↔
დესპანი
შენ სამშობლოში შენი ოჯახის დესპანი უნდა იყო და სამშობლოს გარეთ - შენი ერის დესპანი,
რადგან შენი საქციელი შინ, შენი ოჯახის სახეა და გარეთ - შენი ერის! ...
ჭაბუა ამირეჯიბი - "დათა თუთაშხია"

პოეზია · ლირიკა

ძაღლიკა ხიმიკაური

ვაჟა-ფშაველა 1861–1915

2025-04-1310 წთ საკითხავი12780 ნახვა

—
(ვუძღვნი ილია ჭავჭავაძეს)
Iხიმიკაურის ჭერხოსაცეცხლი ედება ჯავრისა:ნეტავი არ გააგონააბჯრის ჟღრიალი ჯარისა;ხმა მოტანილი ლაშქრობისგადამავალის ქარისა.ლაჭანს წევს ვინმე ხევსურიხიმიკაურის გვარისა.წინ უდგა ტაბლა ხონჩითაპიტალო ნაღველ-ძმარისა.არ უნდა ნახოს მზის სხივი,აღარც სინათლე მთვარისა.ჩამოიყარნენ ღრუბელნი,მიწას დაეცნენ შავადა,სნეულებს ჰგვანან ისინიც,თითქოს დახდილან ავადა.ოხვრენ და შფოთვენ გულშიაუჩუმრად, თავის-თავადა.ჯავრი შიგითა, გარეთ-კიარ დარჩენილა მწვავადა.აღარც ნამი სდით, არც ჭექა,აღარსად ელვა იმათი,რამ დაადუმათ, არ ვიცი,რამ გაუტეხათ ყისმათი?!
IIხევსურთ ვაჟები აჩქროლდენ,დგას ლიქოკს ძახილ-ძუხილი.რა ამბავია, ნეტარა,რაზე შაექნათ წუხილი?!რა ხმამ ასტეხა, ნეტავი,ასეთი ჭექა-ქუხილი?!გულში აქვს ყველას ჩამდგარისალუდე ქვაბის დუღილი.- ბარით მოსვლიათ ბარათი,ერეკლეს მონაწერია:“ჩამოდით, ხევსურთ ვაჟებო,ხმლის ქნევა თქვენი ჯერია.ქალაქის მიდამოებიურჯულოს დაუჭერია.”ეს იყო მარტო მიზეზი,ამ სიტყვის მოსვლით ღელავდენ.ზოგნი ჰლესავდენ ფრანგულებს,სხვანი შუბებსა სწვერავდენ.მხცოვანნი ხავსიანებიჯაჭვის პერანგებს ჰკერავდენ,თან კაზმულს ვეფხვის ულვაშითნაკეჭნს ლოყებსა ჰბერავდენ.დიაცთ წინ ედგათ ტაგნები,ბაკებში ფურებს სწველავდენ...
IIIგანა სულ მუდამ თოვლია,პირ-მოღუშული ზამთარი? -თქვენც გენახვებათ ბუნებაყოოდეს მკვდრეთით ამდგარი,ისევა ჰფქვავდეს წისქვილიწყალს მოკლებული, დამდგარი,გათქვირებული ტაიჭი, -ერთს დროს ძვალ-ტყავად გამხდარიდა კაცი, დაბლა მცოცველი,გუშინ გერგეტზე შამდგარი,და ბევრჯელ კაი სიზმარი -მეტად უმსგავსოდ ამხდარი,თვალები თეთრის ქალისა,სანთლად კაცთ გულში ჩამდგარი,უსხივო, უსინათლონი,როგორიც ცვილი დამდნარი,და ვეფხვი შეუპოვარი -თავის მძლავრ ტოტზე მამკვდარი.მოჰშორდა ჯანღი ქვეყანას,მზის სხივს მიერგო ნავარდი,რა აეხადა გულიდანზედ დახურვილი ნაბადი.მთას ჰბოჭავს მაგრა ბჯღალითაბარით ნასროლი ქამანდი.
ვერცხლის სალტებით მორთულიხირიმ-მაჟრები ელავდა,ერთურთს ხმალ-ხანჯრებს უსინჯვენ,მხედართა გული ღელავდა.მოგროვილიყო ლაშქარი,ლიქოკის ჭალას სთელავდა.ულაყებს თავი აეღოთ,ირგვლივ ავლებდენ თვალებსა;აწუხებსთ, ვეღარ ითმენენმუხლში მოგროვილს ძალებსა,ჩაჰზომვენ მკვიდრის ტოტებითკლდიანს არაგვის ჭალებსა,დახარჯვა თავის ძალ-ღონისიმათაც გაახარებსა.ცხენიც მოიკლებს, მხედარირა მანძილს გაატარებსა.წესია: გამოჰფხიზლდებათმეორეს დილას მთვრალებსა!უყურეთ მანდილ-აკეცილთბანებზე ხევსურთ ქალებსა,ჩამოსცქერიან ლაშქარსა,რო მიწას ციდან ვარსკვლავნი.ჩამოდის ისრის წვიმადასხივნი, თვალთ გამონაგზავნი,ხევსურთა ლაშქრის თავზედა,ლოცვა-კურთხევად მისადა.“ღმერთო, შენ გაუმარჯვეო!”ხმა საზარალო მტრისადა.“მომგვარე ნასახელარი!”ვინა ლოცულობს ვისადა?!
IV- სადა ხარ, სადა, ძაღლიკავ,გამოიხედე გარეთა?!ხალხმა დილასავ-დილიანთავ ერთად მოვიყარეთა.ქუდზედა კაცი მივდივართ,შინ რასა ჰგმინავ მწარედა? -უძახდა ხალხი ძაღლიკას,მიმდგარი ჭერხოს კარზედა.- მე ვერ წამოვალ, - ხმა ესმისთ, -ასე უთხარით ბატონსა,ძაღლიკას გული მკვდარია,ჩავარდნილია საგონსა;ჯანითაც დაუძლურდაო,ვერა სცილდება საწოლსა.სხვას ვის რას არგებს, თავისასვეღარ ჰპატრონობს სადგომსა.- აქ არ გაგწირავთ, ძმობამა,ტყუილად ჰხმარობ ხრიკებსა,შენ რო შენთვის ჰბჭობ, ზოგიცაჰკითხე იმ ხევსურთ ბიჭებსა,ათასნი სხვანი დასთელვენაქ ჩვენსა დანაბიჯებსა.ტყუილად ხანს გვალეინებ,შენც ტყუილადა სცდებია.განა არ ვიცით, რაცა გწყინს,რადაც უკანა სდგებია?რა შენი საკადრისია,რო ბალღურადა სწყრებია?!- რას ასტეხილხართ, კაცებო,აღარ მწადიან ომია,რაც უნდ ჯარიმა წამართვათ,არა ვარ წინამდგომია.
ქალის მანდილი დამხურეთ,თუნდა ჩამაგდეთ წყალშია,აღარ მწადიან, გაიგეთ,აღარ, გარევა ჯარშია.მე ხომ ხმალს ვეღარ მოვიქნევ,ქარად მადგება მკლავშია.- რას სჩმახავ? - უთხრეს ხევსურთა: -შენ უნდა გვედგე თავშია.უშენოდ მისვლა ბატონთანრას ეგვანება ან კია?თავს იქნევს მაინც ძაღლიკა,უარს აცხადებს მტკიცედა,არ ესმის თხოვნა ხევსურთა,სდგას მოუდრეკელ ციხედა.წავიდენ შეურაცხყოფით,მწყრალად შესჩივლეს ლაშქარსა:“ვერ შევასმინეთ ვერაი,განზე გაუდგა ამქარსა,ვიცით, რაადაც უარობს:ძაღლიკა გლოვობს აბჯარსა.”მეორე წყება წამოვა,წინ გამოუძღვათ ბერდია.გამოვლეს ლიქოკის წყალი,ამოვლეს ცოტა ფერდია.უმშვენებს წელსა დაშნაი,ფარს დაუფარავ გვერდია,თვალს გტაცებს ყაწიმებისასიტურფე მეტის-მეტია,დახავსულ-დაჟანგებულიიმის მორგვივით ქედია,სხვებს რაკი აკლდა შვენება!წეღანაც დავიყბედია.
- არას ჰგავ, ბიბოს სულის მზემ,შენი უარზე დადგომა,ერთის ხმალაის გულისადჩვენი და ქვეყნის წახდომა.აჰა, ჩემ ხმალი შაიბი,შენის ფრანგულის ჯიშისა.ამისას რითა სჯობიაფხა და სიმკვიდრე იმისა.ნუ მოგვტეხ მხარსა - თუკი გწამმადლი დღევანდელ დილისა. -ეს იყო ბერდიას თხოვნა,ბაბურაულის შვილისა: -- მითამ სრულ არა გქონია,ან გაგტეხია ომშია.თავისივ ფიქრი იწამლე,კაცო, ჩავარდი გონშია.დიდი ხანია ძაღლიკასგონი აქვ სრული, საღია:რო არ მეწყინოს საწყენი,ხომ არ გგონივართ ბალღია?თუკი ლაშქარში ვუნდოდი,რად გამამართვა ხმალია?!გულს რად მიფუჭებს, ისეთიან რა დაადგა ძალია?როგორ იკადრა, ან კია,გლეხის ნარტყამი მახვილი?უმისოდ მისაშველებლადსწადიან ჩვენი ძახილი.
უიარაღო რას ვარგებ,ამას რად არა ფიქრობდა?ჩემთვის წელზეით ხმლის შახსნასმეფე როგორა კადრობდა?განა არ იცი, მე ხმალისახ-კარს და ცოლ-შვილს მერჩივნა?იცი კარგადა, ბერდიავ,გული როგორაც მეტკივნა.- იმისი სამაგიეროვითომ სხვა მოგცა კარგია?ერეკლე წელზე შაიბამსხმალსა, თუ არა ვარგია?!ეგ შენი ფიქრი და წყრომატყუილ-უბრალო ბარგია!..უარი უთხრა მაინცაგაჯავრებულმა მხედარმა...გაწყრომა საიქიოდამროგორ დაუგმოს დედამა?!ამ ბერდიაის თხოვნასაჩამოეშველნენ დედანი.ერთი მათგანი სხვებს სჭარბობს,ღუღუნებს როგორც ქედანი:- დიაც ხო არ ხარ, ძაღლიკავ,რამდენსა გთხოვენ მხედარნი.ქუდი რად გხურავ თავზედა,წელზე რადა გრტყავ ხმალია,თუკი საბუჩეს იჯდები,ვით მწერელ-ჩვილი ქალია?!დადედლებული მამალისაელდო სანახავია!ცოლმაც შაუგმო, კმარამა,ქმარს სიტყვა უთხრა ავია:- რად გინდა ხმალი, ხმარებისთუკი არა გაქვ თავია?სიკეთე ხმლისა რას გიშველს,თუ გულ არ გიძე მწვავია?რაღას აუბნებ ქვეყანას,სრულ ბიჭობაზე სჩხავია!აღელვდა ძაღლიკას გული,გამოუცხადა ზავია.ცხენსა ჰკითხულობს თავისას...
მოჰგვარეს ნიავ-ქარია...თავს დაიხურა ჩაჩქანი,ტანთ რა ჩაიცვა რვალია.ჩამოიკიდა წელზედარაღაც ნადურდნი ხმალია,სპილოს ტრიანი ხანჯარი,ასპინძას ნაშოვარია.თან უთხრა ხევსურთ: “ხევსურნო,საცა თქვენ, მეც იქ მკვდარია!”
Vადიდებულა არაგვი,ადიდებულა მტკვარია.მთაში ნაწვიმი რას იზამს? -თავქვე წამოვა ღვარია...სასიამოვნო ამინდი,სასიამოვნო დარია.დამდგარა დიდუბეშიაფშაველ-ხევსურის ჯარია.
შეატყობინეს ბატონსაამბავი გასახარია.არ გავლო ხანმა, იღებადიდი სასახლის კარია.გამოჩნდა ლომი ქართლისა,მზე-მთვარის მინაგვარია.ჯარმა სალამი მიართვა,მჭეხრად ჰყვირიან ამასა:“ჩვენს ბატონს გაუმარჯოსო,მთისა და ბარის მამასა!”ჯარსა, შეფრფინვით შემცქირალს,პასუხი ესმის ლომისა:- თქვენც გაგიმარჯოსთ, ხალისინუმც დაგელევათ ომისა.რა გამიმარჯვებს, თუ თქვენიარ შემწევს ძალი, მკლავია?!გწადიანთ - გამემარჯვება,გინდათ - შემხვდება ავია.თქვენ გაგიმარჯოსთ, ჯერ თქვენა,ის გამარჯვება ჩემია...გემში მსხდომთ ბედი მწარეათუ არა ვარგობს გემია!- ვეცდებით, არ გავალაღოთჩვენს თავზე ჩვენი მტერია!გულ-მტკიცედ ამბობს ლაშქარიმთიდან მოსული ერია.
წინ დგას ხევსური ბერდია,ხელთ დროშა დაუჭერია.
VIჩვეულებად აქვს ერეკლესგასინჯვა მხედართ ხმლებისა.მცნობია იარაღისა,სიტყვა მეტია ქებისა,მჭრელსა და ფხა-შეუშლელსა,გამმრავლებელსა მკვდრებისა...ხიმიკაური თავსა ჰხრის,ხალხზე უკანა დგებისა.მივიდა ჯერი... ერეკლესპირზე მზე ეფინებისა.- აბა, ძაღლიკავ, შენ ხმალიცვნახო, როგორა ჰყურობო.
იქნება ჟანგს შეაჭამე,დღესაც ისევა სწუნობო.თუ ესეც ისე იხმარე,როგორც წინანდელს ჰხმარობდიასპინძას, როგორც მე გნახე,თათრის თავებზე ჰხარობდი,ვფიქრობ, რო შაგიყვარდება,გაგიბრწყინდება სახეო.რად მაგრე დაჰღონებულხარ,პირი რად დაიჩმახეო?! -თითონ უტაცა ხმლის ვადა,ამოსაღებად მოსწიაქარქაშიდანა... უყურებს -მის ხმალი რკინა როდია.ხის ხმალი წამოუღია,ერთი უყურეთ მხედარსა!ვადა ხმლის, პირი ხისა აქვსდა იმით ომსა ჰბედავსა!ძაღლიკა თავის სარგოსაძალიან შორსა ჰხედავსა...ერეკლემ შუბლი შაიკრა,სიტყვაც არ უთხრა ერთია...ბოლოს-კი ღიმილი მოსდის...
ხიმიკაურის ბედია!მაშინვე მხლებლებს უბრძანა,არ დაახანა ხანია:- წადით, აქ ჩამოიტანეთხიმიკაურის ხმალია. -მთელს ლაშქარს მეფეზე ჰრჩებადა ბრიყვს ხევსურზე თვალია.მალე მოართვეს და ისიცძაღლიკას აძლევს ხელშია:- ძაღლიკავ, მაინც იძაღლე,წაიღე, გერტყას... შენია.ვინაც წელზეით შემოგხსნას,ის ღმერთს ნუმც დაურჩენია!ჰკოცნის ხევსური ერეკლესხელზე, მუხლებზე ეხვევა.არ იცის, სიხარულისგანრა ჩოქს და სალამს ეწევა.ბოლოს თვის ხმალსაც აკოცა,როგორაც შვილმა დედასა,მერე მიიკრა გულზედა,ეალერსება მეტადა....
ერთი უბრალო ხის ხმალიგამოდგა იმის ბედადა!აღარ ეყოფა ძაღლიკასმტრის ჯარი შესახვრეპადა.
VIIმთას იქით გადის თოფები,კვამლი ედება მიწასა.აწითებს სისხლი ნადენიდაბლა ხეობის ქვიშასა.ცალ-მხრივ ქართველნი იბრძვიან,მეორეს მხარეს თათრები.აღარა ჰზოგვენ ერთმანეთს,ან რა აქვთ დასახათრები!მივიდა ჯარი ერთურთში,ელავს, წკრიალებს აბჯრები,ადის და დადის ორგნითვესისხლში ნაღები ხანჯრები.აქებენ ვისმე მეომარს,იმის ხმალსა და გარჯასა.მეტის-მეტს შეუპოვრობასდა მოუღალავს მაჯასა:როგორც ანწლ-ღოლოიანსა,თათრის ჯარს ისე ჰკაფავსა.
ჰხედავს ბატონი მტერზედაიმის ტევებას ვეფხურსა.კიდევაც დაასაჩუქრებსყმას თავდადებულს, ერთგულსა.თან ამბობს: - მართლაც ცოდვააშეუნდობელი, დიდია,მაგისთვის ხმლის ჩამორთმევა,რომელიც წელზე ჰკიდია.ამბობენ: თოფიც აჩუქა,დაოქროილი წვერამდე.სხვადასხვა საჩუქრებითაიგი აავსო ყელამდე.ვინ იყო? სადაურია,რომელი მიწა-წყალისა?- ძაღლიკა იყო, ძაღლიკა,ხიმიკაურის გვარისა.
1902 წ.
ვაჟა-ფშაველა

ვაჟა-ფშაველა: სხვა ნაწარმოებები

მსგავსი ნაწარმოებები

დესპანი