თამაში ატომური ბომბებით
თამაში ატომური ბომბებით
ბირთვული იარაღის ყველა შემოქმედი თვლიდა, რომ ისინი სასიკეთო საქმეს ედგა სათავეში _ მსოფლიოს “შავი ჭირის”, “გადამდები კომუნიზმის” ან, სულაც, “იმპერიალისტური ექსპანსიის” ნაცრისფერი აღსასრულისაგან იხსნიდნენ. ქვეყნებისთვის, რომლებიც ატომური იარაღის მფლობელობისაკენ მიისწრაფვოდნენ, ეს ზემნიშვნელოვანი ამოცანა გახლდათ _ ბომბი მათი ნაციონალური უსაფრთხოებისა და მშვიდი მომავლის გარანტიად ითვლებოდა. ადამიანის მიერ შექმნილ მომაკვდინებელ იარაღთაგან ყველაზე საშინელი და დაუნდობელი შემქმნელების თვალში იმავდროულად დედამიწაზე მშვიდობის ყველაზე მძლავრი გარანტიც გახლდათ.იაპონიის ქალაქებში _ ხიროსიმასა და ნაგასაკში 1945 წელს აფეთქებულმა ამერიკულმა ატომურმა ბომბებმა კაცობრიობას აჩუქა 60 წელი ამ იარაღის გამოუყენებლად და იმედია, პლანეტაზე ამჟამად მიმდინარე ან მოსალოდნელი ომიც ისე ჩაივლის, რომ არავის მოუვა აზრად, გააღვიძოს მიძინებული ურჩხული და ატომური იარაღი საბრძოლო დანიშნულებით გამოიყენოს.
ბირთვული იარაღი ლექსიკონში ასეა განმარტებული: “ფეთქებადი მასიური განადგურების იარაღი, რომელიც ეფუძნება ბირთვული დაყოფისა და სინთეზის რეაქციებისას გამოყოფილ ენერგიას”. თუ ვინმეს აინტერესებს, როგორია ამ რეაქციებისას გამოყოფილი ენერგია, მარტივი შედარების სახით, შეიძლება ითქვას: ერთი ატომური ბომბის აფეთქება მილიონი ტონა ტროტილის აფეთქების ტოლფას ენერგიას გამოათავისუფლებს, თუმცა ოპტიმისტებისათვის, აქვე უნდა დავძინოთ, რომ ატომის აფეთქების შედეგები ბევრად უარესია, ვიდრე თუნდაც მისი ენერგიული ექვივალენტის _ მილიონი ტონა ტროტილის.
ბირთვული დაყოფის მეთოდით ენერგიის მისაღებად განსაკუთრებით აქტუალური იზოტოპების _ ურანისა და პლუტონის ბირთვებია. დაყოფა ნეიტრონების ზემოქმედებით ხდება, დაყოფის შედეგად კი ნეიტრონების რაოდენობა მკვეთრად მატულობს და სწორედ ამის გამო დაყოფის რეაქციამ უცებ, შესაძლოა, მთელი ბირთვული საწვავი მოიცვას. სწორედ ეს ხდება “კრიტიკული წონის” მიღწევის შემთხვევაში და დაყოფის ჯაჭვური რეაქცია გარდაუვალია, ეს კი ბირთვული აფეთქებით მთავრდება.
კრიტიკული წონის მიღწევის მეთოდების მიხედვით, სხვადასხვა სახის ბირთვული იარაღი არსებობს. ყველაზე მარტივ მექანიზმში ურანის ორი პორცია ცალ-ცალკეა მოთავსებული. ორივე მათგანი კრიტიკულზე ნაკლები წონისაა, მაგრამ სპეციალური, შიდა აფეთქების მექანიზმის ამუშავებით შესაძლებელი ხდება მათი გაერთიანება და კრიტიკული წონა, ისევე როგორც ბირთვული აფეთქება, გარანტირებულია.
არსებობს იარაღი, რომლის შემადგენლობაშიც იზოტოპები მრავალ ულუფათაა დანაწილებული და მრავალი შიდა აფეთქებაა საჭირო მათი შეერთებისათვის. ეს უკვე გაცილებით რთული მექანიზმია, თუმცა, მისი საშუალებით გაცილებით მძლავრი იარაღიც მიიღება. იმპლოზიური ტიპის ბირთვულ იარაღში იზოტოპის ირგვლივ მოთავსებულია ჩვეულებრივი ფეთქებადი ნივთიერება, რომლის აფეთქების შედეგადაც, იზოტოპის სიმკვრივე იმდენად მატულობს, რომ კრიტიკული წონის ტოლფას ეფექტს იძლევა და შედეგიც ანალოგიურია.
ბუნებრივი ურანი ბირთვული იარაღისათვის ვარგისიანი ურანის მხოლოდ 0,7 პროცენტს შეიცავს, მისი დანარჩენი ნაწილი სტაბილური იზოტოპია. დაყოფვადი მასის საკმაო რაოდენობით მიღებისათვის ბუნებრივი ურანის გამდიდრება ხდებოდა და ეს ყველაზე რთული პროცესი იყო ატომური ბომბის შექმნის ტექნიკურ ამოცანათა შორის. პლუტონს კი ხელოვნურად ღებულობენ ბირთვულ რეაქტორებში ურანზე ნეიტრონებით ზემოქმედების შედეგად.
1949 წლის 29 აგვისტოს საბჭოთა ატომური ბომბის აფეთქებამ მსოფლიოს აუწყა, რომ ამერიკის ბირთვული მონოპოლია მსოფლიო ისტორიას ჩაბარდა. მაგრამ ეს მხოლოდ დასაწყისი იყო. მალე ამ შეჯიბრს ახალი მონაწილეები შეუერთდნენ. 1952 წლის 3 ოქტომბერს საკუთარი აფეთქებით “ბირთვულ კლუბში” გაწევრიანების შესახებ განაცხადი დიდმა ბრიტანეთმა გააკეთა, 1960 წლის 13 თებერვალს _ საფრანგეთმა, 1964 წლის 16 ოქტომბერს კი _ ჩინეთმა.
ამავე ქვეყნებმა უსწრაფესი მეთოდით აითვისეს ბირთვული იარაღის პოლიტიკურ იარაღად გამოყენებისა და ურთიერთშანტაჟის სტრატეგია. მოწინააღმდეგისათვის ბირთვული აფეთქებით უდიდესი ზიანის უსწრაფესად მიყენების პერსპექტივა იყო და რჩება მთავარ შემაკავებელ ფაქტორად, რომელიც აგრესორებს პოლიტიკური გზების ძებნისკენ უბიძგებს ხოლმე. სწორედ ამ ფაქტორმა განაპირობა მესამე მსოფლიო ომის ფრთხილი სახელწოდებაც _ “ცივი ომი”.
საკუთარ ძალებში სრულად დარწმუნებულმა სსრკ-მ 1982 წელს გამოაცხადა, რომ არასდროს გამოიყენებდა ბირთვულ იარაღს პირველი, მაგრამ ელცინის რუსეთმა ეს გარანტიაც მოსპო და განაცხადა, რომ შესაძლოა, ბირთვული იარაღი გამოიყენოს “არაბირთვული” ქვეყნების წინააღმდეგაც კი. ბირთვული ფარი მაინც ერთადერთია, რომელიც ქვეყნებს ამ ეტაპზე გარე საშიშროებისგან იცავს და მათთვის საკუთარი, დამოუკიდებელი პოლიტიკის საყრდენად რჩება. 2003 წელს აშშ ირანის წინააღმდეგ აგრესიის გამოვლენის პირობებში უკვე იმუქრებოდა ბირთვული იარაღის შესაძლო გამოყენებით.
ცნობისთვის: 21-ე საუკუნის დასაწყისშივე “ბირთვულ კლუბს” ინდოეთი და პაკისტანიც შეუერთდნენ და მაშინვე გამძაფრდა წინააღმდეგობა მათ საზღვრებზე. ექსპერტები კარგა ხანია, ირწმუნებიან, რომ ისრაელს შეუძლია რამდენიმე ათეული ატომური ბომბის შექმნა, მაგრამ თავად ისრაელი ამაზე მხოლოდ ჯოკონდასეული იდუმალი ღიმილით პასუხობს.
მოამზადა მაია გონაშვილმა
www.fact.ge
ბირთვული დაყოფის მეთოდით ენერგიის მისაღებად განსაკუთრებით აქტუალური იზოტოპების _ ურანისა და პლუტონის ბირთვებია. დაყოფა ნეიტრონების ზემოქმედებით ხდება, დაყოფის შედეგად კი ნეიტრონების რაოდენობა მკვეთრად მატულობს და სწორედ ამის გამო დაყოფის რეაქციამ უცებ, შესაძლოა, მთელი ბირთვული საწვავი მოიცვას. სწორედ ეს ხდება “კრიტიკული წონის” მიღწევის შემთხვევაში და დაყოფის ჯაჭვური რეაქცია გარდაუვალია, ეს კი ბირთვული აფეთქებით მთავრდება.
კრიტიკული წონის მიღწევის მეთოდების მიხედვით, სხვადასხვა სახის ბირთვული იარაღი არსებობს. ყველაზე მარტივ მექანიზმში ურანის ორი პორცია ცალ-ცალკეა მოთავსებული. ორივე მათგანი კრიტიკულზე ნაკლები წონისაა, მაგრამ სპეციალური, შიდა აფეთქების მექანიზმის ამუშავებით შესაძლებელი ხდება მათი გაერთიანება და კრიტიკული წონა, ისევე როგორც ბირთვული აფეთქება, გარანტირებულია.
არსებობს იარაღი, რომლის შემადგენლობაშიც იზოტოპები მრავალ ულუფათაა დანაწილებული და მრავალი შიდა აფეთქებაა საჭირო მათი შეერთებისათვის. ეს უკვე გაცილებით რთული მექანიზმია, თუმცა, მისი საშუალებით გაცილებით მძლავრი იარაღიც მიიღება. იმპლოზიური ტიპის ბირთვულ იარაღში იზოტოპის ირგვლივ მოთავსებულია ჩვეულებრივი ფეთქებადი ნივთიერება, რომლის აფეთქების შედეგადაც, იზოტოპის სიმკვრივე იმდენად მატულობს, რომ კრიტიკული წონის ტოლფას ეფექტს იძლევა და შედეგიც ანალოგიურია.
ბუნებრივი ურანი ბირთვული იარაღისათვის ვარგისიანი ურანის მხოლოდ 0,7 პროცენტს შეიცავს, მისი დანარჩენი ნაწილი სტაბილური იზოტოპია. დაყოფვადი მასის საკმაო რაოდენობით მიღებისათვის ბუნებრივი ურანის გამდიდრება ხდებოდა და ეს ყველაზე რთული პროცესი იყო ატომური ბომბის შექმნის ტექნიკურ ამოცანათა შორის. პლუტონს კი ხელოვნურად ღებულობენ ბირთვულ რეაქტორებში ურანზე ნეიტრონებით ზემოქმედების შედეგად.
1949 წლის 29 აგვისტოს საბჭოთა ატომური ბომბის აფეთქებამ მსოფლიოს აუწყა, რომ ამერიკის ბირთვული მონოპოლია მსოფლიო ისტორიას ჩაბარდა. მაგრამ ეს მხოლოდ დასაწყისი იყო. მალე ამ შეჯიბრს ახალი მონაწილეები შეუერთდნენ. 1952 წლის 3 ოქტომბერს საკუთარი აფეთქებით “ბირთვულ კლუბში” გაწევრიანების შესახებ განაცხადი დიდმა ბრიტანეთმა გააკეთა, 1960 წლის 13 თებერვალს _ საფრანგეთმა, 1964 წლის 16 ოქტომბერს კი _ ჩინეთმა.
ამავე ქვეყნებმა უსწრაფესი მეთოდით აითვისეს ბირთვული იარაღის პოლიტიკურ იარაღად გამოყენებისა და ურთიერთშანტაჟის სტრატეგია. მოწინააღმდეგისათვის ბირთვული აფეთქებით უდიდესი ზიანის უსწრაფესად მიყენების პერსპექტივა იყო და რჩება მთავარ შემაკავებელ ფაქტორად, რომელიც აგრესორებს პოლიტიკური გზების ძებნისკენ უბიძგებს ხოლმე. სწორედ ამ ფაქტორმა განაპირობა მესამე მსოფლიო ომის ფრთხილი სახელწოდებაც _ “ცივი ომი”.
საკუთარ ძალებში სრულად დარწმუნებულმა სსრკ-მ 1982 წელს გამოაცხადა, რომ არასდროს გამოიყენებდა ბირთვულ იარაღს პირველი, მაგრამ ელცინის რუსეთმა ეს გარანტიაც მოსპო და განაცხადა, რომ შესაძლოა, ბირთვული იარაღი გამოიყენოს “არაბირთვული” ქვეყნების წინააღმდეგაც კი. ბირთვული ფარი მაინც ერთადერთია, რომელიც ქვეყნებს ამ ეტაპზე გარე საშიშროებისგან იცავს და მათთვის საკუთარი, დამოუკიდებელი პოლიტიკის საყრდენად რჩება. 2003 წელს აშშ ირანის წინააღმდეგ აგრესიის გამოვლენის პირობებში უკვე იმუქრებოდა ბირთვული იარაღის შესაძლო გამოყენებით.
ცნობისთვის: 21-ე საუკუნის დასაწყისშივე “ბირთვულ კლუბს” ინდოეთი და პაკისტანიც შეუერთდნენ და მაშინვე გამძაფრდა წინააღმდეგობა მათ საზღვრებზე. ექსპერტები კარგა ხანია, ირწმუნებიან, რომ ისრაელს შეუძლია რამდენიმე ათეული ატომური ბომბის შექმნა, მაგრამ თავად ისრაელი ამაზე მხოლოდ ჯოკონდასეული იდუმალი ღიმილით პასუხობს.
მოამზადა მაია გონაშვილმა
www.fact.ge
