიძლება, ოცი წუთიც კი, ახტირცევი უფრო და უფრო შესამჩნევ ნერვიულობას ავლენდა და მუხის ჩუქუქრთმებიან კართან მიდი-მოდიოდა, სადაც შედიოდნენ მანდილოსნები და იქიდან ხელის ბიჭებს იმათთვის გამოჰქონდათ რიგიანი შეფუთულები და სხვადასხვა ყუთები. ტროტუარის სისწვრივ ეკიპაჟები იცდიდა, რომელთაგან რამდენიმე ლაკწასმულ კარზე გამოსახული გერბებითაც იყო. სამის ჩვიდმეტ წუთზე (ერასტ პეტროვიჩმა ვიტრინის საათზე შეამჩნივა) სტუდენტი შეკრთა და მაღაზიიდან გამოსული კეთილაღნაგი, ვუალიანი დამისკენ გაეჩქარა. მოიხადა ფურაჟი და რაღაცის ლაპარაკი დაუწყო ხელების ქნევით. მოწყენილი გამომეტყველების ფანდორინმაც გადაკვეთა მოსტოვაია - რა არის, რომ, იქნება იმასაც უნდა დარზანსთან შეიხედოს.
-ახლა თქვენთვის არა მცალია, - მოესმა წკრიალა ხმა ბანოვანისა, ბოლო პარიზულ მოდაზე რომ ეცვა იისფერი, მუარის ლივლივა კაბა, თავისი შლეიფით, - მერე იყოს. რვა საათზე მოჰბრძანდით, ჩვეულებრივ, და იქ გადაწყდება ყოველისფერი.
და მეტად აღარც კი შეუხედავს აღგზნებული ახტირცევისთვის, ორადგილინი, თავგადახდილი ფაეტონისკენ გაემართა.
-მაგრამ, ამალია! ამალია კაზიმიროვნა, ნება მიბოძეთ! - შეძახილი გაადენა გულამომჯდარმა სტუდენტმა, - მე გარკეულწილათ პრივატული ახსნა-განმარტების იმედზედ ვიდექი!
-მერე, მერე! - გადაუგდო დამადლებით ვუალოსანმა, - ახლა მეჩქარება!
მსუბუქმა ქარმა სწორედ ის უწონო ვუალი აჰხადა სახიდან და ერასტ პეტროვიჩი კერპსავით გაქვავდა. ეს ღამეული და მიბნედილი თვალები, ეს მეგვიპტური ოვალი, ეს კაპრიზული კლაკნილები ტუჩებისა უკვე ენახნა, და ასეთ სახეს ერთხელ ნახავ და ვეღარც დაივიწყებ ვერასოდეს. აი, ისიც, იდუმალი `ა. ბ.~, რომელიც იმ ბედნავს კოკორინს უბრძანებდა, სიყვარული არ უვარჰყოვო! საქმე, როგორც ჩანდა, სრულიად სხვა მიმართულების ფიქრებსა და ელფერს იდებდა.
დაბნეული ახტირცევი ტროტუარზე გაქვავდა და თავი მხრებში ჩარგო (წელში მოხრილია, სწორედ, წელში მოხრილი, დარწმუნდა ერასტ პეტროვიჩი), ამასობაში ფაეტონს აუჩქარებლად მიჰყადა მეგვიპტის დედუფალი პეტროვკის მხარეს. რაღაც გადაწყვეტილება უნდა მიეღო სასწრაფოდ და ფანდორინმა განსაჯა, რომ სულ ერთია, სტუდენტი ვეღარსად დაეკარგება და ხელი ჩაიქნია მასზე - წინ გაიქცა, დიმიტროვის კუთხის მიღმა, სადაც მეეტლეებს რიგი მოეწყოთ.
-პოლიცია, - უჩურჩულა კარტუზიან ქუდში და დაბამბულ ხიფთანში ჩათბილულსა და წათვლემილ ვანკას, - ჩქარა, იმ ეკიპაჟს მიჰყევი! გაინძერი მეთქი! რას ცახცახებ, სრულს გადაგიხდი!
ვანკა შეიმართა, მოჭარბებული გულმოდგინებით დასწვდა სახელურს, აღვირი მოქაჩა, შეუძახა კიდეც და აბრაშა ცხენის ფლოქვები თანმიყოლებით ახმაურდა მოსტოვოის ქვარიყულფენილზე.
კუთხეში, როჟდესტვენსკის გადაკეთაზე ფიცრით დატირთული ფორანი გამოვიდა და მთელი სავალი ნაწილი გადაფარა. უკიდურესად აღელვებული ერასტ პეტროვიჩი წამოხტა, ცერებზე შედგა და გასწრებულ ფაეტონს გააყოლა თვალი. ის მაინც კარგია, რომ დაინახა, თუ როგორ შეუხვია ბოლშაია ლუბიანკაზე.
არა უჭირს რა, ღვთის წყალობა იყოს და, სრეტენკაზე დაეწივნენ ფაეტონს, თანაც დროულად - რადგან იმან ვიწრო, კუზიან შესახვევში დაყვინთა და ბორბლებიც ოღრო-ჩოღროზე ახტუნავდა. ფანდორინმა დაინახა, რომ ფაეტონი უკვე ჩერდება და თავის ვასკა მეეტლეს მხარში უჯიკავა - მიდი, შეუბერეო რა და არ გამცეო. თავად მოსაჩვენებლად შეტრიალდა, მაგრამ თვალის კუთხით ხედავდა, თუ ქვითნაგებ სასიამოვნო სახლთან ჩამომხდარ იისფერ ბანოვანს თავისდაკვრით როგორ ხვდებოდა ვიღაც აყლაყუდა ლივრეიანი. პირველსავე კუთხეში ერასტ პეტროვიჩმა მეეტლე გაუშვა და ყოვლად აუჩქარებლად, თითქო მისეირნობსო, უკუ მიმართულებით გასწია. აი, ის სახლიც - ახლა კარგად შეიძლებოდა მისი დათვალიერება: მეზონინი მწვანე სახურავით, ფანჯრებში ფარდები, მთავარი შესასვლელი წინსაფარი საჩიხით. კარზე სპილენძის დაფა რაღაც არა ჩანს.
სამაგიეროდ, კედელთან მიმდებარე ფარდულში თავისი წინსაფრიანად და დაჭმუჭნული კარტუზის ქუდიანად იჯდა მოწყენილი მეეზოვე. ერასტ პეტროვიჩმაც მისკენ გასწია.
-ერთი ეს მითხარი, ოქროკაცო, - სიარულიდანვე დაიწყო მან, თანაც ჯიბიდან თავისი უწყების აბაზიანს იღებდა, - ეს ვისი სახლია?
-ვისიც არი, ცნობილი ამბავია, - პირქუშად მიუგო მეეზოვემ და ინტერესით განაგრძო ფანდორინის თითების მოძრაობის თვალთვალი.
-აჰა-და, აიღე. ეს რომელი ბანოვანი მოვიდა?
-ღენერალშა მასლოვას სახლია, მაგრამ ისინი აქ არა ცხოვრობენ, აქირავებენ. ჰოდა, დამქირავნებელი მოვიდა, ქალბატონი ბეჟეცკაია, ამალია კაზიმიროვნა.
-ვინ არის ამისთანა? - ჩამოჯდა ერასტ პეტროვიჩი, - ანთუ დიდი ხანია აქა ცხოვრობს? და ბევრნი დაიარებიან სტუმრად?
მეეზოვე ბაგემდურიად უცქეროდა, ტუჩებს იკვნეტდა და ეტყობოდა, იმის ჭკუაში რაღაც გაუგებარი სამუშაო სრულდებოდა.
-იცი, რას გეტყვი, ბატონო, - თქვა მან, წამოდგა და მოულოდნელად ღონივრად ჩაეჭიდა ფანდორინს მკლავში, - ცოტა მოიცადე.
გაძალიანებული ერასტ პეტროვიჩი ფასადამდე გაითრია და ბრინჯაოს ზარის ენას ჩამოჰკრა.
-რას სჩადი?! - შეეშინდა მაძებარს, განთავისუფლებას რომ ცდილობდა გულმოდგინედ, - მე შენ გაჩვენებ... შენ იცი, ვის ელაპარაკები?
კარი გაიღო და ზღურბლზე გამოჩნდა ლივრეიანი ახმახი, უშველებელი ბაკენბარდებითა და კარგად გაპარსული ნიკაპით - ზედ ეტყობოდა, რუსული სისხლის არ უნდა ყოფილიყო.
-ჰაიდა-აჰა, დაყიალობენ აქა, ამალია კაზიმიროვნას არსებით ინტერესდებიან, - დათაფლული ხმით აბეზღებდა ფლიდი მეეზოვე, - ფულსაც მთავაზობენ-სთ. მაგრამ არ ვიღებსთ. ჰოდა, აი, ჯონ კარლიჩ, ვიფიქრევი...
მსახურთუსუცესმა (ეს, სწორედ მოგახსერნოთ, მართლა მსახუთუხუცესი გახლდათ, რაკი ანღლიელი იყო) დაკავებული მიმოზომა არაფრისმთქმელი, წვნიკი და ჩხვლეტია თვალებით, ხმისამოუღებლად მისცა იუდას ვერცხლის ათშაურიანი და სულ ოდნავ განზე გადგა.
-აი, აქ კი, კერძოდ, სრული გაუგებრობა გახლავსთ! - ჭკვაზე ვეღარ მოსულიყო ფანდორინი, - It`s ridiculous! A complete misunderstanding! (`ამაზე მეცინება! სრული გაუგებრობა გახლავთ!~ - ინგლ.) - ანღლიურზე გადავიდა.
-როგორ გეკადრებასთ! მოჰბრძანდისთ! მოჰბრძანდისთ! - უკანიდან ბღაოდა მეეზოვე. უფრორე საიმედოობისთვის, მეორე მკლავშიც ჩასჭიდა ფანდორინს ხელი და შიგნით უბიძგა.
ერასტ პეტროვიჩი საკმაოდ ფართო მისაღებში აღმოჩნდა, დათვის ფიტულის პირდაპირ, რომელსაც ხელში ვერცხლის ლანგარი ეჭირა - სავიზიტო ბარათების დასადებად. არასახარბიელო მდგომარებაში ჩავარდნილ და გულატოკებულ რეგისტრატორს ყოველგვარი თანაგრძნობის გარეშე მისჩერებოდნენ ბანჯგვლიანი მხეცის მინის თვალები.
-ვინ ხართ და რატომ? - მოკლედ, ძლიერი აქცენტით შეეკითხა მსახურთუფროსი, იღნორირება უყო ფანდორინის სავსებით რიგიან ანღლიურს.
ერასტ პეტროვიჩი კრინტს არ სძრავდა, თავისი ინკოგნიტოობის გახმაურება არ სურდა.
- -What`s the matter, John? (`რაშია საქმე, ჯონ?~ - ანღლ.) - გაისმა ფანდორინისათვის უკვე ნაცნობი, წკრიალა ხმა. ხალიჩითმოგებულ კიბეზე, რომელიც მეზონინში ადიოდა, დიასახლისი იდგა, შლაპისა და ვუალის მოხსნა უკვე მოესწრო.
-ოჰო, შავგვრემანი ჭაბუკი, - დამცინავად წარმოთქვა დამამ და ფანდორინს მიუტრიალდა, რომელიც თვალებით სჭამდა, - მე თქვენ კამერგერსკზევე შეგამჩნიეთ. განა შეიძლება უცნობ ბანოვანს ასე მიაშტერდეთ? ისე, მარჯვე კია, ვერაფერს იტყვი! დამედევნა ბიჭი! სტუდენტი ხართ თუ ისე, უსაქმური?
-ფანდორინი, ერასტ პეტროვიჩი, - წარუდგა ესეც, აღარ იცოდა, მერე რა ეთქვა, მაგრამ კლეოპატრამ, ეტყობა, უკვე მოასწრო და თავისებურად ახსნა მისი გამოჩენა.
-მიყვარს მამაცები, - ნატიფ პირისახეზე გამოუცნობი სიცილი მოუვიდა, - განსაკუთრებით კი მაშინ, როცა ასეთი კარგები არიან. მაგრამ თვალთვალი ლამაზი არ არის. თუკი ჩემი არსება თქვენთვის აგრერიგად საინტერესოა, საღამოს მეწვიეთ - ვინ აღარ დაიარება ჩემთან. თქვენ იქ სავსებით დაიკმაყოფილებთ აფორიაქებულ ცნობისმოყვარეობას. და ფრაკი ჩაიცვით, ჩემთან თავისუფალი მოქცევა კია, მაგრამ ის მამაკაცები, ვინც აფიცრები არ არიან, ყოველმიზეზგარეშე, ფრაკებში უნდა იყვნენ - ეგეთი კანონია.
***
საღამოს ერასტ პეტროვიჩი სრულ აღჭურვილობაში იყო. სწორედ მოგახსენოთ, მამისეული ფრაკი მხრებში განიერი აღმოჩნდა, მაგრამ შეთავსებით დიდებულმა მკერავმა აგრაფინა კონდრატიევამ, საგუბერნიო მდივანმა, ვის ოთახშიც ფანდორინი იდგა, გული-ქინძისთავები დაუმაგრა ნაკერების გაყოლებაზე და რიგიანად გამოვიდა - განსაკუთრებით, თუკი არ შეიკრავდა. ვრცელი გარდერობი, სადაც ჯერ მარტო თეთრი ხელთათმანები ხუთი წყვილი დაიძებნებოდა, ერთადერთი მონაპოვარი იყო, შვილს რომ უანდერძა ბანკების უიღბლო მეპაიემ. ჩინებულად გამოიყურებოდა ბურგესის აბრეშუმის ჟილეტი და პირონეს ლაკის ფეხსაცმელი. არც ბალანის თითქმის ახალი ცილინდრი გახლდათ ურიგო, ერთი ეს იყო, თვალებამდე იცოდა ჩამოფხატვა. არა უჭირს რა, ლაქიას მისცემ შესასვლელში და მაგით დამთავრდება. ერასტ პეტროვიჩმა ტროსტის წაღება გადიფიქრა - მაინც-და-მაინც კარგ ტონად არ ითვლება. თავის ბნელ მისაღებში, დაბზარულ-დაკენკილი სარკის წინ დატრიალდა და საკუთარი თავით კმაყოფილი დარჩა, განსაკუთრებით წელით, რომელიც სათანადოდ ეჭირა უმკაცრეს `ლორდ ბაირონს~. ჟილეტის ჯიბაკში ვერცხლის რუბლი ედო, ქსაერი თეოფილაქტოვიჩისგან თაიგულისთის მითავაზებული (`რიგიანი, მაგრამ ყოყოჩობის გარეშე~). ამ რუბლისა საყოყოჩო რა უნდა მომივიდეს, ამოიოხრა ფანდორინმა და გადაწყვიტა საკუთარი ათშაურიანიც ზედ წაემატებინა - მაშინ საკმარისი იქნება პარმის იებისთვის
ამ თაიგულისთვის მეეტლის გაწირვა მოუწია და ეშმაკუნა კლეოპატრასთან (ეს მეტსახელი ყველაზე უკეთ ერგებოდა ამალია კაზიმიროვნა ბეჟეცკაიას) ერასტ პეტროვიჩმა საათის ცხრის რუპზეღა, ანუ მეოთხედზე მიაღწია.
სტუმრები უკვე შეკრებილიყვნენ. მოახლის მიერ შეშვებულმა მწერალ-მწარმოებელმა მისაღებშივე გაიგონა მამაკაცთა საუბრების თავისებური ბუბუნი, მაგრამ შიგა-და-შიგ ისმოდა ი მ ი ს ი ნარნარა ხმაც, ვერცხლისა და ბროლისა, ჯადოსნური. ოდნავ შეყოვნდა დირეზე, ძალა მოიკრიბა და შევიდა ერთგვარად მოშვებული, რითაც იმედი ჰქონდა, რომ გამოცდილი და მაღალ საზოგადოებაში მიღებული კაცის შთაბეჭდილებას მოახდენდა. ამაოდ გაისარჯა - შემოსულისთვის არავის მიუქცევნია ყურადღება.
ფანდორინმა დაინახა დარბაზი - მოხერხებული ტარსიკონის ტახტებით, ხავერდის სკამებით, დახვეწილი მაგიდებით - ყოველისფერი სტილშია და მოდურიც არის. შუაში გაფენილ ვეფხვის ტყავზე, ესპანურად გამოწყობილი დიასახლისი იდგა - წითელ კაბაში, კორსაჟით და ალისფერი კამელიით თმაში. ძალიან ქალი კი გამოდგა და ერასტ პეტროვიჩს გულმა ტოკვა დაუწყო და მკლავმა კიდევ თრთოლვა. სტუმრები მყისვე არ შეუთვალიერებია, მხოლოდ შეამჩნია, რომ მარტოოდენ მამაკაცები არიან, და ახტირცევიც აქ არის, მოშორებით ჩამომჯდარა და რაღაცა ფერი-ფური გადასდის.
-აი, კიდევ ერთი სულთქმა-უში, - წარმოთქვა ბეჟეცკაიამ და სიცილმოსულმა გახედა ფანდორინს, - ახლა უკვე ზუსტად ეშმაკის დუჟინია. ყველას ვერ წარმოგიდგენთ, დიდხანს მოგვიწევს, საკუთარი თავი დაასახელეთ. მახსოვს, რომ სტუდენტი ხართ, მაგრამ თქვენი გვარი დამავიწყდა.
-ფანდორინი, - მოღალატურად აკანკალებული ხმით წამოიკნავლა ერასტ პეტროვიჩმა და კიდევ გაიმეორა, უფრო მტიცედ, - ფანდორინი.
უველა მისკენ შემოტრიალდა, თუმცა სულ ოდნავ, როგორც ჩანდა, ახალმოსულმა ყმაწვილმა ისინი არ დააინტერესა. ძალიან მალე ცხადი გახდა, რომ ამ საზოგადოებაში ინტერესთა გულისგული მხოლოდ ერთია. სტუმრები ერთმანეთში თითქმის არ ბაასობდნენ, მხოლოდ დიასახლისს მიმართავდნენ და ყველანი, თვით მედიდური სანახაობის მოხუციც კი, ბრილიანტის ვარსკვლავით, ერთსა და იმავესკენ მიილტვოდნენ - ბანოვანის ყურადღება მიეპყროთ და თუნდაც წუთით ჩაექროთ დანარჩენები. ამათგან განსხვავებით მარტოოდენ ორს ეჭირა თავი - მდუმარე ახტირცევს, მოურლელად რომ წრუპავდა ბოკალიდან შამპანურს და ჰუსართა აფიცერს, პატარა, გაბრწყინებული, ოდნავ გადმოკარკლული, მოთარეშე თვალებითა და, თეთრკბილებიანი და შავულვაშებიანი ღიმილით. ეს, ეტყობა, გვარიანად მოწყენილი იყო და ამალია კაზიმიროვნას თითქმის არ უყურებდა, მხოლოდ დანარჩენ სტუმრებს ათვალიერებდა დაუფარავი დამცინაობით. ხოლო კლეოპატრა ამ თავხედს სხვებისაგან განარჩევდა, უბრალოდ `იპოლიტს~ ეძახდა და ერთი-ორჯერ იმისკენ ისეთი თვალთა ისრები სტყორცნა, რომ ერასტ პეტროვიჩს სევდიანად აუწუწნდა გული.
ის მოულოდნელად წამოხტა. რომელიღაც მწყობრად აკრეფილმა ბატონმა კისერზე თეთრი ჯვრით პაუზით ისარგებლა და ახლახანს თქვა:
-აი, ამალია კაზიმიროვნა, თქვენ ამასწინათ კოკორინზედ კი აღგვიკძალეთ ენის ჭარტალი, მაგრამ მე ერთი ისეთი რაღაცა საინტერესო გავიგე.
მიღებული ეფექტით კმაყოფილლი მთქმელი გაჩუმდა - ყვველა მისკენ მიტრიალდა.
-ჰოდა, გული ნუ გაგვიწვრილეთ, ანტონ ივანოვიჩ, სთქვით, - ვეღარ მოითმონა ციცაბოშუბლიანმა სქელუამ, კაი გამოქექილი ადვოკატის სანახაობის პატრონმა.
-ჰო, ჰო, სული ნუ ამოგვხადეთ, - აიტაცეს დანარჩენებმაც.
-ისე, ალაოზე კი არ დაიხალა, `ამერიკული რულეტი~ ითამაშა. ღენერალ-ღუბერნატორის კანცელარიაშიდ მიჩურჩულეს, - დიდმნიშვნელოვნად თქვა გამოქექილმა, - იცით, ეს რა არის?
-ცნობილი ამბავია, - მხრები მოიმარჯვა იპოლიტმა და გაათამაშა, - აიღებ რევოლვერს, ჩადებ ვაზნას. სისულელეა, მაგრამ აგანთებს. საწყენია, რომ ჩვენებმა კი არა, ამერილელებმა მოიფიქრეს.
-და აქ რულეტი რა შუაშია, გრაფ? - ვერ მიხვდა ვარსკვლავიანო მოხუცი.
-კენტი თუ წყვილი, წითელი თუ შავი, მხოლოდ ზერო არ გამოდგეს! - წამოიძახა ახტირცევმა და არაბუნებრივად გადიხარხარა, თან გამომწვევად უყურებდა ამალია კაზიმიროვნას (ასე მოეჩვენა ფანდორინს).
-მე გაგაფრთხილეთ: ამაზე ვინც იყბედებს, აქედან მივაბრძანებ! - დიასახლისი სულაც არ ხუმრობდა, - და სახლიდანაც დავითხოვ ერთხელ და სამუდამოდ! იპოვეს საჭორაო თემა!
არღუმენტებდარღვეული სიჩუმე ჩამოვარდა.
-თუმცა ჩემს დათხოვნას ვერ გაჰბედავთ სახლიდან, - იგივ მოურიდებელი ტონით გამოაცხადა ახტირცევმა, - მე მგონი, დავიმსახურე, ვილაპარაკო ყოველისფერი, რასაც კი ვჰფიქრობ
-რით დაიმსახურეთ, ნება მიბოძეთ, მეც შევიტყო? - ჩაერია წამოწითლებული კაპიტანი გვარდიელის მუნდირში.
-იმით, რომ თავზე ხელი გადაუსვეს ამ ძუძუმწოვარას, - საქმე სკანდალისკენ შეატრიალა იპოლიტმა, ვისაც მოხუცმა `გრაფი~ უწოდა. - ნება მომეცით, Aმელიე, გარეთ გავუშვა, გულის გასადრილებლად.
-როცა თქვენი გამოსარჩლება დამჭირდება, იპოლიტ ალექსანდროვიჩ, ამას დაუყოვნებლივ შეგატყობინებთ, - შხამიანად მიუგო კლეოპატრამ და კონფრონტაცია ჩანასახშივე იქნა ჩახშობილი. - მოდით, იცით, რა ვქნათ, ბატონებო? რაკიღა ჭკუის გამახალისებელ სჯა-ბაასს თქვენგან არ უნდა ველოდე, ისევ ფანტა ვითამაშოთ. ამასწინათ თავშესაქცევად გამოვიდა - ფლორ ლუკიჩმა ხომ წააგო და ყვავილებს რომ იხატავდა, მთელი თითები სულ ნემსით დაიჩხვლიტა!
ყველამ მხიარულად გაიცინა, გარდა მრგვლად თმაშემოკვერცხილი, წვერიანი ბატონისა, საკმაოდ ტლანქად რომ ადგა ფრაკი.
-წინეთ ისიც გამოვიდა, ჩვენო ძვირფასო ამალია კაზიმიროვნა, რომ საწყალი ვაჭრით შეიქციეთ თავი. ეგრეც მოუხდება ჩემისთანა სულელს, - მორჩილად თქვა მან, `ულ~-ს დააწვა განსაკუთრებით, - მაგრამ პატიოსანი ვაჭრობისას ვალი მხოლოთ გადახდით მშვენიერდება. ამას წინეთ ხომ ჩვენ ვრისკავდით თქვენს წინაშე, აი, ახლა კი, ურიგო არ იქნებოდა, თქვენც გაგერისკათ.
-მართალია, ხომ იცით, კომერციის მრჩეველი! - წამოიძახა ადვოკატმა, - ცარიელი ჭკვაა! მოდით, ახლა ამალია კაზიმირონამ გამოავლინოს სიმამაცე. ბატონებო, მე გთავაზობთ! ჩვენიდან ის, ვინც ფანტას ამოიღებს, მოსთხოვს ჩვენ სხივთამფენს... ვთქვათ, რაღაც განსაკუთრებულს.
-სწორია! ბრავო! - გაისმა ყველა მხრიდან.
-აჯანყებაა? პუგაჩოვშინა? - სიცილი მოუვიდა თვალთა დამავსებელ დიასახლისს, - რა გინდათ ჩემგან?
-მე ვიტყვი! - გამოცოცხლდა ახტირცევი, - გულახდილი პასუხი ნებისმიერ შეკითხვაზედ. ეშმაკობა არ იყოს, კატა-თაგვობანა არ ითამაშოთ. და უშუალოდ, პირისპირ გვიპასუხეთ.
-რატომ პირისპირ? - გააპროტესტა კაპიტანმა, - ყველას აინტერესებს მოსმენა.
-სადაც ყველაა, იქ გულახდილად არ გამოდის, - თვალები ააელვარა ბეჟეცკაიამ, - კეთილი, თქვენი ეშმაკი დიდი იყოს, გულახდილად ვითამაშოთ. მაგრამ არ შეეშინდება იმ ბედნიერს ჩემგან სიმართლის გაგება? სიმართლე ხომ უგემურიც შეიძლება გამოდგეს.
გრაფმა ნამდვილ პარიზულ მანერაზე მოიჩლიქა ენა და დაცინვით ჩაურთო:
-J`en ai le frisson que d`y penser (`მხოლოდ აზრის გავლებისასაც კი ვკანკალებ~ - ფრანც.) და მართლაც, ბატონებო. ვის რაში სჭირდება ამისთანა რამე? უკეტესი არ იქნება, ამერიკული რულეტი ვითამაშოთ? როგორ, ცდუნებაში მაინც არ მოდიხართ?
-იპოლიტ, მე მგონი, გაგაფრთხილე! - გრაფისკენ მეხი გასტყორცნა ღმერთქალმა, - აღარ გავიმეორებ! იმაზე სიტყვა არ დაძრა!
იპოლიტი მყისვე გაჩუმდა და ხელებიც დაუშვა - ჰაიდა-აჰა, თევზივით მუნჯი ვარო.
ამასობაში ცქაფი კაპიტანი ფურაჟ-ქუდში აგროვებდა ფანტებს. ერასტ პეტროვიჩმა მამისეული ცხვირსახოცი ჩააგდო მონოგრამით `პ. ფ.~
ფანტების ამოღება მიანდეს მწყობრად აკრეფილ ანტონ ივანოვიჩს.
ხოლოთუ ამ უკანასკნელმა ფურაჟიდან თავისივე ჩადებული სიგარა ამოიღო და მოკლედ ჰკითხა:
-ამ ფანტას რა?
-ბუს კვერცხები! - მიუგო კედლისკენ შებრუნებულმა კლეოპატრამ და ყველამ გადიხარხარა, თავად აკრეფილის გარდა.
-ამას? - განურჩევლად ამოიღო ანტონ ივანოვიჩმა კაპიტნის მოვერცხლილი ფანქარი.
-შარშანდელი თოვლი.
შემდეგ მოჰყვა საათი-მედალიონი (`თევზის ყურები~), სათამაშო კარტი (`Fmes condoleances~ (`თანავუგრძნობ~ - ფრანც.)), ფოსფორიანი ასანთი (`კუტუზოვის მარჯვენა თვალი~), ქარვის მუნდშტუკი (`ამაო ფუსფუსი~), ასრუბლიანი ასიღნაცია (`სამჯერ არაფერი~), კუს სავარცხერლი (`ოთხჯერ არაფერი~), ყურძნის მარცვალი (`ორესტ კირილოვიჩის ხშირი თმა~ - გადაბმული სიცილი სრულიად უთმო, საღილეში ვლადიმირის ორდენიანი ბატონის მისამართით), მიხაკი (`ამას - არასოდეს და არაფრის გულისთვის~). ფურაჟში სულ ორი ფანტა დარჩა - ერასტ პეტროვიჩის ცხვირსახოცი და ახტირცევის თვლიანი ბეჭედი. როცა გამომცხადებლის თითებში ძვირფასი თვლების ნაპერწკლებმა გაიელვა, სტუდენტი წინ წამოიწია და ფანდორინმა დაინახა, თუ როგოგრ დაასხდა მღიერიან შუბლზე ოფლის წვეთები.
-ამას რაღა მივსცეთ? - გაწელა ამალია კაზიმიროვნამ, ეტყობა, მოსწყინდა საზოგადოების გართობა. ახტირცევი წამოხტა, არა სჯეროდა თავისი იღბლისა, ცხვირიდან პენსნე ჩამოუვარდა, - არა, სჯობს, ამას კი არა, ბოლოს, - დაასრულა მწვალებელმა.
ყველა ერასტ პეტროვიჩისკენ შებრუნდა, პირველად შეათვალიერეს სერიოზულად. ის კი ბოლო რამდენიმე წუთი, შანსების მომატების კვალობაზე, გამალებული ფიქრობდა, როგორ მოქცეულიყო გამარჯვების შემთხვევაში. ჰოდა, ეჭვებიც გამართლდა. ალბათ, ბედია
ამ დროს მასთან ადგილიდან მომწყდარმა ახტირცევმა მიირბინა და გულ-აღტყინებულმა უჩურჩულა:
-დამითმეთ, გემუდარებით. თქვენ რა... თქვენ აქ პირველად ხართ, მე კი ბედიწერად გადამექცა... მომყიდეთ, ბოლოს-და-ბოლოს. რამდენია საჭირო? გნებავთ ხუთასი, ათასი, ჰა? უფრო მეტი?
თავისთვისაც საკვირვო, უყოყმანო სიმშვიდით ერასტ პეტროვიჩმა მოჩურჩულე მოიშორა, წამოდგა, დიასახლისს მიუახლოვდა და თავისდაკვრით ჰკითხა:
-საით მიბრძანებთ?
ის მხიარული ცნობისწადილით უცქერდა ფანდორინს. ამ დაჟინებულმა მზერამ თავბრუ დაახვია.
-აგერ, თუნდაც, იმ კუთხეში. თქვენ იმისთანა მამაცი ხართ, სხვაგან განმარტოებას მოვერიდები.
დანარჩენ მამაკაცთა დამცინავ ხორხოცს ყური არ ათხოვა, ერასტ პეტროვიჩი დარბაზის შორეულ კუთხეში გაჰყვა დიასახლისს და გაყოფილზურგიან ტახტზე დაეშვა. ამალია კაზიმიროვნამ დარდიმოსწი ჩაარჭო მუნდშტუკში, კელაპტრიდან მოუკიდა და ტკბილად მოქაჩა.
-რამდენი შემოგთავაზათ ნიკოლაი სტეპანიჩმა ჩემში? მე ხომ ვიცი, რასაც გეჩურჩულებოდათ.
-ათასი რუბლი, - პატიოსნაD მიუგო ფანდორინმა, - მეტსაც მთავაზობდა.
კლეოპატრას აქატის თვალებმა ბოროტად გაიკვესა:
-ოჰო, ვეღარ მოუთმენია. თქვემ რა, მილიონერი ხართ?
-არა, მდიდარი არ გახლავართ, - თავმდაბლად წარმოსთქვა ერასტ პეტროვიჩმა, - მაგრამ იღბლით ვაჭრობას დამამცირებლად მივიჩნევ!
სტუმრებს მოსწყინდათ მათი ბაასის დაყურადება - მაინც არა ისმოდა რა, - და ბოლუქ-ბოლუქად მდგარნი თავიანთთვის მასლაათობდნენ, თუმცა თითოეული, მითამ აქ არაფერიაო, მაინც გააპარებდა ხოლმე ქურდულ მზერას შორეულ კუთხეში.
ხოლოთუ კლეოპატრა დაუფარავის დაცინვით შეისწავლიდა თავის მოკლევადიან მბრძანებელს.
-რისი კითხვა გჰსურთ?
ერასტ პეტროვიჩი ჭოჭმანობდა.
-პასუხი პატიოსანი იქნება? ალალი?
-პატიოსნება პატიოსნებს დაუტოვეთ, ხოლოთუ ჩვენს თამაშობებში პატიოსნება ცოტა გახლავსთ, - ძლივს დამორჩილებული სიმწრის ტანხლებით გაიცინა ბეჟეცკაიამ, - მაგრამ გულახდილობას გპირდებით. მხოლოდ, არ გამაწბილოთ და რაიმე ყეყჩობა არ შემეკითხოთ. მე თქვენ საინტერესო ეგზრმპლიარად შემიგულებიხართ.
და ფანდორინი საკუთარი თავის წყევლით (გამბედაობისთვის) შეტევაზე გადავიდა.
-თქვენთვის რა არის ცნობილი პეტრე ალექსანდროვიჩ კოკორინის სიკვდილის გარემოებების შესახებ?
დიასახლისს არ შეშინებია, არც კი შერხეულა, მაგრამ ერასტ პეტროვიჩს მოეჩვენა, რომ თითქო თვალები ოდნავ მოეწკურა.
-სარაოდ გაინტერესებთ?
-მერე აგიხსნით. ჯერ მიპასუხეთ.
-მაშინ, გეტყვით. კოკორინი ერთმა სასტიკმა ბანივანმა მოჰკლა. - ბეჟეცკაიამ წამით გახსნა სქელი, ხშირი წამწამები და იმათ ქვემოდან სწრაფი, ხმლის დარტყმასავით მზერით დაწვა. - და ამ ბანოვანს `სიყვარული~ ჰქვიან.
-სიყვარული თქვენდამი? ის ხომ აქ იარებოდა?
-დიაღ. ჩემს გარდა აქ, ჩემის აზრით, შესაყვარებრელი არც არავინაა, რაღა თქმა უნდა, თუკი ორესტ კირილოვიჩს არ ვიგულისხმებთ. - სიცილი მოუვიდა პირისახეზე.
-ყველა-ყველა და, თქვენ კოკორინი იოტისოდენადაც არ გაცოდებათ? - ასეთმა გულქვაობამ გააოცა ფანდორინი.
მეგვიპტელმა დედუფალმა გულგრილად აიჭიმა მხრები:
-ყველა საკუთარი ბედის გამგებელია. მაგრამ ხომ არ ვიკმაროთ შეკითხვები?
-ჯერ არა! - ერასტ პეტროვიჩი აჩქარდა, - რა კავშირი ჰქონდა ამ საქმესთან ახტირცევს? და რას მიგვანიშნებს ლედი ესტერზე გაცემული ანდერძი?
საზოგადოების ხმათა გუგუნმა მოიმატა და ფანდორინი წყენით შემოტრიალდა.
-ახხ, ჩემი ტონი არ მოგწონთ? - იპოლიტი ჭექა-ქუხილისებური ღრიალით ავიწროვებდა არაფხიზელ ახტირცევს. - აი, ეს კი მოგეწონება, შე ბუკნაჭოვ შენა? - და ხელისგულით თითქო ძალიანაც არ უბიძგია სტუდენტისთვის, მაგრამ სახედაკარგული ახტირცევი სავარძლისკენ გაფრინდა, შიგ მოადინა ზღართანი და იქვე დარჩა თვალების დაბნეული ცეცებით.
-ნება მომეცით, გრაფ. ასე როგორ შეიძლება! - წინ გაუხტა ერასტ პეტროვიჩი, - თქვემ თუ ღონიერი ჰბრძანდებით, ეს სულაც არ გაძლევთ უფლებას...
თუმცა მისი წყვეტილი ლაპარაკი, რაზედაც გრაფმა ოდნავ შეხედა, ჩაახშო დიასახლისის ზარივით წკრიალა ხმამ:
-იპოლიტ, გაეთრიე! და შენი ფეხი აღარ ვნახო აქ, სანამ არ გამოფხიზლდები!
გრაფი წყევლა-კრულვით წაგრუხუნდა გასასვლელისკენ. სხვა სტუმრები ინტერესით ათვალიერებდნენ მოღვენთილ ახტირცევს. მთლად რომ გასაცოდავებულიყო და ოდნავადაც არ ცდილობდა წამოდგომას.
-ამათგან მარტო თქვენღა მიაგავხართ ადამიანს, - დერეფნისკენ მიმავალმა ამელია კაზიმირონამ ასე უჩურჩულა ფანდორინს. - წაიყვანეთ, და არ მიატოვოთ.
თითქმის მაშინათვე გამოჩნდა ახმახი ჯონი, თავისი ლივრეა უკვე შავ სერთუკზე და გახამებულ გულისპირზე შეეცვვალა, კარამდე მიიყვანა სტუდენტი და თავზე ცილინდრი ჩამოაფხატა. ბეჟეცკაია გამოსასალმებლად არ გამოსულა და როგორც კი შეხედა მსახუთუფროსის კუშტ სახეს, ერასტ პეტროვიჩმა უმალ იაზრა, რომ უნდა წასულიყო.
მეხუთე თავი,
სადაც გმირს სერიოზული უსიამოვნებები ჩასდარაჯებიან
თავისი თავი ქუჩაში რომ ჰნახა და სუფთა ჰაერი ჩაყლაპა, ახტირცევი ცოტაზე გამოცოცხლდა - ფეხზედაც მყარად იდგა, არ ბარგანაობდა და ერასტ პეტროვიჩმა შესაძლებლად ჩათვალა, ხელმკლავით აღარ სჭეროდა.
-სრეტენკამდე გავიაროთ, - თქვა ფანდორინმა, - იქ კი ეტლზე დაგსვამთ. სახლამდე შორი გზა გაქვთ?
-სახლამდინ? - ნავთის ფარნის უთანაბრო შუქზე ნიღაბივით სჩანდა სტუდენტის ფერწასული პირისახე, - არა, სახლში არაფრისდიდებით! წამო, საითმე გავწიოთ, ჰა? თქვენთან სჯა-ბაასი მომწყურდა. თქვენ ხომ ჰნახეთ... რას მიშვრებიან. თქენ რა გქვიანთ? ფანდორინი კი მახსოვს, სასაცილო გვარია. მე ახტირცევი გახლავარსთ. ნიკოლაი ახტირცევი.
ერასტ პეტროვიჩმა მსუბუქად დაუკრა თავი, რაკიღა მეტად რთული ზნეობრივი საკითხის გადაწყვეტილებაში შესულიყო: ნუთუ რიგიანი იქნება, რომ ახტირცევის მოფამფალებული მდგომარეობით ვისარგებლო და აუცილებელი საგამომძიებლო გერშები და ნიშნები გამოვსტყუო, თანაც ეტყობა, ეს `ცელში მოხრილი~ ყოჩაღი თავადაც არ არის გულახდილობის წინააღმდეგი.
გადასწყვიტა, რომ, არა უჭირს რა, შეიძლება. ძაან აიყვანა მაძებრულმა აზარტმა.
-აქ ახლოს `კრიმია~, - უცბად მოისაზრა ახტირცევმა, - ბორბლიანი არაფერი გვინდა, ფეხითაც მალე მივალთ. ეგეც `მღვიმე~ გახლავსთ, მაგრამ ღვინო უვარგათ. წავიდეთ რა, მე გეპატიჟებით.
ფანდორინი დიდ ყოყმანში აღარ შესულა და ორთავემ მძიმე-მძიმედ (სტუდენტი მაინც მსუბუქად ქანაობდა) იქითკენ გასწიეს, საითაც სრეტენკის შუქები ბრდღვიალებდა შორიდან.
-ფანდორინ, თქვენ მე, ეტყობა, ლაჩრად მსთვლით? - ოდნავ დაბმული ენით უთხრა ახტირცევმა, - რახან გრაფი არ გავიწვიე, წყენა გადავყლაპე და თავიც მოიმთვრალუნე? მე მშიშარა როდი გახლავარსთ. მე თქვენ, შესაძლოა, ისეთი რაღაც გიამბოთ, რომ თავადვე დარწმუნდეთ... განზრახ წამოვიდა პროვოკაციაზედ. ეს იმ ქალბატონმა დაარიგა წინდაწინ, რათა ჩემგან დაეღწია თავი და ვალი აღარ დაებრუნებინა... ოჰ, ეს რა ქალია, თქვემ ხომ არ იცით!.. და ზუროვს რაღა კაცი მოუკლავს და რაღა ბუზი გაუსრისავს. ეგ ხომ ყოველ დილით პისტოლეტიდან სროლაში ვარჯიშობს. ამბობენ, ოცი ნაბიჯიდამ ტყვიას შაურიანში არტყამსო. განა ეს დუელი იქნებოდა? ის ხომ არაფერს რისკავს. ეს მკვლელობა გახლავსთ, მხოლოდ ლამაზი სახელი ჰქიან. და რაც მთავარია, არაფერიც არ მოუვა, გამოძვრება. ჯერ არ გამომძვრალა თუ რა? დავუშვათ, საზღვარგარეთ გასწევს სასეირნოდ. მე კი დღეის ამას იქით სიცოცხლე მწურიან, მე ეს დავიმსახურე.
სრეტენკიდან სხვა შესახვევში შეუხვიეს, თითქო უჩინარში, მაგრამ მაინც უკვე ნავთის კი არა, გაზის ფანარებიანში და წინ წამოიმართა სამსართულიანი სახლი გაბრდღვიალებული ფანჯრებით. როგორც ჩანს, ეს არის `კრიმი~, გულის ჩაკვდომით გაიფიქრა ერასტ პეტროვიჩმა, ბევრი სმენოდა მთელ მოსკოში სახელგანთმულ ამ დროის სატარებელ ალაგზე.
ლამპებით გაჩირაღდნებულ, ფართო პარმაღზე არავინ გამოეგებათ. ახტირცევმა შეჩვეული ჟესტით უბიძგა მაღალ, მოჩუქურთმებულ კარს, ისიც ადვილად დაჰყვა და ჯერ სამზარეულოს და სპირტიანის სურნელებით გაზავებული სითბო შემოეგებათ, მერე სტუმართა ხმაური და ვიოლინოების მოწუწუნე მოთქმა.
გარდერობში ცილინდრები დატოვეს და ყმაწვილები ერთ მეტად მკვირცხლ, წითელპერანგა პატარკაცს ჩაუვარდნენ ხელში, რომელმაც ახტირეცევს `ბრწყინვალებით~ მიმართა და დაპირდა ყველაზე საუკეთესო, საგანგებოდ შემონახულ სტოლს.
ეს მაგიდა კედელთან აღმოჩნდა და, ღმერთსა მადლი, სცენიდან მოშორებით, სადაც მობჟღრიალე დაირებით ციგნების ხორო გაჰკივოდა და თანაც ტანციობდა კიდეც.
ერასტ პეტროვიჩი, რომელიც პირველად მოხვედრილიყო ნამდვილ უწმაწურ, გარყვნილ `მღვიმეში~, აქეთ-იქით მიმოიხედებოდა. საზოგადოება აქ მეტად ჭრელი გახლდათ, მადრამ ფხიზლები, ეტყობა, სრულიად არ შეიმჩნეოდნენ. ამას ყოველისფერს ტონს აძლევდნენ ვაჭრები და ბირჟის კაცები შუაზედ გაყოფილი, პომადა წასმული თმებით - განა ცნობილი არ არის, ეხლა ფული ვის ხელში სტრიალებს? მაგრამ იყვნენ ბატონკაცური სანახაობის პერსონებიც, საიდანღაც ფლიგელ-ადიუტანტის სამხრედან ვენზელმაც გაიბრჭყვიალა ოქროფერად. მაგრამ კოლეგიის რეგისტრატორის ცხოველი ინტერესი იმ ქალებმა გამოიწვიეს, პირველივე ჟესტზე ნებისმიერ სტოლს რომ მიუსხდებოდნენ ხოლმე. იმათ ისეთი დეკოლტეები ჰქონდათ, რომ ერასტ პეტროვიჩი გაწითლდა, ხოლო იუბკები ისეთი ზომისა ეცვათ, რომ დაჯდომისას უსირცხვილოდ მოუჩანდათ აჟურულს, ნაჭვრეტებიანს ჩულქებში გამოყვანილი მრგვალი მუხლისთავები.
-მითამ რაო, ქალებს მივაშრტერდით? - ჩაიცინა ახტირცევმა, ოფიციანტს ღვინო და რაიმე ცხელი რომ შეუკვეთა, - აი, მე კი ამალიას იქით მდედრობითი სქესის არსებებადაც აღარ მიმაჩნია არავინ. რამდენის წლისა ხართ, ფანდორინ?
-ოცდაერთისა, - მიუგო ერასტ პეტროვიჩმა და თან წელიწადიც წაიმატა.
-მე კი ოცდასამისა და ბევრის ნახვაც მოვასწარი. თვალებს ნუ უჭყიტავთ მაგ უნამუსოებს, არც ფულად ჰღირან და არცა დროდ. თან მერე გეზიზღება. თუ შეიყვარებ, დედუფალი უნდა შეიყვარო! თუმცა, მითამ რას გიხსნით... თქვენ ხონ ცუდუბრალოდ არ გამოჩნდებოდით ამალიასთან? მოგაჯადოვათ, განა? კოლეკციის შეკრეფა უყვარს და ეკსპონატების მეყვსეულ განახლებაზედაც ჰზრუნავს. როგორც ოპერეტაში imRereba, elle ne pense qu`a exciter les hommes. (`ის მარტო კაცებს ახვევს თავრეტსა~ - ფრანც.)... მაგრამ ყოველისფერს თავისი ფასი აქვს, მე კი ჩემი ფასი გადავიხადე. გნებავსთ, ერთი ისტორია გიამბოთ? რაღაც მომეწონეთ კიდეც, ძაან კარგად სდუმხართ. თქვენთვის სასარგებლო იქნება, უწყოდეთ, თუ ეს როგორი ბუნების ქალია. შესაძლოა, ჭკუაზედაც მოხვიდეთ, სანამ ჩემსავით ჩაუთრევიხართ. თუ უკვე ჩაგითრიათ, ჰა, ფანდორინ? მაშ, აბა-და, იქ, ცალკე რაზედ ეჩურჩულებოდით?
ერასტ პეტროვიჩმა თავი ისე დაიჭირა, მითამ ვერა გაიგო რა.
-მაშინ მისმინეთ, - თხრობას შეუდგა ახტირცევი. - აი, თქვენ წეღან ჩემს ქალაჩუნობაზედ მოგქონდათ იჭვი, რაკი იპოლიტი გავუშვი და ორთაბრძოლაში არ გავიწვიე. მე კი იმისთანა დუელი მქონდა, რომ ემაგ თქვენს იპოლიტს არც დასიზმრებია. გაიგეთ, როგორ ჰბრძანა ქალბატონმა, კოკორინის გამო კრინტი არ დაგვეძრა? აბა, რა? მაგის ნამუსზედ გახლავსთ იმისი სისხლი, მაგის ნამუსზედ. და, ჩემსაზედაც, რა საკვირველია. მხოლოდ, ჩემი ცოდვა სასიკვდილო შიშით გამოვისყიდე. კოკორინი ჩემი კურსელი იყო, ისიც ამალიასთან იარებოდა. ადრე ვმეგობრობდით კიდეც, მაგრამ მაგის გულისთვის მტრები გავხდით. კოკორინი ჩემზე უფრო მოურიდებელი, თამამი იყო, პირისახეზედ გაცილებით სანდომიანი, მაგრამ enter nous (`ჩვენს შორის დარჩეს~ - ფრანც.), ვაჭარი სულ ვაჭრად დარჩება, პლებეი კაცად, რაც გინდა უნივერსიტეტში ასწავლე. ამალიამ ჩვენით კარგად იჯერა გული - ხან ერთს დაიახლოვებს, ხანაც მეორეს. `ნიკოლას~ გეძახის და შენობით მომართვაზედაც გადმოდის, თითქო ფავორიტივით ხარ იმასთან მოხვედრილი, მერე კი რაიმე სისულელის გულისთვის შეგრისხავს: ერთი კვირით დაგიძვირებს თავისთან გამოჩენას და კვლავაც თქვენობითი, კვლავაც `ნიკოლაი სტეპანიჩი~. საპოლიტიკო ქცევა აქვს ამისთანა, ვინაც ნემსკავზე წამოეგო, ვეღარ გაეშვება.
-და ეს იპოლიტი ვიღად ერგება? - ფრთხილად ჩაეკითხა ფანდორინი.
-გრაფი ზუროვი? დაბეჯითებით ვერც რას მოგახსენებთ, მარამ მათ შუა რაღაც განსაკუთრებული უნდა იყოს... ან პირველს აქვს ძალაუფლება მეორეზედ, ანთუ, პირუკუ, მეორეს პირველზედ... არა, იპოლიტი იჭვიანი სულაც არ არის, და არც იპოლიტშია საქმე. ეგ ისეთი ქალი გახლავსთ, თავის თავზე არავის მისცემს იჭვიანობის უფლებას. ერთის სიტყვით - დედუფალია!
იგი გაჩუმდა, რაკი მეზობელ სტოლზე ხმაურიანად აყაყანდა მთვრალი კომმერსანტების კამპანია - წასვლას ეპირებოდნენ და იმ ნიადაგზე მოუხდათ ცილობა, თუ ვის უნდა გადაეხადა ფული. ოფიციანტებმა უმალ გააქცუნეს დასვრილი სუფრა, ახალი გადაჰფინეს და წუთსაც არ გაუვლია, რომ იმ განთავისუფლებულ მაგიდასთან უკვე იჯდა ძაან განავარდებული მოხელე გამოხუნებული, თითქო გამჭვირვალო (როგორც სჩანს, სმის მეოხებით) თვალებით. ამ მოქეფეს მალე ჩამოუსკუპდა წაბლისფერთმიანი, ნაზუქივით ქალი, მხარზე მოჰხვია ხელი და სასურათედ გადაიდო ფეხი ფეხზედ - ერასტ პეტროვიჩი მეტად მიაშტერდა წითელ ფილდეპერსის, გნებავთ სპარსულ ნართის ჩულქებში გამოძაგრულ, მოჭიმულ მუხლისთავებს.
ხოლოთუ სტუდენტმა ჯერ რეინულით გალიცლიცებული ბოკალი გამოსცლა უსვენებლივ, მერე კი ჩანგლით დალახვრა სისხლის ბივსტექსი და განაგრძო:
-თქვემ ჰფიქრობთ, რომ პეტრე კოკრინმა გაუხარელი ტრფიალების ნიადაგზედ დაიკრიფა გულხელი? გეგონოთ. ის მე მოვკალი!
-რა სთქვით? - ყურებს არ დაუჯერა ფანდორინმა.
-რაც გაიგონეთ, - თავი ამაყად დაუკრა ახტირცევმა, - ყოველისფერს გიამბობთ, მხოლოდ წყნარად იჯექით და შეკითხვებით ტვინი არ წაიღოთ. დიაღ, მე მოვკალი და ერთი წუთითაც არა ვნანობ. ჰალალად მოკალი, დუელში. დიაღ, ჰალალად და პატიოსნად! იმიტომ, რომ ამ ჩვენს დუელზე უპატიოსნესი დუელი ათადან და ბაბდან არ ყოფილა. ორნი რომ დგანან ბარიერთან, ყოველთვის მოტყუება არის - ერთი კარგად ისვრის, მეორე უხეიროდ, ანთუ ერთი მსუქანია და ადვილად მიაწვდენ ტყვიას, ანდა თეთრად ათია ღამე და ხელები უკანკალებს. ჩემს და პიერს შორის კი ყოველისფერი სიცრუის გარეშე იყო. დედუფალი გვეუბნება - ეს სოკოლნიკებში, წრეზე, სამთავენი ეკიპაჟით ვსეირნობთ - და იძახის: `აბეზარს მომიყვანეთ ორივემ, თქვე მდიდარო, გაფუჭებულო ბიჭუკელებო, ერთმანეთი უნდა ამოჰხოცოთ თუ რა გვეშველება?~ და კოკორინი, ეს პირუტყვი, ეუბნება: `მოვჰკლავ კიდევაც, თუკი ამისთვის დამაჯილდოვებთ~. და მეც სთქვი: `ჯილოსთვის მეც მოვკლავ. ჯილდო ისეთი გახლავთ მეთქი, რომ ორში ვერ განაწილდება. ჰოდა, ისე მოხდება, რომ ერთი-ერთი პირდაპირი გზით სველ მიწაში წავა, თუ თავისით არ დაიხევს უკან~. ჰაიდა-აჰა, სადამდინ მივიდა ამ ქალისადმი ჩემი და კოკორინის მარქაფა სიყვარულის გარემოება. `მითამ-და, რაო, ესოდენ გიყვარვარსთ?~- ის გვეკითხება. კოკორინი მიუგებს: `სიცოცხლეზედ მეტად~. და მეც დასტური დავეცი. `კეთილი, - ისა ჰბრძანებს, - მე ადამიანებში მარტოკა გულადობას ვაფასებ, სხვა ყოველისფერი შეიძლება გაითამაშო. თუკი ერთი თქვენგანი მართლაც მოჰკლავს მეორეს, სიმამაცისთვის ნამდვილად მიიღებს ჯილდოს. თავად უწყის, რა ჯილდოსაც~. და სიცილი მოსდის. `მხოლოდ ეგ არის, - ამბობს, - რომ ყბედები ხართ ორთავე. არავისი მომკვლელი თქვენ არა ჰბრძანდებით. მამიკოების ფულების გარდა, არც არაფერია თქვენში საინტერესო~. და ვიფეთქე. `კოკორინზედ მეთქი, მივუგე, თავს ვერ გამოვიდებ, ხოლო მე თავად ასეთი ჯილდოს გულისთვის არც საკუთარ და არცა სხვის სიცოცხლეს არ დავზოგავ~. ის კი, ბრაზიანად: `იცით, რა, ყელში ამომიხვედით თქვენი მამლაყინწური ყივილით. გადაწყდა, დაახლით, თუმცა დუელში არა, მერე რომ სკანდალს გადავურჩეთ. და მართებულიც არ არის ეს დუელი. ერთი მეორეს ხელს გაუკაწრის და გამომეცხადება გამარჯვებულის სახით. არა, ერთი მართლაც მოჰკვდეს, მეორეს კი სიყვარული ერგოს. როგორც წერა-მწერალი განსჯის. ვისაც კენჭი ამოუვა, დეე, იმან დაიხალოს. დეე, ჩანაწერიც დატოვოს წინდაწინ იმისთანა, რომ მერე იმის ფიქრი არ გაჩნდეს, თითქო ჩემს გამო... მითამ რაო, შეჰშინდით? თუკი შეჰშინდით, ჩემთან სიარულსაც დააძვირებთ სირცხვილისგან - ესეც ჩემი სარგებელია~. პიერმა შემომხედა და ამბობს: `ახტირცევისა რა მოგახსენოთ, მე კი არ ვილაჩრებ~... აესე გადავწყვიტეთ...
სტუდენტი გაჩუმდა, თავი ჩაჰკიდა. მერე გამოცოცხლდა, ბოკალი ისევ გაიპიპინა და კვლავაც უსვენებლად შესვა. მეზობელ სტოლზე წამლეკავად გადაიკისკისა წითელ ჩულქებიანმა ქალმა - თეთრ თვალებიანი რაღაცას ეჩურჩულებოდა ყურში
-მაგრამ ანდერძი საიდან? - ჰკითხა ერასტ პეტროვიჩმა და ენაზე იკბინა, რადგან ამაზე თითქო არაფერი არ უნდა სცოდნოდა. თუმცა მოგონებებში ჩაძირულმა ახტირცევმა მხოლოდ უხალისოდ Dდაუქნია თავი:
-ხოლო ანდერძები... ესეც იმ არსების მოფიქრებული გახლავსთ. `თქვენ ჩემი ფულით ყიდვა გსურდათ?-ამბობს,-კეთილი, დეე, იყოს ფული, ოღონდ ასიათსი კი არა, როგორც ნიკოლაი სტეპანიჩი მპირდებოდა, (მოხდა, ერთხელ შევთავაზე და კინაღამ სახლიდან გამომაბუნძულა) და არც ორასი, არამედ ყოვლისფერი, რაც გაგაჩნიათ. ვისაც სიკვდილი შეხვდება, დეე, იმქვეყნად შიშველი წარდგეს. მხოლოდ მეო,-ამბობს, თქვენი ფული არ მჭირდება, მე თვით, ვისაც გინდათ, იმას მივცემ. დეე, ფული რომელიმე კეთილ საქმეზე წავიდეს - წმინდანთა სავანეში, ანდა სადმე. ლოცვით რომ მოინანიონ სასიკვდილო ცოდვა. ასე რომ, ჩემო პეტრიკელავ, მსხვილი კელაპტარი გამოვა შენი მილიონიდან?~ კოკორინი კიდევ ათეისტი იყო, თანაც მოპაექრე. ეგრევე შემოაგდო: `მხოლოთ ბერებს არა, იძახის. სჯობს დაცემულ გოგოებს ვუანდერძო, დეე, თითოეულმა თითო საკერავი მაშინა იყიდოს და ხელობა გამოიცვალოს. მოსკოვში არცერთი უსირცხვილო აღარ დარჩება და ეგეც შენი პეტრე კოკორინის ხსოვნა-მოსაგონარი~. კარგი-და, ამალია ეუბნება: `ვინაც ნამუსდამხობილი შეიქმნა, იმას ვეღარ გამოაწორებ. ადრე იყო საჭირო, უცოველს ჰასაკში~. კოკორინმა ხელი ჩაიქნია: `მაშინ ვინმე... ობლებისთვის... აღსაზრდელთა სახლისთვის~. იმას პირდაპირ ნათელი გარდაეფინა: `აი, ამისთვის, ჩემო პეტრიკელა, ბევრი რამ მოგეტევებოდა. მოდი, გაკოცო~. მე კი ბოროტებამ ამიტანა. `მოიპარავენ იმ შენს მილიონს აღსაზრდელთა სახლში, გეუბნები. წაიკითხე, სახელმწიფო თავშესაფრებზე რეებს სწერენ გაზეთები? ბევრი ხარვეზები აქვთ, სჯობს ანღლიელს მივცეთ, ბარონესა ესტერს. ის არ მოიპარავს~. ამალიამ მეც გადამკოცნა - მიდით, მიდით და ჩვენს პატრიოტებს ცხვირები მოუგრიხეთ. ეს თერთმტში იყო, შაბათს. კვირას მე და კოკორინი შევხვდით და ყველაფერზე მოვილაპარაკეთ. საოცარი ბაასი გამოგვივიდა. ის სულ როხროხებდა, მასულელებდა, მე უფრო ჩუმათ ვიყავი და თვალებში არ ვუყურებდით ერთი-მეორეს. მე თითქო დავჩლუნგდი. სტრაფჩები, გნებავს, ვექილები გამოვიძახეთ, მთელი თავისი წესების დაცვით შევადგინეთ ანდერძები. პიერი ჩემი მოწმე და ნება-სურვილის აღმასრულებელია, მე კი-მისი. სტრაფჩებს თითოს ხუთ-ხუთი ათასი მივეცით, რომ ენისთვის კბილები დაეჭირათ. იმისთვისაც ხომ წამგებიანია ყბედობა. და აგრეთვე, პიერთან ასე მოვილაპარაკეთ - თავად შემომთავაზა. ვხვდებით დილის ცხრაზე ჩემთან, ტაგანკაზე (მე ხომ გონჩანროიზე ვცხოვრობ). თითოეულს ჯიბეში უნდა ჰქონდეს ექვსვაზნიანი რევოლვერი ბარაბანში ერთი ვაზნით. მივდივართ ცალ-ცალკე, მაგრამ ისე, რომ ერთმანეთს ვხედავდეთ. ვისაც კენჭი ერგება - პირველი ცდის. კოკორინმა სადღაც ამერიკულ რულეტზე წაიკითხა, ჭკვაში მოუვიდა და მეუბნება, აი, ნახავ, კოლია, თუ ჩვენი გულისთვის რუსულ რულეტკას არ დაარქმევენ. კიდევ იძახის, ტყვიის შინ დახლას რა ლაზათი აქვს, მოვიწყოთ ჩვენთვის საბოლოო მოციონი, გნებავს გასეირნება თავისი ატრაქციონით. დასტური მივეცი, ჩემთვის სულერთი იყო. ვაღიარებ, გვარიანად დავმჟავდი, ვფიქრობდი, წავაგებ მეთქი. და ჭკვაში მირაკუნებს: ორშაბათი, ცამეტი, ორშაბათი, ცამეტი. მთელი ღამე რული არ მომკარებია, საზღვარგარეთ მინდოდა წასვლა, მაგრამ როგორც კი გამიელვებს, რომ ეს იმასთან დარჩება და ჩემზე სიცილი მოუვათ... მოკლედ, დავრჩი.
დილით კი ესერიგად მოხდა. პიერი მოვიდა-ხახვის ფრანტივით, თეთრ ჟილეტში, მოჭარბებულად მხიარული. უმართლებდა ხოლმე და, ჩანდა, იმედი გასჩენოდა, რომ ამაშიც გაუმართლებდა. ძვლები ვყარეთ, ჩემს კაბინეტში. იმას ფანჯი ჩარი, მე დუ იაქე. ამისთვის მზად ვიყავი. `არსად არ წამოვალ,- ვთქვი,-უმჯობესია აქ მოვკვდე~. დავატტიალე დოლურა, ლულა გულზე მივიდე. `შესდექ!-მეუბნება,-გულში არ დაიხალო. ტყვია რომ ალმაცერად წავიდეს, კიდევ დიდხანს დაიტანჯები. საფეთქელში სჯობს ანდა პირში~. `გმადლობ, ჩემზე მზრუნველობისთვის~,-ვუთხარი და ამ წუთას ისე ვერ გადავიტანე, რომ, მეგონა, ყოვლისფერი დუელის გარშეც დავახლიდი. მაგრამ რჩევას დავუჯერე. რა დამავიწყებს იმ ჩხაკუნს, ყველაზე პირველს. ისეთი ზაპანი გამოიღო ყურის მახლობლად, რომ. . .
ახტირცევს ჟრჟოლვამ მოუარა და კიდევ ჩამოისხა. მომღერალი, ოქროსფერ შალში გახვეული მსუქანი ციგანი ქალი სულის და გულის ამაფორიაქებლად ამოსთქვამდა რაღაც გაწელილს.
-...პიერის ხმა მესმის: `კაი, ახლა ჩემი ჯერია. ჰაერზე გავიდეთ~. მაშინღა მივხვდი, რომ ცოცხალი ვარ. შვივის გორაზე წავედით, იქიდან ხომ ქალაქის გადახედვა შეიძლება. კოკორინის წინ, ოცი ნაბიჯით უკან კიდევ მე. ცოტა ხანს იდგა ხრამის ქეჩოზე, იმის პირისახეს ვერ ვხედავდი. მერე ჩემ დასანახად ასწია რევოლვერიანი ხელი, დაატრიალა დოლურა და საფეთქელთან - ჩხაკ! მე ხომ ვუწყოდი, რომ არაფერიც არ მოუვა და ჩემზე კი იმედი მქონდა გადაწურული. ისევ ვყარეთ ძვლები - კვლავეც მე შემხვდა. დავეშვი იაუზისკენ, კაცისშვილი არ ჭაჭანებს. ხიდთან, ბიძკონტზე ავძვერი, მერე რომ პირდაპირ წყალში გადავვარდნილიყავი... ისევ ჩამიარა. გავედით გვერდზე, და პიერიც ამბობს: `რაღაცა მოსაწყენი ხდება. დავაშინოთ ობივატელები?” ბარაქალა, ყოჩაღად ეჭირა თავი. შევედით მოსახვევში, იქ ხალხია, ეკიპაჟები დადიან. მე მეორე მხარეს დავდექი. კოკორინმა შლიაპა მოიშვლიპა, აქეთ-იქით დაუკრა თავი, ხელი ზემოთ, დააბზრიალა ბარაბანი – არაფერი. იქიდან გამოქცევა მოგვიწია. ჭიშკარში შევვარდით, ეს უკვე მაროსეიკაზე. ძვლები ვყარეთ და, როგორ ჰფიქრობთ? ისევ - მე! იმას დუ-შაში, მე დუ-ბარა, ჰალალ სიტყვას ვამბობ! გათავდა, ვფიქრობ, ფინიტო (`დასრულდა~ - იტალინურად), ამაზედ უფრორე სიმბოლურად აღარ შეიძლება. ერთს ყოვლისფერი, მეორეს არაფრისფერი. მესამეთ კოზმასა და დამიანეს ტაძართან დავიხალე, მანდ ვარ მონათლული. სტოვაზე, ანუ კარიბჭზე დავდექი, სადაც მდაბიონი არიან ხოლმე, რუბლ-რუბლი ჩამოვურიგე და ფურაჟკა მოვიხადე... გავახილე თვალები – ცოცხალი ვარ. ერთი თავმოსულელებული სალოსი მეუბნება: `სული გიწრიალებს – უფალი ღმერთი შეგინდობს~. სული გიწრიალებს – უფალი ღმერთი შეგინდობს, დავიმახსოვრე. კარგი-და, გავიქეცით იქიდანაც. კოკორინმა უფრო მდიდრული ალაგი შეირჩია თავისთვის - გალოფტეევსკის პასაჟის მახლობლად. ნეგლინნიზე შევედი საკონდიტროში, დავჯექი, მინის შიგნიდან ვდგავარ. რაღაცა უთხრა დამას მეზობლი სტოლიდან, იმას სიცილი მოუვიდა. იგი რევოლვერს იღებს, ჩახმახს მოწევს –ვხედავ. დამას უარესად მოსდის სიცილი. იმან რევოლვერი შეინახა, კიდევ რაღაცაზე იბაასეს, ყავას შეექცნენ. მე უკვე გაშტერებული ვარ, ვეღარაფერს ვგრძნობ. ჭკვაში მარტო ის მაქვს, რომ ეხლა კიდევ ძვლები უნდა ვყაროთ.
ოხოტნისკენ ვყარეთ, სასტუმრო `ლოსკურტნაიას~ მახლობლად, და პირველი ამჯერად იმას ერგო. მე ჩარი-სე, იმას ჩარი-დუ. ჩარი-სე და ჩარი-დუ - სულ ერთ იაქეშია სხვაობა. გუროვის ტრაქტირამდე ერთად მივედით, ისტორიულ მუზეუმთან გავიყარენით – ის ალექსანდრეს ბაღში შევიდა და ხეივანში გასწია, მე ტროტუარიდან, ზღუდის გაღმიდან წავყევი. მისი ბოლო სიტყვები ეს იყო: `ბრიყვები ვართ მე და შენ, კოლია. ეხლაც თუ ისე ჩაიარა - ეშმაკთან გავუშვებ ყოვლიფერს~. მინდოდა შემეჩერებინა, ღმერთი-რჯული, მართლა მინდოდა, მაგრამ არ შევაჩერე. რატომ - თავადაც არ ვიცი. ვცრუობ, ვიცი... გაიძვეული ფიქრი მომივიდა. დეე, კიდევ ერთხელ დაატრიალოს ბაბრაბანი და მერე გამოჩნდება. შეიძლება, ვთქვათ კიდეც, რომ - `შაბაშ!~ გათავდა. . . მარტოკა თქვენს წინაშე ვაღიარებ, ფანდორინო. ეხლა ეგეთ გუნებაზე გახლავარსთ.. .
ახტირცევმა კიდევ დალია. პენსნეს ქვემოდან წითელი და ამღვრეული თვალები მოუჩანდა. სუნთქვაშეკრული ფანდორინი უცდიდა, თუმცა ზედმოყოლებული გარემოებანი მისთვის უკვე ცნობილი გახდათ. ნიკოლაი სტეპანოვიჩმა ჯიბიდან სიგარა ამოიღო და აძიგძიგებულის თითებით ასანთს გაჰკრა. გრძელი, მსხვილი სიგარა გასაოცრად არ უხდებოდა მის ულამაზო, ბიჭ-ბუჭურ პირისახეს. თვალთა წინ ჩამომდგარი კვამლის ქულები ახტირცევმა ხელის ქნევით გაჰფანტა და უცაბედად წამოდგა ზეზე.
-ოფიციანტ, ანგარიში! აქ მეტი აღარ შემიძლია, ხმაურია. სული მეხუთება. -ყელიდან აბრეშუმის ჰალსტუხი მოიძრო.-წავიდეთ კიდევ სადმე ანდა ისე გავიაროთ.
პარმაღზე შედგნენ. შესახვევი მოღუშული და ცარიელი იყო, `კრიმის~ გარდა, ყველა სახლის ფანჯრები ჩაექროთ. უახლოეს ფარანთან ბარბაცებდა და ციმციმებდა გაზი.
-თუ მაინც შინიშკენ, ჰა?- კბილებში გაჩრილი სიგარის მეოხებით ამრიგად ამოიღაღანა ახტირცევმა,- აქ მოშახვევში ცხენმალი მეეტლეები უნდა იყვნენ.
კარი გაიხსნა, პარმაღზე წეღანდელი მეზობელი გამოვიდა, თეთრთვალა მოხელე გვერდზე მოგდებული ფურაჟკით. ხმამაღლა წამოასლოკინა, ვიცმუნდირის ჯიბეში ჩაძვრა, სიგარა გააძრო.
-ნებას დამრთავთ, რომ ცეცხლი გსთხოვოთ? – იკითხა მან და ყმაწვილკაცებს მიუახლოვდა. ფანდორინს შემოესმა მსუბუქი აქცენტი, ან ოსტზეისკური, ანდა კიდევ ჩუხონსკური.
ახტირცევმა ჯერ ერთ ჯიბეზე დაირტყა ხელი, მერე მეორეზე – ასანთმა გაიჩხაკუნა. ერასტ პეტროვიჩი მოთმინებით ელოდა. მოულოდნელად თეთრთვალას გარეგნობამ გაუგებარი ცვლილება განიცადა. თითქო უფრორე დადაბლდა და მსუბუქად გადაიხარა გვერდზე. თვალის მომდევნო დახამხებაში მის მარცხენა ხელში, გეგონებოდათ თავისითო, ამოიზარდა განიერი და მოკლე დანის პირი და, ჩინოვნიკმა გამოზომილი, გუტაფისის სათამაშო თოჯინის მოძრაობით ცივი იარაღის ფხა ასანთის მიმწოდებელს მარჯვენა გვერდში უგმირა.
ზედმოყოლებული მოვლენები ძაან ჩქარა მოხდა, ორ-სამ სეკუნდში, მაგრამ ერასტ პეტროვიჩს მოეჩვენა, რომ დრო დადგა. ბევრის შემჩნევა მოასწრო, ბევრის გაფიქრება მოასწრო, მაგრამ განძრევის შესაძლებლობა არ იყო, თითქო ფოლადის ზოლზე შუქის ბრჭყვიალებამ ჰიპნოზი მოჰგვარა.
პირველ რიგში ერასტ პეტროვიჩმა გაიფიქრა: ღვიძლში უმარჯვა. და მეხსიერებაში საიდანღაც გადმოხტა წინადადება გიმნაზიის ბიოლოგიის სახელმძღვანელოდან: - `ღვიძლი - ცხოველის ორგანიზმის მუცელშია, სისხლს ნაღველისგან განაცალკევებს~. მერე დაინახა, როგორ კვდება ახტირცევი. ერასტ პეტროვიჩს ადრე არასდროს ენახა როგორ კვდებიან, მაგრამ რაღატომაც უმალ მიხვდა, რომ ახტირცევი სწორედ რომ მოკვდა. თვალები თითქო მინისა გაუხდა, ტუჩები კრუნჩხვით გამოებურცა და იმათზე გადმოვიდა მუქი ალუბლისფერი სისხლის ნაკადული. ძაან ნელიად და თქვენ წარმოიდგინეთ, როგორც ფანდორინს მოეჩვენა, მოხდენილად გამოაძრო მოხელემ ცივი იარაღის პირი, რომელიც უკვე აღარ ბრჭყვინავდა, ნელ-ნელა შემოტრიალდა ერასტ პეტროვიჩისკენ და მისი პირისახე სულ ახლოს აღმოჩნდა: ნათელი თვალები შავი წერტილებით, წვრილი უსისხლო ტუჩები. ბაგეები შეირხნენ და კარგად გასაგონად წარმოსთქვეს: `აზაზელი~. და აქ დროის გაწეწილობას ბოლო მოეღო, დრო ზამბარასავით შეიკუმშა და რომ გამოიშალა, ერსტ პეტროვიჩს მარჯვენა გვერდში დაჰკრა, თან ისე ძლიერად, რომ მსხვერპლი უკუვარდა და მტკივნეულად დაარტყა კეფა პარმაღის პარაპეტს. ეს რა არის? რომელი `აზაზელი~? - იფიქრა ფანდორინმა. მძინავს თუ რა ხდება? და კიდევ იფიქრა: `იმან დანა `ლორდ ბაირონს~ მოახვედრა. ვეშაპის ულვაში. წელი დუიმში~.
ძლიერი ბიძგით კარი გაიღო და პარმაღზე ხარხარით გამოიშალა ხმაურიანი კამპანია.
-ოჰო, ბატონებო, აქ მთელი ბოროდინო გაუმართავთ!-მხიარულად შესძახა არაფხიზელმა ვაჭრულმა ხმამ.-დასუსტდით, გულითადებო! სმაც აღარ შეუძლიანთ!
ერასტ პეტროვიჩი წამოიწია, ხელით ეჭირა ცხელი და სველი გვერდი, რათა თეთრთვალასთვის შეეხედა.
მაგრამ ესეც უცნაური ამბავი, არავითარი თეთრთვალა აღარ იყო, ახტირცევი იქვე ეგდო, სადაც დავარდა - პირქვე, საფეხურების გასწვრივ. შორს მოჩანდა მიმქროლავი ცილინდარი, მოხელე კი უკვალოდ გაჰქრა, ჰაერში გაიფანტა. და მთელ ქუჩაში კაციშვილი არა ჭაჭანებდა, მარტოკა ფარანები ანათებდნენ უღიმღამოდ.
მოულოდნელად ფარანებიც საოცრად მოიქცნენ – დაბზრიალდნენ, დატრიალდნენ და ჯერ კი ძალიან განათდა, მერე კი მთლად ჩაბნელდა.
