↔
დესპანი
შენ სამშობლოში შენი ოჯახის დესპანი უნდა იყო და სამშობლოს გარეთ - შენი ერის დესპანი,
რადგან შენი საქციელი შინ, შენი ოჯახის სახეა და გარეთ - შენი ერის! ...
ჭაბუა ამირეჯიბი - "დათა თუთაშხია"

პოეზია · ლირიკა

ეთერი

ვაჟა-ფშაველა 1861–1915

2015-05-1338 წთ საკითხავი10829 ნახვა

—
I
რა უდაბური ჭალაა,როგორ დიდრონი მთებია,მაგრამ სოფელი არსად სჩანს,არსად სავალი გზებია!ჭალაში ერთი ქოხია,შამბმოხვეული გარზედა;გვერდს უდგა დიდი ჭანდარი,ქოხს დასცქერია თავზედა.ტყესავით იდგა მის გარსადიყი და შუპყა მწვანია;კაცის ხმით არა ხმიანობს:ჭალა, ველები, მთანია.მთათა და ნადირთ ჟრიამულსეს მხარე შაუჭამია.სთვლობით გულ-გაცოფებულმაირემმა დაიღრიალის;ან მოსქდის ზოვი მთიდამა,დაიძრის, დაიხრიალის:ახავლდის შველი დამთხვარი,კოდალამ დაიკრიალის;ჭალას აძრახდის ხოხობი,ზარივით დაიზრიალის;ზღაპარს უამბობს ნიავი,ფოთლებმა დაიშრიალის.ამ არემარეს სთელავდენმარტო ნადირნი ტყისაოდა მწყემსი ქალი, ობოლი, —ყვავილი ედემისაო...ეტყობა მიწას ლამაზინავალი ეთერისაო.ქოხს ოთხსა მხარეს არტყიადიდი ბარდები ბურჯადა,ზედ ყვავილები ჰყვავიანწითლად, ყვითლად და ლურჯადა.ღამ-ღამ აქ მოდის ბულბული,მოსთქვამს დაკარგვას დისასა;თან ატანს გულის ვარამსანიავს, მონაბერს მთისასა;რა გულდადებით ყურს უგდებსეთერი იმის სტვენასა,მიმჯდარი ქოხის კარებთან,როგორ იფხიზლებს სმენასა!“გენაცვლე, ჩიტო, — დუდუნებს, —ლამაზად ჰხმარობ ენასა...ნეტავ რას ამბობ, ვიცოდე,ნეტავი გამაგებინა;შენსავით გული უფალსაჩემთვინაც ჩაადებინა!ან მკვდარსა შენი ტკბილი ხმაგულზე ქვად დაადებინა.ნეტავ ბულბულად მაქცია,შენთან ვიფრინო ველადა...ტიტველი აღარ ვივლიდი,დაღონებული ყველადა,და მოვრჩებოდი ამ ბებერს,ჩემთვის გაჩენილს გველადა!”დილაა ისევ, სისხამი,ნამი ხშირად ძევს ნამზედა...ნახშირის ფერი ბებერიბობოქრობს ქოხის კარზედა...
IIდედინაცვალი (ეთერს)რა ხანი არის, გათენდა,ადე, გარეკე საქონი.რას გეცრემლება თვალები,რა გაგხდომია საგონი?რას ეშმაკს დაუჭერიხარ,გამაგებინა ნეტარა?..გასწყდა ცხვარ-ძროხა სიმშილსა,შე მეხ-დაკრულო, მედგარა!ხო მხედავ, მუხლი არ მომდევს,თვალთ ვაჭრეინებ ვეღარა...რა გაქვის საფიქრობელი,ნეტავ ვიცოდე, მაგდენი?თან-თან ეშმაკად მაიქეც,გაგიწყრეს ჩემი გამჩენი!ეთერი
ვაჰმე, რა ძნელი ყოფნააყოფნა, სიცოცხლე ობლისა!სრულ წყევა-კრულვა ჩემს თავსა,არსად ალერსი მშობლისა!ნეტავ, ან სახე მახსოვდეს,ან ხმა მახსოვდეს დედისა!ნეტავ, ტირილით შამეძლოსშეცვლა ამ შავის ბედისა! -დღე-და-ღამ ფეხზე ყუდილი,გადაყრა წვიმა-შხეპისა,სიმშილი, ლალვა ნადირთა,თმენა ლანძღვის და ტყეპისა!რა ლანძღვა მინდა, რა კრულვადალახვრულს შავის დღისაგან,წილ-ბედ დალეულს სოფელში,თავდანებებულს ღვთისაგან!..წამოდგა ქალი ეთერი,მთვარე ამოჰყვა პირზედა;თავით ბალიშად ქვა ედვა,ლეიბად — შამბი ძირზედა.თვალებში ჩაჰქსოვებოდაზღვა-ხმელი ერთიანადა,მთელი ქვეყანა შიგ ბრწყინავსთავის ხატ-ღმერთიანადა.გვირგვინად ტრფობა დასდგმოდა,სხივს გვფენს წამწმების ხიდითა,ცასა და მიწას მადლს ჰფენდაუხვებით კიდის-კიდითა;ყელი მიუგავს ჯერანსა,გამომალებულს მინდვრითა.ტანთ შავი ჯუბა აცვია,შავი მანდილი თავზედა,ვერ ჰნახავ ერთ მძივს, ან ღილსაეთერის ლერწამ ტანზედა;მხოლოდ ყაპყატოს კალათაგადაუგდია მკლავზედა.ცხვარ-ძროხას კარი გაუღო,გაჰყვა ნაბიჯით ნელითა.ეხლა-ღა ვნახე, გიშრის თმამიჰქონდა ეთერს წელითა:სარტყლად წელს ნაწნავნი ერტყნენორ-პირად, როგორც წნელია...გაუშვას თავისუფლადა,თან სატარებლად ძნელია;ტყეში ან ჯაგი გაებას,ან მოეჩვენოს გველადა!ცოდვაა თმების დაწყევლაპატრონისავე ხელადა!მიტომ ირჩია გოგომათმა წელზე ჰრტყმოდა წნელადა...თავდახრით მიჰქსოვს წინდასა,თან დაჰღიღინებს ნელადა.რა კარგი სანახავიაქალი, გასული ველადა!
IIIგარეკა ცხვარი და ძროხავერხვიანს გორის ძირასა,დიდის მთის კალთა რო მოსდგამსდა სხვანიც წვანან მზირასა.იდგა ჭანდრების ჩრდილშიადიდის მდინარის პირასა;ძაღლების ყეფა მოესმა,ჰყეფდიან ხშირა-ხშირასა.ისმის კივილი... კაცებიაყვირებდიან სტვირებსა...ნახა, — მორბოდა ირემი,ეფარებოდა თხილებსა.ცხენ-და-ცხენ მოსდევს ჭაბუკი,ისრებს მოესვრის მწკრივასა;ხარი ირემი წაიქცა,შედგა თავსა და ყირასა.ეთერი სულგანაბულიეფარებოდა წბილასა.თვალი შაასწრო უცნობმა,შედგა, უცქერდა შტერადა;ხელი მიეპყრო შუბლზედა,თავი გადეგდო ცერადა;ირემი დაჰვიწყებოდა,ხედ ქცეულიყო ხმელადა.ბალახით გამოსხლეტილიცეცხლი თუ მოჰხვდა მწველადა!ქალი იწვება სირცხვილით,ვერ იხედავდა, ვერადა;ყმამ გადაყარა ისრები,მშვილდიც, ნაჭერი ხელადა.კრძალვით გადმოხტა ცხენიდამ,მიდის მთრთოლარის სახითა,შაქრიანს ეტყვის სიტყვასაშუბლშეკვრით, სახით მკვახითა.დნებოდა ქალი, ვით გნოლი,ქორ-შავარდენის ნახვითა.ეალერსება გოგოსაკაზმული ძვირის კაბითა;ეალერსება გოდერძიეთერსა ტკბილის ენითა;ესაუბრება წყნარადასიტყვებით გულსაკბენითა.

გოდერძი

ნუ მიწყენ, ქალო, ვისი ხარ?ტყე-ველთ რას დაიარები?დედა არა გყავს, ან მამა?ტანზე რადა გცვავ ჩვარები?ეთერი ამ დროს მუნჯობდა,ეჩვენებოდა ყრუადა.გოდერძიმ არ დაიჯერა,ხმალი უქნია ყუადა:“ნამდვილ მეჩვენე, რაცა ხარ,თორო გაგჭერი შუადა!”ეთერირა გითხრა უცხომ უცხოსა,ეგ სადაური ძალია?რა შნოებაა ვაჟკაცის,ქალზე იხმაროს ხმალია!რა დავაშავე ისეთი,რა მაქვს ისეთი ბრალია?გოდერძიმითხარი მაინც გეთაყვა,ვინა ხარ, ვისი ქალიო?მითამა დაღლილისათვისგისმევავ ჩემთვის წყალიო.ეთერიმე არც დედა მყავს, არც მამა,არცავინ თვისის ტომისა,ჩემი ძმები და დედ-მამამსხვერპლნი გამხდარან ომისა.აი ეს ერთი ქალი ვარ,მყავს დედობილი ბერია;ვმწყემსობ, ცხვარ-ძროხას ვაძოვებ,ხელთ ჯოხი დამიჭერია.გოდერძიიქ რას გაჰხედავ? სხვაკნისკეთავი რას გაგიჭერია?ცუდი ხომ არა მითქომს-რა,რად მალე გამიწყერია?!მიტომ გულდიდობ, რომ მთვარეთვალებში ჩაგიწერია?მენაც კაცი ვარ შენფერი,განა მძოვრი და მტვერიო?ამასთან, ღმერთმა ხომ იცის,არა ვარ შენი მტერიო.ქალო, ეხლა გთხოვ იმასა,მითხრა სახელი შენია;შენს სიტურფესთან იქნებაისიც რამ შესაშვენია!ეთერიახლა სახელსა ჰკითხულობ,კი მაინც არა გრცხვენია?გოდერძიშენის დედ-მამის ცხონებას,შენთ ძმათ სულთ განათლებასა,მითხარ, — გულს ნუ მომიმატებდარდსა და მწუხარებასა.ეთერიეთერი მქვიან... რად გინდაჩემი სახელი წყეული?რაც-კი რამ სახელებია,ყველაში გამორჩეული?ხომ იცი, რაა “წაეთერ”,ხომა გაქვს გამორკვეული?მაშ, მე ვინ მეტყვის: აბძანდი,მეტყვიან — აეთერია,ათას-ფრად, ათას კილოზე:გაეთერ-წაეთერია!გოდერძიეგრე უღმერთო ვინ არის?რა არსებაა ისეთი?შენებრ ტურფასა აწყემსებს,ხატი არა სწამს, ან ღმერთი?შიშველ-ტიტველი რადა ხარ,ცით ჩამოსულო მთვარეო?..მოდი, ერთს გეტყვი, მისმინე,ცოლად გამამყევ ბარეო!მე ძე ვარ გურგენ მეფისა,ესე ადგილიც ჩვენია.გამამყევ, — უთხრა მეორედ: —რად ჰკრთი, რად მოგიწყენია?ორსავე გვზიდავს მუხლადიეს ჩემი შავი ცხენია...სიმწარით ყოფნას, არ გიჯობს,იხილო ტკბილნი დღენია?რა ლამაზი ხარ, ეთერო,რა მომხიბლავის ფერისა!..სალოცველია კაცთაგანფერფლიც შენთ ფეხთა მტვერისა.ეთერიბეჩავს რა ელამაზება?ვინ მისცა იმის ჟამია?ტანთ არა აცვავ და ფეხთა...დღეც იმისათვის ღამია...იმის ყოველი ნაბიჯიგანგებას მოუშხამია.გოდერძისთქვი რამა, შენი ჭირიმე,გულისა მსალბუნებელი!ეს ჩემი გულწრფელი თხოვნაკი არის საწუნებელი?ცოდვაა ოხრად დამჭკნარიყვავილი სასუნებელი!ეთერიღირსი არა ვარ, ხელს გბანდე,განაღამც გყვანდე ცოლადა;მეფე ხარ, რატომ არ ჰფიქრობ?საქმეს რად იჭერ ყროლადა?მიგყევარ ჯუბიანაი,მქონან ტიტველნი მკლავნია;ხომ გაწყრა შენი დედ-მამადა დაგემდურნენ ყმანია.ამასაც გეტყვი, ვაჟკაცო,იცოდე, საცოდნელია:აღთქმა მივეცი უფალსა,ფიცის გატეხა ძნელია;აღუთქვი: — ქალწულად დავრჩე,არ-როს შავირთო ქმარია;ვიკმარო ესე ცხოვრება,ტკბილი არის, თუ მწარია;ვიარო მთასა და ბარსა,ვაძოვო ძროხა-ცხვარია.მთაში ნიავი დამატკბობს,ბარად — ყვავილნი მინდვრისა;სახლად და დასაფარადახეები ტოტებს მიხრისა.გარეთ ვარ დაბადებული,გავზრდილვარ ნადირივითა;არცა-რა მისწავლია-რა,ემ კლდეთა ნაპირივითა...ესაა, ვათენ-ვაღამებცხვარ-ძროხის ნახირივითა.მეც ემ ბალახით ვსაზრდოობ,რითაც ცხოველნი ყველანი,დედინაცვალიც ავი მყავს,იმისგან მესმის წყევანი...ხშირად ტანთ არა მაცვია,დავდივარ ფეხშიშველაო,მაგრამ სიმდიდრე, სიდიდეფუჭია ჩემთვის ყველაო.ბევრს ნუ მაუბნებ, თუ ძმა ხარ,ნუ დამაღონე ძნელაო.ვაჰმე, რა ძალიან დამცხა,როგორ ძალიან ცხელაო!..ნაწნავით ოფლსა შუბლზედაეთერი იწმენდს ნელაო.თვალთაგან ცრემლიც ჩამოსხლტა,ვით მარგალიტი თლილია.ცამ ჩამოხარა ღრუბლები,წვიმამ დაალბო თხრილია.თითო წვეთს თითო ყვავილიამოჰყვა, როგორც ღილია;ეთერი ჰქვიან სახელადთვითეულს ყვავილთაგანსა,იმათზე ტურფას ქვეყნადავეღარა ჰნახავთ საგანსა...ნეტავი ქვასა და ქვიშას,ეთერის ცრემლით ნაბანსა!გოდერძიოღომც შენ ნუ ასტირდები,ცრემლით ნუ გაიბანები,აღარას გეტყვი, ლამაზო,წავალ და დავიკარგები.მაგრამ სად წავალ ბეჩავი?ვეღარსად წავალ, სწორია...უშენოდ ჩემი სიცოცხლე,მაღალ ღმერთს ვფიცავ, ჭორია.ვერ გავძლებ, თავსა მოვიკლავ,შენთვის რა მოსაწონია?ცას ერთი ღმერთი ამშვენებს,მემრე — მნათობი ორია...და ქვეყნად მეფეთ დიდებაც,ვფიქრობ, რომ მოსაგონია.აი, ეს ძალა ჩემიაქვეყნადა ფასობს მეტადა,ტრფობის და ყველა სიკეთისჩვენ, მეფენი, ვართ მხვეტლადა;უფალს ჩვენ დავუნიშნივართკარგ-უკეთესის მკვნეტლადა;ჩვენს ბრძანებაზე ათასნი,ათი-ათასნი დადიან,რასაც ჩვენ ვეტყვით, ისინიცსწორად იმასა სჩადიან.სიცოცხლე-მოწყურებულთავჟლეტთ, თუ მეფეთა გვწადიან.ჩვენ — მეფეთ — თავზედ ძლიერიქვეყნად არა რა გვგონია...ვხედავ და მიკვირს მეფის ძემწყემსმა ვით დამიმონია!მიკვირს, რით დაიმორჩილეჩემი გული და გონია?მეფე შენა ხარ... გაუქმდამეფის ძალი და ღონია!უარს ნუ მეტყვი, გეთაყვა,მისმინე, შამიბრალია.ცხენზე შაგისომ, წაგიყვან,ჯვარსაც დავიწერთ ხვალია.მეტი რა გინდა, არ ვიცი,ვისზე გიჭირავს თვალია?სასიყვარულოდ არ კმარაგანა მეფისა ძალია?სახით არ ვარგვარ, თუ მკლავით?გგონავ, არ მიჭრის ხმალია?შენ რაზე უნდა მწუნობდე,ცეცხლზე დამისხა წყალია?ეთერიკარგი ხარ, ძმაო, ლამაზი,მზე, შემომჯდარი მთაზედა;მიწაზე ცალი არა გყავს,როგორც მზეს მაღლა ცაზედა;ვაი, თუ მალე მოგწყინდე,მალევ გამცვალო სხვაზედა;ღვთის ფიცი გამატეხინო,ჭირი მომიგდო კარზედა!მთელმა გულით და ნამუსითთავი ვიტკივნო რაზედა?შენი საფერი არა ვარ,შენთან ვით დავჯდე ჯარზედა?!გოდერძიმაგ სიტყვას ნუ გამაგონებ,ნუღარ ახსენებ დობასა,ეგრე რად გეადვილება,ღვთისას რომ ჰბედავ გმობასა?ღმერთი გამიწყრეს, ეთერო,ცოცხლად დამმარხონ მიწასა,თუ შენს გარეით საყელოსმე მოვეხვიო სხვისასა!მიწა გამისქდეს, ჩამყლაპოს,ტანზე მომედოს გენია,თუკი დაკარგოს გოდერძიმგულით ტრფიალი შენია!ღმერთი მრისხავდეს მაღალი,მეფედ გამჩენი ჩემია,თუკი შენ სხვაზე გაგცვალო,სხვასაც მოვჭიდო ხელია.არ იცი, ქალო უცდელო,ტრფიალი როგორ ძნელია!ქუდი რად მხურავ თავზედა,ტანზე რად ვირტყავ ხმალსაო,თუკი ტყუებას დავუწყებშენფერას ბეჩავს ქალსაო.ან ფიცის, აღთქმის მოცემის,განა ვინ მატანს ძალსაო?თუ ავი მედვას გულშია,არც-კი გაგცემდი ხმასაო,ხმლის ყუას გცემდი და ისრეშაგიყენებდი გზასაო.ვისი მეკრძალვის? ჯარებიმრავალი მიდგა მზასაო.ჩემს გულს ის უნდა, რომ შენიგულიც აძლევდეს ბანსაო;ჩემს ალერსს, ჩემს სიყვარულსაარ გაურბოდე განსაო.ისევა სტირის ეთერი,დაბლა დაჰხრიდა თავსაო.წამწმებს, დაწვდილებს შუბის წვრად,ეთერის წამწმებს შავსაო,ზედ მარგალიტი დაესხმისშავის მელნის ტბის თავსაო...გული ქალისა გონებასრადღაც არ აძლევს ზავსაო.
IVშორით ისმოდა ძახილი,საყვირებს აყვირებდიან;უმეფისძეოდ შინ წასვლასყმანი ვერ აპირებდიან.აქით ხმა მისცა გოდერძიმ,დიან მხლებლები მისია,აავსეს წყლისა ნაპირიდა გარეშემო ტყისია.ხელში ეჭირა ყველასამშვილდი, ისარი ხისია,ყველაზედ მეტად უხდებათჩაბალახები მგლისია.სპასალარს — ვეფხვის ტყავისა,ვეზირთ — ჭიუხის თხისია.ეთერს რა ჰხედვენ, ჰფიქრობენ:“ნეტავ ეს გოგო ვისია?ეს ქვეყნიური არ არის,სწორედ ასული ცისია!”მეფის ძემ ყმათა უბძანა:დრო აღარ არის ცდისია.მოემზადენით, წავიდეთ,აი ეს დავლაც ჩვენია;ეს ჩემი ცოლი იქნება!და დედოფალი თქვენია!გოდერძიმ აღტაცებითაქალს გადაჰხვივა ხელია:“მადლი ღმერთს, რაკი ამიხდაეს სანატრელი ჩემია”!ეთერი სტირის იდუმალ,ცრემლი ჩამოსდის ცხელია.გოდერძიმ ყმებსა უბძანა,მოერთმეინათ ცხენია.მეფის ძე ცხენსა მოახტა,ქალიც შეისო გავასა,ეთერი წინანდებულადაღარ უწევდა დავასა.ყმათა დალოცეს ორივებედითა ბედნიერითა,უკრავდენ თავსა ეთერსამუხლმოყრით წესიერითა.ღმერთს სთხოვდენ ცოლ-ქმრის დღეგრძლობას,ვედრებით ნებიერითა.მხოლოდა ერთი ვეზირი,სახელად ერქვა შერია,გოდერძის შემოჰხედნებდა,როგორც მოსისხლე მტერია;ვეზირი შესცქერს ეთერსა,ფერი ფერადად სდიოდა,ვერ ისვენებდა ერთს ადგილს,აქათ-იქითა დიოდა.დამნახველს ეთერისასაეხლავე გული სტკიოდა.ვეღარ ჰბედავდა შეხედვას,თუმც შახედნება ჰშიოდა;ქალის სიტურფემ დააბა,მუხლის ძარღვები სცვიოდა.გარეთ არ იმჩნევს, გულში-კიმეფის ღალატი ჰყიოდა.გულში ჩაუჯდა შერესაეშმაკი ღალატიანი;შეჰხვდა უწამლო ჭირადაქალი მკლავ-კალათიანი.შური და სიყვარული ჰკლავს,ცეცხლი სწვავს ალ-ათიანი.ცხენებს და ჯორებს აჰკიდესნანადირევი მრავალი:ხოხობი, გნოლი, ირემი,ფსიტი, კლდეებში მავალი.ერთს ღამეს გამოიარესსამისა დღისა სავალი.მღერის მეფის ძე გოდერძი,მღერიან იმის ყმანია,გაღმა-გამოღმით პირქუშნიბანსაც მოსცემენ მთანია.მხოლოდ არ მღერის ეთერი,ცრემლი ჩამოსდის მთოვარი:საქონელს გლოვობს თავისასუფლისთვის შემათხოვარი;ბატკნები, ხბორები დაჰრჩნენჯერ ისევ ძუძუმწოვარი,ეთერის დანი და ძმანისათირებ-სალაღებიო, —სთხოვს, — არ გახადოს უფალმაყოვ-ყორნის წასაღებიო.ცაზედა ბჟუტვენ ვარსკვლავნი,ქვეყანა არის ჭირითა.ღამესა სძინავ ისევა,ჯერ არ გამძღარა ძილითა.ცას არ გაუხსნავ გულ-მკერდი,შაკრული ცეცხლის ღილითა,ჯერ არ შეცვლილა წყვდიადიპირმოღიმარის დილითა.
Vთენდება. მზისა სხივებიმთის წვერებს ეფინებიან,მთით ჭალას ჩამოსასვლელადფრინველნი ეღირებიან.ლეშის საჭმელად ტივლებიერთმანეთს ეპირებიან.მალევ გაეგო ყორანსა,დაჰსისინებდა ჭალასა,დაჰლაღოოდა წყეულიაქ მომხდარ ხათაბალასა.ეთერის ცხვარს და ძროხასადაჰსხმოდა ჯოგი მგლებისა,ჭალა აევსოთ ლეშითა,ყორე დაედგათ ძვლებისა.ფრინველთაც დენა დაიწყეს,მოგელავება მხრებისა:ორბი სივსივით მოვიდა,სოვი დაუხვდა ქშენითა,ლეშზე მჯდომარე ყაჯირიორივეს უცქერს წყენითა;გავაზი ქორწილს ამშვენებსფიცხელის გადაფრენითა,სისხლში ამოსვრილს კლანჭებსავეფხვი ილოკავს ენითა,დაუძახებლად მოსულებსდათვებს იგერებს ღრენითა.ეთერის დედინაცვალიუცქერის ცრემლის დენითაგატიალებულს საქონელს,უვარგის მწყემსის ქცევითა.ღმეჭილს პირს უფრო იღმეჭდა,ეთერს ახსენებს წყევითა.თავგადაგლეჯით დარბოდა,მალი-მალ შედგის გორზედადა გადაჰკივლის მაღლიდამდაბლა ჭალაზე სწორზედა.ეთერის ნავალს ეძებდამწყობრად ამოსულს მოლზედადა, მთის კუდებში ასული,აცქერდებოდა ზოვზედა,იქნებ იქ მაინც გაეგოეთერის კვალი თოვლზედა.
VIმეფის გურგენის სრა-სახლიიდგა დიდის ზღვის პირადა;ქავი და ციხე-ბურჯებიგარს შემორტყმოდნენ ხშირადა.მოქიშპე გურგენ მეფესაგამოსჩენია ძვირადა.გალავანს შიგით ბაღიაფერად ყვავილით წყობილი,იას და ნარგიზს გვერდს უდგავარდი, სიტურფით ცნობილი,ვარდს ხშირად ბულბული უმღერს —მისი სატრფო და ძმობილი —და ნარგიზს იადონი ჰყავსყელზე ყელ-გადაჭდობილი.მეფე ბაღში სჩანს პირქუშად,ჩიტთა გალობით სტკბებოდა,დილა ადრიან სპასპეტიცდაუბარებლად ჰხლებოდა.ჩოქით სალამი მიართო,მის წინ კრძალვითა სდგებოდა:“ნუ მიწყენ, მეფევ, ძლიერო,თქვენს უნებლიედ მოსვლასა,მაქვს თქვენთან მოსახსენები,თუ სმენას მისცემ მოცლასა.უნდა გახარო, მეფეო,სახარობელი ძვირია,თქვენმა ძემ ცოლი ითხოვა,მთვარეს მიუგავ პირია.თქვენის ძის ბედად მოსულა,სამოთხე გაუწირია.თვით ღმერთსა სასძლოდ თქვენთვისაეთერი შაუწირია.ისეთი არის, მეფეო,მაღალს ღმერთს ვფიცავ ცისასა,რომ ცილობასა გაუწევსსიმშვენიერეს მზისასა.არ ვიცი, მსგავსი იმისიჰლახავს-ღა ვინმე ქვიშასა,ან ჩვენს შემდეგ-ღა იგემებსგემოსა დედის რძისასა?!ქვეყანა სხვას ვეღარ ჰნახავსსიტურფეს ეთერისასა!იქნებ გეწყინოს, უშენოდსაქმე რად დაუჭერია,მაგრამ თუკი ღმერთს, მეფეო,თქვენს ბედად დაუწერია,ხომ ვიცით, ბედი ყველასთვისღმერთს ადრე გაუწერია!”ამის გამგონეს მეფესაპირზე ეცმევა სუდარა,ეწყინა ესე ამბავიდა სპასალარის მუდარა.იკითხა: მეფის ქალია?სისხლით ვინ არის, ჯიშითა?— ეგ რომ არ ვიცით, მეფეო,ვინა ჰკითხავდა შიშითა?ტყეს ჰპოვა, წამოიყვანა:მოსწონებოდა ძლიერადა დღესაც ისევე უცქერსთვალით და გულით მშიერა.კაცნი რას ვიზამთ, ხელმწიფევ,თუ საქმე ხდება ღვთიერა!მეფე (სპასტეტს)უბძანა: “ლომო, რას ამბობ,ნუღარას მეტყვი, ნუღარა!..წადი და ჩემს შვილს უთხარიმამის წყრომა და მუქარა:როგორ გაბედა უჩემოდსაქმე საძნელო ფრიადა,მე მეფე აღარ ვგონივარ,იქნებ მივაჩნდე შვრიადა?!შენ იცი, ლევან მეფესამივეცი ადრევ ფიცია,აკვნიდამ ჩემი გოდერძიმის სიძედ დანამტკიცია.ბალღივით აღთქმა გავტეხო,მეფისთვის შენაფიცია?წადი და უთხარ, სპასპეტო,რაც რომ ჩემგანა გსმენია.შვილის ურჩობას ვერ დავსთმობ,არცა-რა დასათმენია.უნდა, რომ ჯიში შებღალოსჩემთ მამა-პაპათ ძველია!მაგას ვერ დავსთმობ, სპასპეტო,ეგ დასათმობად ძნელია.ან შენგან მაგგვარი თხოვნარა ჭკვაში მოსასვლელია?!წადი და უთხარ ჩემს ძესა,რომ უხედნელი კვიცია,უთხარი, მამაშვილობას,რომ მე აღარა ვიცია.უთხარი, აღარ მეჩვენოს,აღარა ვნახო თვალითა,ან ისარს დავკრავ პირშავსა,ან შუა გავკვეთ ხმალითა.ვასწავლი, როგორი არისმოქცევა თავის ძალითა”.წაბრძანდა მეფე სასახლეს,სად ედგა სავარძელია;სპასპეტმა ფეხი უკუდგამეფისგან შენაწყენია.
VIIგოდერძიმ სახლი აიგომამისგან უარყოფილმა,კერძო იჩინა მან ბინა,ვით უკანონოდ შობილმა.დაჰკარგა მემკვიდრეობა,ტახტის მემკვიდრედ ცნობილმა.მაინც თავს ბედნიერად რაცხსეთერის მფლობელობითა,არ იტეხს გულსა ქალზედაქვეყნისა მგმობელობითა.დიდნიც მიუდგნენ მეფესა,იმასთან ერთად სწყრებიან;ნამეტნავ, როცა მეფესთანსათათბიროდა სდგებიან.გოდერძისთანა შემბრალედმარტო დედა თქვეს მისული,შვილისთვის მიერთმეინაფხაშეუშლელი მისრული, —რძლისათვის — ოქრომკედითანაკერი გულის-პირია;არშიად ევლო გარშემომარგალიტები ძვირია.სიუხვე მეფეებისაან-კი რა დასაყვირია!დედა (გოდერძის)შვილო, ვერ დაგწყევ, გოდერძი,რაც უნდ საქმე ჰქნა ცუდია,შვილი ხარ ჩემი, ნუგეშადჩემს გულში ჩანაბჟუტია.სხვა რა ვსთქვა: ღმერთმა გიკურთხოსგვირგვინ-კავშირი, ბედია,იფრთხილე, აღარ გადასთქვა,რაც ერთხელ დაგიყბედია.თავი არ გაიმსუბუქო,რაც სიმსუბუქე გაკლია,გადანაფურთხის ალოკვაკაცისთვის დიდი ნაკლია!ჯერ, კარგი იყო, გეკითხა,გეთხოვა ჩვენთვის რჩევაო,უფალს დალოცვად შაესმისშვილის დედ-მამის წყევაო.შვილს არას აწყენს მშობლებისდარიგებისა ძლევაო.შენ შეგვარცხვინე ლევანთან,ნაფურთხი აგვალოკინე;შვილო, მოგვიგდე მდინარე,მშობლები წაალეკინე.დაგვარჩვე... სისხლი თავისიწუმპეში დაალეკინე.გოდერძი (დედას)მე არც არავინ დავარჩვე,არცვინ წყალს წავაღებინე,ჩემს ცოდვა-დანაშაულშიარცვის-რა გავაღებინე.ჩემს გულსა მხოლოდ საწილოთავისი ავაღებინე.ჩემს მშობლებს გულის წადილიუკანვე ჩავაგებინე.ნეტავი გამაგებინა,იმით რა წავაგებინე,რომ ცოლი ისე შავირთე,მშობლებს არ გავაგებინე.გაჩენის ნება თქვენ გქონდათ,გავჩნდი და მე ვარ, მეობით.წადილი სხვა მაქვს და გრძნობაგეკუთვნით მხოლოდ ძეობით.რად გიკვირსთ, მე დავიწუნო,რაც თქვენ გსურთ ანარჩეობით?მგონი, წინათაც გითხარიმეფის ლევანის ქალზედა,რომ მე არ მინდა ის ცოლად,ჯვარს არ დავიწერ მაზედა.მე განა სიზმრით გავიგე,თვითონა ვნახე თვალითა,იქ ნადირობად ნამყოფმათვალი შევასწარ ჭალითა,როცა ის გადმოსცქეროდაჩვენს ყაფაღობას სარკმლითა.ან მამაჩემი რად მიკვეთს,ან შენ რად სწყრები, დედაო?ღვთის მადლმა, თქვენს სამავნებლოსმე არაფერსა ვბედაო.თუ ლევან მეფემ იწყინადა აგვიტეხა შარია,ჩვენც, ვგონებ, კაცები გვქვიან,ჩვენც საკმაო გვყავს ჯარია,ვგონებ, რომ არ დაძაბუნდესჩვენი ხმალი და ფარია.მკვიდრია მაინც, დედაო,ჩვენის სამშობლოს კარია,ეხლაც ისევე დავიცავთ,ვით წინათ დაგვიფარია!
VIIIგურგენი იჯდა სასახლეს,კარში არ გამოდიოდა.ნაღვლობდა შვილის ურჩობას,ცრემლები ჩამოსდიოდა...თითქმის ორი თვე ატარაესრე ოხვრით და ვიშითა.მსახურნიც ვეღარ ჰბედავდენმეფესთან შესვლას შიშითა.მეფემ ერთს ღამეს მოიხმონაზირ-ვეზირნი ყველაო,შესჩივლა თავისი დარდი,მოსთხოვა იმათ რჩევაო.ბრძანა: “ხომ იცით, ვეზირნო,მე რაც გულს მაძე ლოდადა!..ლევან მეფისა თავს დასხმაარ მზარავს ბეწვის ოდნადა.ის მიკლავს გულსა, რომ შვილმაჩემმა დაამცრო გვარია.ცა რად არ ჩამოიქცევა,არ სქდება მთა და ბარია,უფსკრულს არ ჩაიყოლიავარსკვლავნი, მზე და მთვარია.მეფის ძე მონას ქალთანანეტავ რა შესაყარია?!თქვენ ერთსა გკითხავ, რას მეტყვით,მირჩიეთ გულით წრფელითა,რომ ჩემს შვილს უჯიშო ცოლიგამოვაცალოთ ხელითა.ჯერ შევაძულოთ როგორმე,გულში მოვუკლათ ტრფიალი...ვის როგორ მოგწონთ ეს აზრიჩემს თავში დანატრიალი?ვეზირთ სთქვეს: “ფრიად კარგია,კარგადა ჰბრძანებთ, სწორესა,მაგრამ ეგ გრძნეულთ საქმეა,ჩვენს ძალ-ღონეზე შორესა.ვიკითხავთ ყველა კუთხეზემისან-მკითხავთა ყველათა;ვფიქრობთ, ვიშოვნოთ წამალიტრფობისა დასაწველადა”.— “მაგ საქმეს, დიდო ხელმწიფევ,თვითონ მე ვიღებ კისრადა,მისნებს ვიშოვნი, თუმცა მეარ ვარ, არც ვიყავ მისნადა,ძვირად თუ ისარს დავაცდენ,რაც ამოვიღე ლიშნადა” —შეჰკადრა მეფეს შერემაერთგულებისა ნიშნადა. —“მხოლოდ ერთს გკადრებ, მეფეო,ნუ გამიწყრები ამაზე:ცოტა გულჩვილი გახლავარ,გულგრილი ავა-დავაზე;არ მინდა ჩემის მიზეზითვისმე რამ წაუხდებოდეს.გახსოვდეს, როცა თქვენს ძესადა ეთერს გაუხდებოდეს,ქალს ნურას ავნებთ, თქვენს მადლსა,იმისი არა ბრალია,მთა-კლდეთ გაზდილი მხეცებრივერთი ბეჩავი ქალია.თუნდა მე მომე, ნუ მოჰკლავ,ცოდვაა, შეიწყალია”.— შენ გყვანდეს, — მეფემ უბრძანა, —თუ შესძელ ნაბრძანებია,შენ გყვანდეს, ჩემო შერეო,მეფისგან ნაქრთამებია!მწყობრადა თავი დაუკრესვეზირთ და გავლეს კარები.შერეს-ღა დაჰრჩა საქმედამეფისგან დანაბარები.ხმლები შეირტყეს წელზედა,ჩამოიკიდეს ფარები,წესისებრ ძველთა დროთასა,აივანს დანაყარები;ხელში შუბები ეჭირათტარგძელი, შესაზარები.
IXცხრას ზღვასა, ცხრას მთას იქითა,უდაბურს ადგილს, მთიანსა,სცხოვრობდა ერთი ბებერიგამოქვაბულსა კლდიანსა,გველი, შხამი და ბოროტი,ყველას ის აძლევს ზიანსა.ქაჯთათვის სული მიეცა,ქაჯებში იყო გართული,დევთა და ალთა შორისაზემოთა თავში ჩართული.ქარს ის აჩენდა და ღვარსა,სეტყვას და დელგმას მეხითა,თუკი ერთს დაიწივლებდა,ან მიწას სცემთა ფეხითა,ხმელს მოხრილს ზურგზე დადგმულისეშმაკთ-ცხენაის კეხითა.შავია, როგორც ნახშირი,როგორც ფისი და კუპრია,სუყველა იმაში ბუდობს:ანგარება და შურია:ერთხელ არ იტყვის, სხვას ვარგო,მუდამ სხვის ვნება სწყურია;ცოდვებით ვერ შაედრებაქრისტეს გამცემი ურია.თვალები ცეცხლისა უსხდა,კბილები ჰქონდა მინისა,ცალიერს ძვლებზე ზედ ეკრატყავად ფურცელი რკინისა;ფეხები ჰქონდა კაცისა,ხელებად ბჯღლები ციცისა,და, თმის მაგივრდ სულძაღლსამოკლე ფაფარი კვიცისა.საცა რამ კეთილი ხდება,სუყველა იმან იცისა,და უცდის, დრო მოუვიდესკარგის ჩამშლელის ქლინძისა.ერთს დღეს ეს ავი ქმნილებაიჯდა მთათ შორის, ხევშია;ძაფები სახათაბალოიმას ეჭირა ხელშია.ჩაჰკირკიტებდა ჯადოსა,ორად მოხრილი წელშია;ამ დროს აქ გაჩნდა შერეცა,მაღლა გადმოდგა მთაზედა,ცხენს მჯდომი გადმოსჩხაოდაკუდიანს ბებერს თავზედა:შერე (ბებერს)ჰეი, გრძნეულო, სადა ხარ,მოხუცებულო, ხნიანო?საქმე მაქვს შენთან საძნელო,მინდა რომ გაგეხმიანო.ვინძლო ეცადო, სულელიმეფის ძე დაგვიჭკვიანო!კუდიანი ბებერი (შერეს)გურგენ მეფისა ვეზირო,გულდაკოდილო შერეო,რაღას მეძახი შორითა,აქ, ჩემთან, ჩამეერეო.ადრევ გაგიგე წადილი,ორი კვირაა გელიო.რას ჩამამყმუი გორითა,როგორც მშიერა მგელიო?!შერე (მიდის ბებერთან)სალამი შენთან, მოხუცო,დიდის ჭკვა-გონებისაო!მიშველე რამა, გეთაყვა,ჭირი მჭირს ღონებისაო.ჩემს სულს შენ მოგცემ, არ მცხვენისმე იმის მონებისაო.დღე აღარ არის ჩემთვის დღე,სიცოცხლე მეშავეთება;ხომ კარგად იცი შენაცა,მჭირს ერთის ქალის ფეთება;თავიდან გონი წამერთო,დამთვრალი დაეღეტება.ცოცხლად საფლავში ვიმარხვი,ზედ შავი ლოდი მედება!..რას ნიშნავს ჩემი ესეთიუფლისგან გამომეტება?!
ბებერიმე მაშინათვე გავიგე, —რაწამს ეთერი ჰნახეო,მეხად დაგეცა თავზედამაშინვე ქალის სახეო,და მეც აქ ჩემთვის წყნარადადავკარ-დავაგე მახეო;ჩემისა სულის სანთლადაჯადოც მყის გამოვჩმახეო!რა გინდა? მითხარ, რას ეძებმითამ არ ვიცი, მითხარი,რამ აგაღელვა ვაჟკაცი,რად გტკივა გულის-ფიცარი?
შერერაღა ვსთქვა, განა არ იცი, —ჩემი წამწყმედი ის არი,იმან დამაბა, თვალ-მზემა,გულს გამიყარა ისარი.სხვას ვერას გეტყვი, მოხუცო,ვეღარას გეტყვი, ვეღარა,ენა მებმევა, სიტყვასავერ გამოაგებს, ვეღარა.ეკლებზე მძინავს, რო ვწვები,ვეღარ ვისვენებ, ვეღარა:პური გველია, რო ვიღებ,ყელს ვერ ვაცილებ, ვეღარა.დაედვა გულსა ობოლსამკვდარის სიცოცხლის ბეგარადა სულიც ასულებულისასულეს ამამეჩარა!!.ბებერინუ ჰკრთები, შერევ, ნუ სწუხარ,ყური დამიგდე ბებერსა,მალედვე მიგწევ საწადელს,ხელში ჩაგიგდებ ეთერსა.რაც მე გასწავლო წამალი,აწამლე იდუმალადა:ფეტვს მოგცემ, დევთა ნათესსა,მოსულსა დევთა ჭალადა;ის ურწყავს სისხლსა კაცთასა,დევთაგან ნახმარს წყალადა;შიგვე დედის რძე ურევავქაჯთი, მაცილთი კვალადა.შიგვეა ფერფლი იმ სულთა,ჩვენ რომელიც გვხვდა წილადა,ვინც თავის მეუფესთანაგამოჩნდა განაწბილადა;შიგვე ლაფია იუდის,ქრისტეს გამცემის სულისადა ანაფხეკი სასყიდლადმის მიღებულის ფულისა.ან-კი რას მარგებს ბებერსაესეთი გახსნა გულისა;დახე, რომ ორგული ვხდებიჩვენის გრძნეულთა რჯულისა.დაგიწნავ ქაჯის ქალმანსა,შიგ ჩავყრი, ჩავაწკრიალებ,შიგ ჩავლეს გრძნეულთ სიტყვასა,რა ენას დავატრიალებ,საქმეს გავჩარხავ, გოდერძისდავწოვ და ავაპრიალებ.წაიღე... მეფის ძის სახლისსაცა ლიბო და ძირია,იდუმალ ამოაფარე,არ დაუჩინო პირია.ჰნახოდით მაშინ ეთერისიტურფით გასაკვირია!ჰნახავთ, რომ მატლი დაედვასბროლს ყელზე ათასობითა,თვალ-წარბს ჭიები უჭამდენ,დასხმულნი კაპასობითა;მკერდზე გველები გადერტყას,ძუძუზე ჰლოკდენ ენითა,სცდილობდენ, ვერ აშორებდენმანქანებით და ხელითა.ჰბანდენ და რეცხდენ პატარძალს,მატლები უფრო ხშირობდენდა თავის უძლურებასამეფის ექიმნი ჰკვირობდენ.მაშინა ჰნახე გოდერძი,მისი გული და თვალები...მაშინ შენ შენი ეცადე,გზა ჰპოვე დასაკვალებიშერემე რად-ღა მინდა, რომ დამრჩესმარტო დახრული ძვალები?ბებერივინ გეუბნება მაგასა?გამომიწოდე ხელები,რომ მოგცე თმები ალისა,ჭია-ღუების მწველები,რომ ქალს მოჰშორდეს მკერდიდამგადახვეული გველები.როცა შენ დაგრჩეს ეთერი,შეწუხებული ჭირითა,მოუსვი ტანზე და ისევგამოგინათებს პირითა.ჩვენ გავიხაროთ და სხვებმახორცი იგლიჯონ კბილითა!შერემ წამლები იშოვნადა გამოსწია ღამითაახმიანებდა კლდეებსაცხენის ნალების ჩქამითა.უკან გამოჰყვა ალ-ქაჯისწკნავილ-ღნავილი ხრამითა,ჩოღროს გზას მოუნათებდენქაჯნი კბილების ალითა,მოსახდენ: “ძმაო შერეო,როდის-ღა გნახოთ თვალითა?!”
Xმოსდევდა შერე მდინარეს,ბნელს ხევზე ჩამდინარესა,ცრემლები ჩამოსდიოდასვინიდის ნამძინარევსა;ერთის მხრით გულით უხარისშერესა ნამტირალევსა.ჩავიდა უღრანს უფსკრულსა,ესმოდა ქოთი, ღრიალი,დევთა ლხინის და მღერისაშესაზარები ზრიალი.ცეცხლი დაენთოთ ძლიერი,გარს უსხდნენ ყოტებივითა,თავ-ცხვირი წამოეშვირათსალის კლდის ლოდებივითა;დაღრენილი აქვთ ლაშებისალუდეს ქობებივითა.წითელს იქნევდენ ენებსა,გრძელებსა შოთებივითა,მსახურად ედგნენ ჭინკები,ჭყიოდენ ჭოტებივითა.დევთა ხელთ ეპყრათ პირ-დიდიჭურჭლები კოკებივითა.ღვინის მაგივრად სისხლს სვამდენდევები სწორობაზედა.საცა ვისთვისმე მოესწროთხევში, ან გორობაზედა,არჩობდენ, ეზიდებოდენ,დამდგრები ღორობაზედა.სისხლი, ნაწური კაცების,ჭურჭლებში ედგათ ღვინოდა,მეჯლისში სისხლით თვრებოდენ,სისხლს სვამდენ მოსალხინოდა.შერეს უკივლეს: “ტვინთხელოშერევ, სად მიეღეტები?რატომ არ მოხვალ ვახშმადარო თავში დაგცხოთ კეტები?მაინც ხომ სული ჩვენ მოგვეც,ხორცითაც ჩვენკე იარე,პირ-წპილად რას იყურები?გამოსწი, გამოიარე”.შერე (დევებს)სული გეყოფათ, ავსულნო,ლეშს რაღას მოეტანებით?ცოტა ხანს კიდევ დამითმეთ,მერე დაჭერით დანებით,თუნდ კუპრის ცეცხლში ჩამაგდეთ,დაძეხით ჩემის წვალებით.რო სულიც ხორცთან იწვოდეს,გარს შემორტყმული ალებით!“კარგია, მშვიდობით, წადი,ხუთს წელს ილხინე გულითადა მერე სრულად ჩვენი ხარ,სრულად ლეშით და სულითა”. —მოსძახდენ შერეს მორბინალსდევნი ხმით ბაბაყულითა.
XIშერე, ნატარი უცხოეთსდიდხანს მრავალის ტანჯვითა,უმარჯვებს სატახტო ქალაქსმშობელის მიწის კლანჭვითა.მიადგა გაშლილს მინდორსაბილწის ფიქრების ხვლანჯვითა,ჯერ დილა იყო ისევა,შერემ შენიშნა შორითა,ჯარი გამოდის მინდვრადა,მოდიან გროვა-გროვითა.მოფრიალებენ ჰაერშიალამ დროშები ხშირადა,სამგზავროს უკრვენ ბუკებსაგულისა გასაგმირადადა ცხენთა ფეხის ტყრიალიმიმწვდარა ცის ნაპირადა.მუზარადები ელავდენ,მიწას ჰკაზმავდენ ფერითა,არას უშლიდა ზედ სისხლი,ნაფშრუკი მიწის მტვერითა;ცას უპირობდენ დალაშქრვასგრძელი შუბები წვერითა,ფარები, მხრებზე ნაკიდი,თავში საცემის კვერითა,ყინულის ფერი ჯაჭვები,თილისმა დანაკერითა;მკლავები სამკლავეებით,მათრახებ დანაჭერითა;ხმლები მტრის დასამარცხებისლოცვების წანაწერითადა ზურგზე ისრის ქოჯონნიკილოთ ცას ანაჭერითა,რა კარგი სანახავიალურჯის ცის დანაფერითა!ლაშქარს წინ მაუძღვებოდაგურგენი შავის ცხენითა.სიცილი, ზოგთა ტირილი,არ გამოითქმის ენითა.ჯარს უკან გროვა მოსდევდახელდაკონილის ტყვისია,არ დაითვლება მათ რიცხვი,როგორც ფოთოლი ტყისია.მოროყინობდენ აქლემნი,მოკელაობდენ ჯორებიდა სპილოებიც მოსჩანან,როგორც მთები და გორები,ნადავლით დატვირთულები,მრავალის ოქრო-ვერცხლითა.სულ უკან ჯალათებიათვალში მპრჭყვინავის ცეცხლითა,შამკობილი აქვსთ ხმლის ვადაკაცთა კბილით და ფერცხლითა.გურგენს და ლევანს გაჰხდოდათპირობის დარღვევაზედა.ლევანი წამოსულიყოგურგენის დარბევაზედა,საქმე მივიდა უთუოდერთურთის დაქცევაზედა.ლევანი იმედეულობსგურგენის გაქცევაზედა.მწყობრს ჯარსა გამაუძღვება,წამოვა მუქარაზედა,მაგრამ დაჭრილი წაიღეს,ნადები სუდარაზედა...შერე უცქერდა ხშირის ტყითნაცნობებს მწუხარებითადა ისველებდა კალთებსამომსქდარის მდუღარებითა.უნდოდა ჯარში გარევა,გული უშლიდა ტიალი,იმ გაყიდულის სულისაგამოთხოვების წკრტიალი.თვალსა სტაცებდა ბეჩავსათეთრის დროშების ჟღრიალი,გამარჯვებულის ჯარისამოუსვენარი გრიალი.მაგრამ თავს ურიცხად ჰხედავსლაშქარში ჩასარევადა...ქურდულად გამოიპარაცოლ-ქმრობის ასარევადა.
XIIგაეჭრა შერეს წამალსა,ქვეყანა არეულიყო,სიყვარულისა ფიალშიბალღამი ჩარეულიყო.ეთერსა ფერი ეცვალა,ტანზე მატლები სდიოდა,აცლიდენ, მოცლილს ადგილასათასი ამოსდიოდა.გოდერძის, ამის მნახველსა,ხომ სული ამოსდიოდა;თვალთგან, ვით კლდეზე ჩანჩქარი,ცრემლები ჩამოსდიოდა.შეცვლით რა ნახა ეთერი,მაშინვე ელდა სცემოდა,ლოგინად ჩავარდნილია,პურს-წყალს არ ჰნახავს გემოდა.ვით ცვილი ჩამომდნარიყო,დარჩენილიყო ძვალები,მაგრამ ეთერსვე ეძებდენმის დახოცილი თვალები...ქალი არავის დაუთმო,კოშკს ეჯდა დაფარულადადა მისნი ერთგულნი ყმანიგარს ედგნენ ყარაულადა.ეთერსაც შემოეთვალა:“რად ამომაგებ ჭირითა?კოშკს არ მამწყვდევდე პატიმრად,წყალს მაინც ვზიდავ ვირითა.ჩემო ნუგეშო, გოდერძი,ჩემო მზეო და მთვარეო,ჩემო ლხინო და სიცოცხლევ,სიცოცხლე გაგიმწარეო.მე ვარ მიზეზი... თავმკვდარი,საით რას შაგეყარეო.რატომ არ მოვკვდი ადრევე —მანამ გნახავდი ბარეო.მაშინვე გითხარ, მე და შენჭალას რო შავიყარენით,და ეხლაც იმასვე გეტყვი,ეხლა, როსც გავიყარენით:არ ვარო შენი საფერი,გეუბნებოდი ბეჩავი,ვიცოდი, ადრე თუ გვიან,შევიქნებოდი ბედ-შავი!არ ვიყავ შენი საფერი...ღმერთმაც დამწყევლა ამითა,რომ ფუფუნება ვარჩიეცხოვრებას თავის ჯანითა!”
XIIIშეიქნა დიდი ჩოჩქოლიერთს ღამეს სასახლეშია:მეფის ძე გოდერძი კვდება,სული მოადგა ყელშია.დედა დაჰბრუნავს თავზედა,ცრემლს ჰღვრიდა, ეკონებოდა,მაგრამ სნეულსა ამითიტანჯვა არ ეფონებოდაგოდერძიმ უთხრა დედასა:“შენი ჭირიმე, დედაო,ხომ იცი, შენი გაზრდილივისაგანაცა კვდებაო.ხვალვე, ან ზეგა, უგრძნობიკუბოში ჩაიდებაო.სამარით ვეღარას ვნახავ,ზედ ლოდი დაიდებაო.მანამ რასმე ვგრძნობ კიდევა,მანამ თვალითა ვხედაო,მინდა რომ ვნახო ეთერი,მისი ტანი და პირია,როგორ მინდარის... მის ნახვაჩემთვის რა ძვირად ჰღირია!თუნდა ცოცხალი არ იყოს,სხვა რამ მაჩვენეთ იმისი,თმის ბეწვი მაინც იპოვნეთ,ან ანაგლეჯი პირისი.მაჩვენეთ რამა, გეთაყვა,ჩემის მამკვლელის ქალისა,ნაშთი მის ხელის, ან ფეხის,ან მადლიანის თვალისა.ვიცნობ, არ მომეტყუებაფერფლიც-კი იმის ძვალისა!”გოდერძის დედა წავიდა,მეფეს შესთხოვდა ჩოქითა,შესთხოვდა რასღაც გულმწუხრად,ცრემლის დენით და ოხვრითა.გურგენმა შერე მოიხმო...მოვიდა ნაცარივითა,ფერ-გონი გამოჰლეოდაშავეთში ნატარივითა.მეფემ უბრძანა: “შერეო,მეფეთა დასადარებო,შენს იქით კაცსა ვერ ვპოვებ,ერთს კიდევ დაგავალებო,მამა ვარ, განა არ იციწესი მშობლურის გულისა?ღვთისაგან მირონცხებული,მორწმუნე ქრისტეს სჯულისა!მე როგორ გავხდე მიზეზი,დამლევად შვილის სულისა!ისიც ხომ ვიცით, გოდერძისრისაგანაც სჭირს ჭირია...საცა წამალი იშოვნე,მატლით აუვსე პირიაიმ ღვთისგან წყეულს გოგოსა, -ყველანი გაგვაკვირია, —იმის წამალიც გექნება,როგორმე მოარჩინია.ნახოს ბედკრულმა გოდერძიმ,იქნებ ეწამლოს ამითა.გულს ეს ურჩევნავ სხვას წამალს,სახმარს სმითა და ჭამითა”.შერესა გავერანებულსხმა შემოესმა გვამითა:“გახსოვდეს, ნუ დაივიწყებ,ფიცი რომ მომეც ღამითა;გახსოვდეს, კარგად გახსოვდესჩემდ მოცემული პირობა,გამაგრდი ციხესავითა,გამოიჩინე გმირობა!”ჯერ ხმა არ ისმის შერესი,თავდაკიდებით მდგარისა,რომ ხმა მოვიდა მწუხარესამგლოვიარო ზარისა.ზარს ჯახა-ჯუხი ბანს აძლევსმეფის სასახლის კარისა.გუნდი მოერტყა სრა-სახლსაშავად ჩაცმულის ჯარისა.ისმოდა “ვაი”-ს ძახილი,ხალხის გლოვა და ქვითინი.მეფე (შერეს)შერევ, ეს რა ამბავია,ეს რის ხმაა და ბიბინი?
შერეგლოვაა... აღარც გლოვაა.სალხინო მგონავ ღიღინი.
მეფეაბა, შეიტყე, კარებთანვისიღაც მესმის ტიტინი...შერე რა გასცდა მეფესა,უფრო გახშირდა ყვირილი,ისმის მეფესთან მისულისსახლთუხუცესის ტირილი.პირსისხლიანი მოხუცი,თავზედ დაყრილის ქვიშითა,სამძიმარს ეტყვის მეფესაკვნესით და ოხვრა-ვიშითა:“დაიქცა თქვენი დუშმანი,თქვენი მტერი და ორგული,როგორც თქვენის ძის გარდაცვლამმე დამიდაგა სულ-გული.და განა მარტო ერთისამ?..ეთერიც მასთან მკვდარია.რამდენი ომი მინახავს,რამდენი სისხლის ღვარია,მე სხვა აღარა მინახავსამაზე შესაზარია.რაკი გავიგეთ, მეფეო,ის თქვენი დანაბარია,ეთერი გამოვიყვანეთთქვენის ძის სანახავადა.მოკვდავმა წამოიწიამის გულში ჩასაკრავადა.ხელი მოჰხვია კიდევაცხოველის პირის-კანითა,სიცოცხლე ვეღარ დაიძგნოგამოლეულის ჯანითადა, ჩვენს უცნობლად, ეთერმაცთავი დააკლა დანითა.ჯერაც გულშივე ურჭვიადანა შავის რქის ტარითა”.ამის გამგონეს გურგენსაპირზე დაედვა ჯანღია:“ვაჰ, ჩემო ყოფნავ, სიცოცხლევ,სამეფო დამრჩა კარ-ღია!ლიბო ამ ჩემის ქვეყნისაღმერთმა რად გამაარღვია?რად შეიშურა ჩემთვისაგამოუცდელი ბალღია?!”
XIVმზე მაღლა წამოსულიყოპირითა მოცინარითა,თუმც მას ქვეყანა უცქერდათვალებით მოტირალითა.ძაძა ჩაიცვა ქალაქმა,სატახტომ გურგენისამა.ცრემლების წმენდა დაიწყესხელებმა უხვებისამა.მეფის სასახლის კოშკებზეშავი ფრიალებს ალმებიდა იმ სარიგოს ცეცხლისასვეტ-სვეტად ადის კვამლები.მეფის სასახლის ეზოშილაშქარი იდგა მდუმარე,ჯარის წინ ხმალს დაბჯენილილომი სპასპეტი მწუხარე;თვალთაგან გადმოსდიოდაყველას ცრემლები მდუღარე.ჯარს აეყარა ფარ-ხმალი,შუბებიც გადაეყარათ,იქვე დაესჭოთ დროშები,ზედ ძაძა გადაეფარათ.არსით ისმოდა ბუკის ხმა,დაფის ფიცხელი კიჟინი,მგოსანთა მღერა ტრფობაზედა ლაშქრობაზე ღიღინი.ბულბულს, იადონს უბრძანეს,საქმე მივარდა წყენაზე,გულში ჩაეკლათ გრძნობანი,ხელი აეღოთ მღერაზე.ჩამოხსნეს მათი გალია,სარდაფში დადგეს კერაზე.მთელი ქალაქი მომსქდარა,ყველა: დიდი და მცირია,კაცი და ქალი ურჩევლად,მდიდარი, გლახა, მწირია,უცდიან, ნახონ ცხედრები,დღეს მათ დამარხვა სჭირია,დღეისად დასაფლავებათვით მეფის დანაპირია,მეფისგან გამონაცხადიშიკრიკის დანაყვირია.აგერ გამოჩნდნენ მოძღვრები,თან ვეზირებიც მწყობრადა,აქ მხოლოდ შერე არა სჩანს,მარტოდ რჩენილი ობლადა.ორს კუბოს მოასვენებენ,ერთს ხისას, სხვა კი ძვირია,ძვირფასად შეხამებულსა,თეთრს, ვით თოვლი და კირია...გაუდგა ხალხი კუბოებსგროვად, გროვები ხშირია,ალბათ საერთო ჭირი სჭირთ,რომ ყველა ანატირია!მოძებნეს ერთი ადგილიუდაბნო, განაპირია,მეფის ძის ანდერძისამებრ,ტყიანი მთისა ცხვირია.დამარხეს ერთად, ცოტას-კიერთურთზე მოშორებითა,როგორც უბრძანა მეფემა,რომ არ ვსთქვათ მოჭორებითა.საკვირველს ამბავს იტყვიანამ ადგილს ნანახისასა:ია უზრდავის წლით-წლამდეამ ბეჩავს კუბოს ხისასა,და ვარდი პირმოღიმარისამარეს გოდერძისასა.იას შორს ყოფნა არ უშლის,ვარდს ეკონება პირითადა ამ საფლავთა ფეხთითა,ცოლ-ქმრის სამარის ძირითა,უკვდავებისა წყარო დისძვირფასის ოქროს მილითა.ამ ადგილს ბულბული უმღერსსაღამოთი და დილითა;ვისაც-კი ის წყალი უსვამს,ურჯულოს, რჯულიანითა,იმას არ უვლავ ქვეყნადაგულითა წყლულიანითა.იმან არ იცის სიბერე,არც მომაკვდავად სწერია;ვინც უნდა იყოს, ვინც უნდა,თუნდ სულ უბრალო მწერია!
XV— ბეჩავი შერე სადღაა,სიცოცხლე-გაარმებული?— კარზე ზის, დანასა ჰლესავს,გონება-გააფთრებული.— დანა რად უნდა ვეზირსა,რა აქვის გასაკეთები?სთქვი შერეს იდუმალ ყოფნის,საქმე მის განაკეთები?— დიდი ხანია გლახაკობს,თვალებით დანაფეთები.ბოლოს და ბოლოს დასჩემდასიგიჟე, რაღაც ფეთები.მან ვეზირობა უარჰყო,დააქვს ტიტველი ფეხებიდა ხმას არ იღებს, როს თავშიუფაჩუნებენ გლეხები.ტანზე ჭილობი აცვია,სახე აქვს შესაზარები.კაცის დანახვა აშინებს,მირბის, ემალვის ყველასა;ხრამებში, მთაში და ღრეშიჩხავის, აჯავრებს მელასადა დაიყმუვლებს მგელივით,თითქოს ღმერთს სთხოვდეს შველასა.ხან ლეკვივითა წკავწკავებს,ძაღლივით ხმარობს ენასა.ხან ბუისავით გაჰკივლებსსაწყალად, ბეჩავურადა;იმ დროსვე გადაიქცევაახლა მჩხავანა ტურადა;ხან მითამ მოჭკვიანდება,ტყე-ტყის პირთ დადის სტვირითა;თან თავის ფარ-ხმალს ატარებსერთის კუდალა ვირითა.თქვენს დუშმანს ესეთი ყოფნა,როგორც შერეა ჭირითა!ყველას აშინებს მისი ხმა,საბრალო, საშინელია,აშინებს მისი სამყოფოუდაბური და ბნელია.— მარტო ტურა-მგლობს, ეგ არის,მარტო სიბილწის მქნელია?— ერთს წელს უდაბნოს წავიდა,სულის მოგებას ჰლამობდა,ბერებთან ერთად მარხულობს,იმათთან ერთად გალობდა,მით შერემ ვერ დაისვენა,მაინც ისევე წვალობდა.— დანა რად უნდა რომ ჰლესავსშერესა დაჟინებულსა?— თვალებს დაითხრის ბედკრული,თვალებსა დაშინებულსა;მოსძაგდა სინათლის სინჯვა,მოსძაგდა ყველაფერია,დღეს მხოლოდ სიბნელე უყვარს,ვერ ნახოს ვერაფერია!
--------------კონა, გროვა.
ვაჟა-ფშაველა

ვაჟა-ფშაველა: სხვა ნაწარმოებები

მსგავსი ნაწარმოებები

დესპანი