ვინ არიან ლაზები
სახელწოდება „ლაზი“ წყაროებში პირველად ძვ.წ. I საუკუნეში ჩნდება. ანტიკური და ბიზანტიელი ავტორები — არიანე, პროკოპი კესარიელი, აგათია სქოლასტიკოსი — ლაზებს კოლხების შთამომავლებად და მემკვიდრეებად მოიხსენიებენ.
სახელწოდება "ლაზი" წყაროებში პირველად ძვ.წ. I საუკუნეში გვხვდება. მემნონი, რომელსაც ბევრი მკვლევარი ძვ.წ. I საუკუნის II ნახევრის მწერლად მიიჩნევს, პირველად იხსენიებს ლაზებს. ლაზების შესახებ ასევე მნიშვნელოვანი ცნობები მოეპოვებათ გაიუს პლინიუს სეკუნდუს უფროსს (ახ.წ. 23-24 - 79 წწ.) კლავდიოს პტოლემაიოსს (ახ.წ. 100 - 178 წწ.) გელასი კესარიელს (ახ.წ. IV ს-ს II ნახევარი) და ა.შ.
ანტიკური ხანის წყაროებზე დაყრდნობით მკვლევარები ამტკიცებენ, რომ ამ სახელწოდების ტომებს ადრეულ პერიოდში კოლხები და ჭანები ერქვათ. მათი აზრით სახელწოდებები კოლხი და ჭანი შემდგომში ლაზეთის დიდი კავკასიური სახელმწიფოს არსებობის პერიოდში, "ლაზად" შეიცვალა.
ფლავიუს არიანეს (ახ.წ. 95-175 წწ.) "პერიპლუსში" კოლხები ტრაპეზუნტის აღმოსავლეთით ჰყავს მოხსენიებული ქსენოფონტის წყაროს მოშველიებით. იგი წერს: "ტრაპეზუნტელების მოსაზღვრენი როგორც ქსენოფონტიც ამბობს, არიან კოლხები."
კოლხებს იგი ასახდლებს მდინარე "ოფისთანაც" (ახლანდელი სულან-ლუ). იგი ამბობს: "მდინარე ოფისი გამოჰყოფს კოლხების მიწას თიანიკესაგან" (ჭანეთისგან).
ნიშანდობლივია, რომ სხვა ეთნიკური ერთეულებისგან განსხვავებით არიანეს კოლხთა მეფე არ ჰყავს დასახელებული და რაც ყველაზე მნიშვნელოვანია მდინარე ოფისის ზემოთ კოლხები "პერიპლუსში" საერთოდ აღარ ჩანან. აქედან გამომდინარე ფლავიუს არიანეს დროს და მასზე გაცილებით ადრეც კოლხების ძლიერება უკვე დაცემულია. კოლხეთის სახელმწიფო უკვე აღარ არსებობს, მაგრამ მათ მაგივრად ასპარეზზე გამოდიან სხვადასხვა ქართველური ეთნიკური ჯგუფები რომელთაგან შემდგომ პერიოდში ლაზებმა იკისრეს ქვეყნის გამაერთიანებლის როლი. თუ წინათ კოლხთა სახელი ფარავდა სხვადასხვა ქართველურ ტომთა სახელებს, V საუკუნიდან უკვე სახელწოდება "ლაზმა" შთანთქა მათი უმრავლესობა.
ბიზანტიელი ავტორები: ლაზები იგივე კოლხები არიან
V საუკუნის ანონიმი მწერალი წერს: დიოსკურიიდან, რომელსაც აგრეთვე სებასტოპოლი ეწოდება, ვიდრე აფსარის წყლამდე, წინათ ცხოვრობდა ის ხალხი რომელთაც კოლხები ეწოდებოდათ და შემდგომ დაერქვათ ლაზები."
იოანე ლიდეს (V - VI სს.) მიხედვით ლაზები იგივე კოლხები არიან. იგი წერს: "კოლხები, რომელთაც ლაზებიც ეწოდებათ".
იგივეს აღნიშნავს ბიზანტიელი მწერალი და ისტორიკოსი პროკოპი კესარიელი (ახ.წ. VI ს.) იგი წერს: "სახელი კოლხები, როგორც სხვა მრავალი ტომისა, ამჟამად ლაზთა სახელად შეიცვალა."
პროკოპი კესარიელის თანამედროვე ისტორიკოსი აგათია სქოლასტიკოსი (536 - 582 წწ.) აღნიშნავს: "ლაზებს რომ ძველად კოლხები ეწოდებოდათ და კოლხები სწორედ ისინი არიან, ამაში ეჭვი არავის შეეპარება."
საყურადღებოა აგათია სქოლასტიკოსის მტკიცება იმაზეც, რომ თვით ლაზებიც თავიანთ თავს კოლხების შთამომავლებად თვლიდნენ და ამით ძალიან ამაყობდნენ კიდეც. აგათია წერს:
"ძლიერსა და მამაც ტომს წარმოადგენენ ლაზები და სხვა ძლიერ ტომებსაც მბრძანებლობენ. ამაყობენ კოლხთა ძველი სახელით და ზომაზე მეტადაც კი ქედმაღლობენ, თუმცა არცთუ ისე უსაფუძვლოდ."
აკადემიკოსი ნ. ბერძენიშვილი გადმოვცემს: "ლაზებს მიაჩნიათ, რომ მათი სამეფო კოლხთა სამეფოს გაგრძელებაა. რომ ლაზები პირდაპირი შთამომავლობითი და არა მხოლოდ პოლიტიკური მემკვიდრენი არიან კოლხების და კოლხეთის სამეფოსი. ასე რომ ძველი კოლხიდა მათ აქვე ეგულებათ. ისინი ამბობენ, რომ "მათი სამეფო უძველესია".
აგათია სქოლასტიკოსი თავის თზხულებაში ყველგან კოლხს ლაზის მნიშვნელობით იყენებს. აიეტ ლაზი კი თავის სამშობლოს კოლხთა ქვეყანას უწოდებს. იგი ასე მიმართავს თავის თანამემამულეებს:
"გაქრა კოლხთა ძველი ღირსება და ამიერიდან ვეღარ ვეღირსებით იმას, რომ სხვას ვმბრძანებლობდეთ. მე ვინატრებდი, კოლხეთის სახელმწიფოს რომ ჰქონოდა ძველი ძლიერება და არ დასჭირვებოდა უცხო და გარეშე დახმარება."
აგათია ლაზ ფარტაძს უწოდებს "კოლხთა შორის გავლენიანს, გონიერს და თავისი ქცევით მეტად მდაბიურს."
ფარტაძი ლაზების თათბირზე თავის თანამემამულეებს მიმართავს როგორც კოლხებს. იგი ასე იწყებს თავის სიტყვას:
"ჩვეულებრივი ამბავი დაგემართათ კოლხებო, რომ მეტად მოხერხებულად და წარმტაცად თქმულმა სიტყვებმა გონება შეგირყიეს." - შემდეგ კი განაგრძობს - "თქვენ კი კოლხებო, არასდროს უნდა დაუკავშიროთ თქვენი აზრები გარეშე მოსაზრებებს, ჰოდა, აბა რის გულისთვის უნდა გადავიდეთ კოლხებო სპარსელთა მხარეს?! ეს არ შეშვენის მეფეს... ისიც ლაზთა მეფეს, მით უმეტეს გუბაზს! ის რომ აქ იყოს, უეჭველია, იგი, როგორც ღვთისნიერი და გონიერი ადამიანი გაგვკიცხავდა ჩვენ ამგვარი ზრახვებისათვის. მოგვიწოდებდა - აღვჭურვილიყავით კოლხის თავისუფალი შეგნებით."
აგათია სქოლასტიკოსის თხზულებაში ასეთი ადგილები მრავლად მოიპოვება. იგი სიტყვა კოლხს უფრო ხშიად იყენებს ლაზების მისამართით, ვიდრე ლაზს.
კოლხეთს ლაზიკასთან აიგივებს VII საუკუნის ანონიმი ისტორიკოსიც. იგი წერს: "კოლხეთი - მდაბიურად ლაზიკა."
გიორგი სინგელოზი (VIII ს-ის ბოლო IX ს-ის დასაწყისი) წერს: "კოლხიკე, ესეიგი ლაზიკე"
ბერძენი მწერლის, ლიკოფრონი ქალკიდეკელის (ძვ.წ. IV - III სს.) პოემის - "ალექსანდრას" კომენტირებისას იოანე ცეცე (1110 - 1180 წწ.) გადმოგვცემს:
"კოლხები ინდოელი სკვითები არიან. მათ ლაზებიც ეწოდებათ."
სხვაგან კი წერს: "კოლხები, რომელთაც ლაზებსაც ეძახიან."
"კოლხები ლაზური ტომია."
საინტერესოა, რომ V საუკუნის სომეხი ისტორიკოსი მოვსეს ხორენაცი თავის თხზულებაში "სომხეთის ისტორია" ალექსანდრე მაკედონელის დროინდელი ბრძოლების აღწერისას საერთოდ არ ასახელებს კოლხეთს, სამაგიეროდ მოხსენიებული აქვს მის ნაცვლად "ლაზიკა". იგი წერს:
"ლაზიკა, პონტოსი, ფრიგია, მაჟაქი და სხვები მტკიცედ იცავდნენ ერთობის პირობას მაკედონელთა სახელმწიფოსთან."
ლაზები და მეგრელები
შავი ზღვის აღმოსავლეთ სანაპიროზე მცხოვრებმა პონტოელმა ლაზებმა (ჭანებმა) დღევანდლამდე შეინარჩუნეს თავიანთი სახელწოდება - "ლაზი", ხოლო რაც შეეხება შავი ზღვის აღმოსავლეთ სანაპიროზე მცხოვრებ ლაზებს - მათ შემდგომ მეგრელები ეწოდათ.
სიმონ ჯანაშია წერს: "ლაზი X საუკუნიდან უდრის თანამედროვე მეგრელს."
მისი აზრით საკუთრივ მეგრელები და დღევანდელი ლაზები (ჭანები) მჭიდროდ იყვნენ დაკავშირებულნი სატომო სახელთა სფეროშიც. (ლაზი, ზანი).
ჩრდილოეთით: სან, ზან, წან.
სამხრეთით: სან, ჭან.
ტერმინ „ლაზის“ ეტიმოლოგია
საინტერესოა თავად ტერმინის - "ლაზი"-ს ეტიმოლოგია. აკადემიკოს ნიკო მარს თავდაპირველად ლაზი, ზანების ქვეყნის ელინიზებულ ფორმად მიაჩნდა. მისი აზრით ლაზი გამომდინარეობს "ლა-ზანი"-დან, რომელიც თავის მხრივ წარმოადგენს ადგილის სახელის სვანურ ფორმას. მისი მტკიცებით გეოგრაფიულ-ტერიტორიულმა ტერმინმა ეთნიკური მნიშვნელობით "შეუსაბამო" გამოყენება ჰპოვა არა "იაფეტიდებში", არამედ ბერძნებში.
შემდგომ ნიკო მარმა უარჰყო ზემოაღნიშნული ვერსია და სრულიად ახალი შემოგვთავაზა, რომლის მიხედვითაც ლაზი უკავშირდება ტერმინ პელაზგს.
წყაროები
კვლევით დაინტერესებული ადამიანებისთვის საჭიროა აღვნიშნოთ ის უძველესი ავტორები, რომლებიც თავის ნაშრომებში მოგვითხრობენ ლაზებზე, სწორედ ამ ტერმინის - "ლაზის" გამოყენებით. ესენია:
მემნონი (ძვ.წ. I საუკუნე)
გაიუს პლინიუს სეკუნდუს უფროსი (23-79 წწ.)
ფლავიუს არიანე (95 - 175 წწ.)
კლავდიოს პტოლემაიოსი (100 - 178 წწ.)
ლუკიანე (120 - 200 წწ.)
გელასი კესარიელი (IV საუკუნე)
ეპიფანე კვიპრელი (314 - 403 წწ.)
თეოდორე კვირელი (393 - 457 წწ.)
ამიანე მარცელინე (IV - V სს.)
პრისკე პანიონელი (V საუკუნე)
მოვსეს ხორენაცი (V საუკუნე)
იონე ლიდე (V -VI სს.)
პროკოპი კესარიელი (VI საუკუნე)
აგათია სქოლასტიკოსი (536 - 582 წწ.)
მენანდრე პროტიქტორი (VI ს.)
იოანე ანტიოქელი (VII ს.)
"პასქალური ქრონიკა" (VII საუკუნე)
თეოდორე განგრელი (VII ს.)
ეპიფანე კონსტანტინოპოლელი (VII ს.)
VII საუკუნის ანონიმი სომეხი ისტორიკოსი "ლაზივის" სახელწოდებით.
გიორგი სინგელოზი (VIII - IX საუკუნეები)
იოანე ცეცე (1110 - 1180 წწ.)
იბნ ბიბი (XIII ს.)
ევლია ჩელები (XVII ს.)
ფოტოგალერეა
კრებული „საქართველო“ · კატეგორია რედაქციული დაჯგუფებაა.





