პოეზია · ლირიკა
სტუმარ-მასპინძელი
ვაჟა-ფშაველა 1861–1915
I
ღამის წყვდიადში ჩაფლული,გამტკნარებულის სახითა,მოსჩანს ქისტეთის მიდამოსალის კლეების ტახტითა.ბნელს ხევზე მიჰყეფს მდინარე,გულამღვრეული ჯავრითა.გადმოხრილყვნენ მთანიცა,ხელ-პირს იბანენ წყალზედა;ბევრი მომკვდარა მათს მკერდზე,სისხლს ვერ იხდენენ ტანზედა;ძმის მკვლელის სისხლი სწყურია,კაცი რამ მიდის გზაზედა.გზას ვამბობ, თორემ რა გზაა,ვიწრო ბილიკი კლდეზედა?სავალად მეტად ძნელია,ფეხს ძლივს აცილებს ფეხზედა.გაღმა სჩანს ქისტის სოფელიარწივის ბუდესავითა,საამო არის საცქერლად,დიაცის უბესავითა.სოფლის თავს სძინავს შავ ნისლსადაფიქრებულის სახითა,ყურს უგდებს არემარესა,გულლაღობს სანახავითა.სტუმარი ცოტა ხანისახვალ სხვაგან წავა აქითა;წავა, გადივლის გორებსა,ქედებსა ყინულიანსა,აბნელებს, უხილავად ჰქმნისქვეყანას ხილულიანსა.თუ მონადირეს ატირებს,გზადაკარგულსა კლდეშია,ალაღებს მგელსა და ქურდსა,მოარულთ სიბნელეშია.
II
ზევიდამ ვინღაც უცნობმაკლდის ლოდი გამოაგორა,მგზავრმა შეჰხედა პირაღმე,წინ უდგას მაღალი გორა.ყურს უგდებს... ცოტა ხანს შემდეგმოესმა ქვიშის ჩხრიალი.მგზავრი სიათას იმარჯვებს:მტერი არ იყოს ტიალი.შესცქერის გაფაციცებითფეხზე შემდგარის თოფითა,ჰხედავს, რომ მოალაჯუნებსკაცი ორკაპის ჯოხითა.შავი რამ მოსთრავს პირთაქვე,ქვიშა ქანავდა იმითა.არას ამბობდა უცნობი,სიტყვა არ მოსდის პირითა;უპრჭყვინავს სალტა თოფისა,ვით წვიმის ცვარი დილითა.- ვინ ხარ, რა სულიერი ხარ,რას იარები ამ დროსა?- ვინ გინდა? მონადირე ვარ,კაცს შენ ვერ გხედავ სანდოსა.- რაობით სანდო არა ვარ?სიტყვას რად ამბობ მცდარესა?ვითომ, რომ დავხეტიალობშენებრ ამ კლდიან მხარესა?მეც მონადირე გახლავარ,დღეს კი ვეხეტე უბრალოდ.- წესია მონადირისა,ხომ მაინც დაჰრჩი უვალოდ?ესეც ვალია, ძმობილო,ძლივსღა დავათრევ ფეხებსა,სულ დავიარე ჭიუხი,არა ვსტოვებდი ხევებსა.ზედ შავი ნისლი ჩამოწვა,ნიავი მოსცა ძლიერი,ხევებით შემომღმუოდა,როგორაც მგელი მშიერი.თვალწინ გზას ვეღარ ვირჩევდი,კლდეზე გადვარდნას ვლამობდი,ხამად ვარ, გეზი არ ვიცი,ამით ძლიერა ვწვალობდი.ბევრგან დავაფრთხე ნადირი,ცხადად ფეხის ხმა მესმოდა,ან როცა გადაფრენილისჯიხვის რქა კლდეებს ესმოდა.ის იყო გულის საკლავი,თვალით ვერაფერს ვხედავდი,სროლას ან მოკვლას ვინ იტყვის,წინ სვლას ვეღარა ვბედავდი.უცნობი ახლოს მივიდა,შორიახლოსა მდგომარე,„გამარჯვებაო!“ - მისძახა,„ნუ სჩივი, ნუ ხარ მწყრომარე!“- შენც გაგიმარჯოს, ძმობილო,ჰხოცო ნადირი მხტომარე.- აი ნადირი, რას სჩივი? -უჩვენა ჯიხვი რქიანი,მკვდარი, რქებგადაგდებული,დადუმებული, ჭკვიანი. -თუ გინდა, ახლავ გავიყოთ,როგორც ამხანაგთ, ორადა,ჩიჩქიც არ მინდა მე მეტი,გავინაწილოთ სწორადა,ამაღამ ჩემთან წამოდი,სახლი არ მიდგა შორადა.სადაური ხარ, ძმობილო?სახელიც მითხარ შენია!ნუ სწუხარ, საზრდო შენთვისაცდღეს უფალს გაუჩენია.წილი გდებია შენაცაამ ჩემგან მოკლულს ჯიხვშია.რად გიკვირს, არ გეხუმრები,არც გეფერები პირშია.მაშ, თუ ეს ასე არ არის,რად შემეფეთე ამ დროსა?შაჰრცხვეს, ჩემთავად, ვინც შენანაწილი დაგიკარგოსა.რა გრქვიან? სახელი მითხარ.ხევსური სჩანხარ იერით.- ნუნუა მქვიან, ძმისაო,გადმოხვეწილი ჭიელით. -იცრუა ზვიადაურმა,თვისი სახელი დამალა.რა ქნას? მის სახელს იცნობენ,ქისტებს ბევრს სისხლი ავალა,ბევრს ქისტს მოაჭრა მარჯვენა,უდროდ საფლავში ჩალალა.- შენი სახელიც მასწავლე,ჩემი ხომ გითხარ მართლადა.- ჯოყოლა მქვიან, ძმობილო,ალხასტაისძე გვარადა;არ მოგვიხდება, ერთურთშისიტყვა ვიუბნოდ მცდარადა.სახლი აქ, ჯარეგას მიდგა,ქავი და ციხე კარადა.ამაღამ ჩემთან წამოდი,მე გაგიძღვები თავადა.თუ კარგად არ დაგიხვდები,არც დაგიხვდები ავადა.ხვალ თვითონ იცი, ძმობილო,საითაც გინდა, იარე.ზოგს მე გიამბობ ჩემს დარდსა,ზოგიც შენ გამიზიარე.- საცა არ მიხნავ, ძმობილო,იქ ვმკო - ეს სადაურია?!ყელი მოგიჭრავ ჯიხვისთვის,ფეხებიც ჩატყაულია.გესტუმრო, უარს არ გეტყვი,გიშველი ჯიხვის ზიდვასა,წილს კი არ მოგთხოვ, იცოდე,თავს არა ვკადრებ იმასა.შამოატყავეს ნადირი,წავიდნენ ჯარეგაშია,ბევრი უბნეს ამბავი,ერთურთს გაეცნენ გზაშია.
III
მივიდნენ, კოშკები ჩანდა,აქა-იქ ჰყეფდნენ ძაღლები;კარებში იცქირებიანცნობისმოყვარე ბალღები.დაეტყო ცხადად, კლდის მსგავსადსიპით ნაგები სახლები.- აი, ეს ჩემი ოჯახი,ჩემი ციხე და სახლია;მობრძანდი, როგორც ძმა ძმასთან,ნათლიმამასთან ნათლია.ცოლს დაუძახა ჯოყოლამ:- გამოიხედე კარშია!ეტყობა თავმოწონებამასპინძელს საუბარშია.დგანან დერეფანს, უცდიან...ცეცხლი ჰკრთებოდა ღველფზედა,ჩონგურს უკრავდა, დროულიკაცი რამ უჯდა გვერდზედა.დაჰმღერდა გმირობისასა,მამა-პაპათა ცდისასა:როგორ არბევდნენ ფშავ-ხევსურთ,სისხლს არ არჩენდნენ ძმისასა;ყველგან მადლობას სწირავენმარჯვენას კაი ყმისასა.გამოჩნდა ქალი ლამაზი,შავის ტანსაცმლით მოსილი,როგორაც ალყა ტანადა,ვარსკვლავი ციდამ მოცლილი.- აი, სტუმარი მოგგვარე, -ღვთის წყალობაა ჩვენზედა -როგორც დაგვხვდები, დიაცო,ეხლა ჰკიდია შენზედა.ქალმა სალამი მიართო:- სტუმარო, მოხვედ მშვიდობით!- შენაც მშვიდობა, გაცოცხლოსთავის ქმრითა და წილობით!სტუმარს აბჯარი წაუღო,მიიპატიჟეს შინაო;ქალი მისდევდა უკანა,ჯოყოლა მიდის წინაო;თან მისდევს ზვიადაური,ძმობილი გაიჩინაო.
IV
კაცი რომ სჩანდა სახლშია,ჭაღარშერთული, ხნიერი,წამოდგა ისიც ფეხზედა,როგორც კლდის ვეფხვი ძლიერი.სტუმრად მოსული უცნობი,სტუმარს პატივს სცემს სხვისასა,ფეხზე ადგომა წესია,წესს ვერ დაარღვევს მთისასა.მაგრამ, როს ნახა უცნობი,ფერი დაედო მგლისაო;ადვილად აიცნობოდა,რასაც ჰფიქრობდა ისაო,არ ეჭაშნიკა დროულს ქისტსდანახვა უცხოს ყმისაო.გული სცემს ბრაზმორეული,სახეც არ ჰმალავს ამასა,ხანჯრისკე ხელი მიუდის,ჩუმად სინჯავდა დანასა,მაგრამ სტუმარი სხვის სახლშივერ გაშლის ხათაბალასა.ადგა და ჩუმად გავიდა,თითზე იკბინა მწარედა,სამჯერ ჩაიკრა გულს ხელი,როცა გავიდა გარედა.წავიდა, კარიკარ დადის,ენასა ჰლესავს შხამითა:„ქისტებო, ჩვენი მოსისხლეშემოგვეპარა ღამითა.სჩანს, რო ჯოყოლა ვერ იცნობს,არ უნახია თვალითაეგ ჩვენი ამომგდებელი,ჩვენი მრბეველი ძალითა;გაუმაძღარი მუდამ ჟამსჩვენის სისხლით და ძვალითა.დღეს ჩვენს ხელთ არის, ვეცადოთ,ვაგემოთ გემო მწარია,მაგათ მოკლული ამ ზაფხულსგვყავს უპატრონო მკვდარია.სთქვით, თუ არ ვამბობ სიმართლეს,თუ ჩემი სიტყვა მცდარია!გაიგოს ჩვენმა დუშმანმაც,არ გვაქვს უჯიშო გვარია.მიკვირს ჯოყოლას ჭკვისაგან,მტერს რად გაუღო კარია,ვისა ჰმასპინძლობს ჭკვათხელი,ცნობაზე რად არ არია?!ცხვირდამ უნდა ვადინოთზვიადაურსა ძმარია,თუ არა, დიაცთ დაუთმოთჩვენი ხმალი და ფარია“.აღელვდენ ქისტისშვილები,ყველამ შაიბა ხმალია,აღელვდა მთელი სოფელი -ბალღი, კაცი და ქალია.უნდა შესწირონ თავის მკვდარსზვიადაურის თავია;უნდა მტრის საფლავზე დაკლან,როგორაც წესი არია.გაგზავნეს ერთი მზვერავი,თან აბარებენ ჩუმადა,მივიდეს ჯოყოლასთანამეზობლურადა, ძმურადა;სოფლის განზრახვა არა გზითმას არ ჩაუგდოს ყურადა.ივახშმოს, იმუსაიფოს,გაიგოს სტუმრის ლოგინი;ღამე დაესხნენ, შაკონონ,არ უნდესთ ბევრი ლოდინი.მოვიდა მოყურიადელაქარდიანის ენითა,სახელს ულოცავს ჯოყოლას,ლაღობს, არ არის წყენითა.ხალბათობს, ამბობს ამბებსა,ენას აკვესებს კვესითა.ვინ იცის, გული სავსე აქვსგველის შხამით და გესლითა.ივახშმეს. თვისი სტუმარიმასპინძელს მოსწონს გულითა.„კარგი ვაჟკაცი ეტყობა“, -ფიცულობს თავის რჯულითა. -„ეს ერთი ცნობა, ხვალ ძმობა,ერთად შევთვისდეთ სულითა“...მიიპატიჟა საძილედ,დაუთმო თავის ლაჭანი.- არაო, - სტუმარი ეტყვის, -არ მინდა ლეიბ-საბანი.მე დერეფანში დავსწვები,შინ ძილს არა ვარ ჩვეული...ასრულდა მისი წადილი,გულიდამ ამოწეული,მოყურიადეს ეს უნდა,ამად არს აქ მოწვეული.წავიდა გახარებული,შეატყობინა ყველასა.მამლის საჯდომი თუ იცის,მეტი რა უნდა მელასა?!
V
- რა ამბავია, დიაცო?ხმალი მინდა და ხანჯარი!სახუმრო საქმე არაა,თავზე დაგვესხა მტრის ჯარი!ნამდვილ აკლებას გვიპირობს,გვღალატობს ჩვენი სტუმარი;ძმობით და მეგობრობითაშემოგვაპარა ლაშქარი!სუ, დაიცადე!.. მოვსტყუვდი...ჩვენი ქისტები არიან.რისთვის მოვიდნენ ამ დროსა,რას ბჭობენ, ვის რა სწადიან?!ყური დაუგდე კარგადა,კაცისა მესმის ხრიალი.რა მქისე ხმაურობაა,რა საზარელი გრიალი!ჩემს სტუმარსა ჰკვლენ სწორედა,უდგასთ ხანჯრების პრიალი.უყურე უნამუსოთა,ჩემს ოჯახს როგორ ჰქელავენ!ჩაიგდეს ჩემი კაცობა,ფეხსქვეშ ტყლაპივით სთელავენ.გავიგო, აბა, წავიდე,რაზე, რისთვისა ჰღელავენ?!..ეს სთქვა ჯოყოლამ, წამოდგა,ხელხანჯრიანი წავიდა.გააღო სახლის კარები,შეუპოვარად გავიდა.- რას სჩადით? - შემოუძახა, -ვის სტუმარს ჰბოჭავთ თოკითა?რად სტეხთ საუფლო ჩვენს წესსა,თავს ლაფს რად მასხამთ კოკითა?ჩემს სჯულსა ვფიცავ, სისხლს დავღვრი,განანებთ ბრიყვულს ქცევასა,განანებთ, თუმცა ძმანი ხართ,ჩემის კაცობის ქელვასა!..- რას ამბობ, შტერო, რას ამბობ?რას არ მოდიხარ ცნებასა?მოსისხლე სტუმრის გულისთვისძუძუს ვინ მოსჭრის დედასა!? -შემოუძახეს ქისტებმაერთხმად, ძლიერად, ჭექითა, -შენ და შენს სტუმარს, ორივესერთად გადგისვრით ბექითა.თემს რაც სწადიან, მას იზამსთავის თემობის წესითა.მთელის ქისტეთის ამომგდესტუმრად რადა გყავს სახლშია?ზვიადაურის სახელიბავშვმაც კი იცის მთაშია.ეს იყო მუდამ, ჭკვათხელო,ჩვენის გაჟლეტის ცდაშია,მგლურად რო გვეტევებოდა,რო გვიჯდებოდა გზაშია.ჯოყოლა ცოტას შეფიქრდა,პირს სინანული წაესო,თითქოს ნატყორცი ისარიზედ გულის კოვზზე დაესო.- თვით ამან მოკლა შენი ძმაარყიანებში თოფითა,ჩვენ ვიცნობთ მაგის სახესა,გადალესულსა ცოფითა.„გახლავართ ზვიადაური!“ -ჩამოგვკიოდა გორითა;სულ კარგად ვიცით, ცხადადა,თვალს ვადევნებდით შორითა.აავსო ფშავ-ხევსურეთიაქით წასხმულის ძროხითა.უკან გაუდგა ლაშქარსაფეხმარდი, ლეგის ჩოხითა.თავს რად იმურტლავ, ბედკრულო,გაუმაძღარის ღორითა?გული როგორ არ გერევამაგასთან ჯდომა-ყოფნითა?!- ეგ მართალია, იქნება...რა უნდა მითხრათ მაგითა,მითც ვერ მიაბამთ ჩემს გულსათქვენს გულისთქმასთან ძაფითა.დღეს სტუმარია ეგ ჩემი,თუნდ ზღვა ემართოს სისხლისა,მითაც მე ვერ ვუღალატებ,ვფიცავ ღმერთს, ქმნილი იმისა.მე გთხოვ, გაუშვა, მუსაო,ნუ სტანჯავ უდიერადა,როცა გასცდება ჩემს ოჯახს,იქ მოეპყარით ავადა.ვის გაუყიდავ სტუმარი?ქისტეთს სად თქმულა ამბადა?რა დავაშავე ისეთი,რომ მომიხედით კარადა?თვის რჯული დაგვიწყებიათ,მიტომ იქცევით მცდარადა;ჩემს ოჯახს პასუხს რით აძლევთ?სახლში ხართ, განა შარადა!ვაი თქვენ, ქისტიშვილებო,მომდგარნო ჩემს კარს ჯარადა!უიარაღოს აწვალებთ,გული რასა ჰგრძნობს თავადა?
მუსა (ჯოყოლას)
- შენაც ამასთან შაგკონავთ,თემის პირს რომ სტეხ, თავხედო!ჩვენის ნარჩევის დარღვევაშენ როგორ უნდა გაჰბედო?აჰყეფდი ქოფაკივითა,აბდაუბდაობ შტერადა;ამ გიაურის გულისთვისძმებსაც ეპყრობი მტერადა;არ იცი, რომ შენი საქმეცდღეიდან წავა ცერადა?!
ჯოყოლა (მუსას)
- რაო? ქოფაკო?! შენ ამბობ?ახლა ძაღლადაც გამხადე?! -იძრო ხანჯარი, მუსასაგულში უმარჯვა ვადამდე. -უყურე თვით ძაღლს, უყურე,გამითამამდა სადამდე!ჩემის კაცობის დამქცევნო,ლანძღვასაც მემართლებითა?ალლახსა ვფიცავ, გაგმუსრავთ,მანამ ამკაფავთ ხმლებითა,გრისხავდეთ ცა-ქვეყნის მადლი,უსამართლობას ჰშვრებითა!„რა ქნა უღმრთომან, რა ქნაო,გაგიჟდა, ჭკვაზე მცდარია...“ჯოყოლას თავზე დაეცამთელი ქისტების ჯარია,ხელი შეუკრეს... არ მისცესნება, ეხმარა ხმალია...ხელფეხშეკრული დერეფანსდააგდეს, როგორც მკვდარია.წყევლა ხალხისა ჭექაა,ნაფურთხი - წვიმის ცვარია.წამოიყვანეს დაჭრილი,ზვიადაურიც სტანია.რას ამბობს ზვიადაური,სახე რადა აქვს მტკნარია?ბოღმა მიტომ კლავს ვაჟკაცსა,რომ ხელთ არა აქვს ხმალია:„ჩამიგდეთ ხელში, ძაღლებო,კარგი დაგიდგათ დარია!“ -ამას ამბობდა დინჯადა,სხვად არას მოუბარია.მიჰყავდათ სასაფლაოზე,სადაც ქისტების მკვდარია;უნდა თავის მკვდარს შესწირონ,რომ იქ უზიდოს წყალია,მსახურად ჰყავდეს, მორჩილადდა გაუბანდოს ჯღანია...
VI
სოფლისა გაღმა გორია,დამწვარი, ქვიშიანია,ბევრი წევს იქა ვაჟკაცი,გულლომი, ჯიშიანია.ძირს მისდგამს ბექი მდუმარე,ნაღვარი, თიხიანია.ხმალ-ხანჯრის, თოფის მხმარეთიარა სძგერს გული მაგარი;იმათ სჭამს მიწა უენო,სასტიკი, გაუმაძღარი;მასში ეშლება ყველასაადამიანის იერი...ვერ გვიხსნის სიკვდილის ბჯღალითძალა, ვერც სიტყვა ცბიერი.ბუნების ცოდვა ესაა,მუდამ საწყინო ჩემია:ავსა და კარგსა ყველას ჰკლავს,არავინ გადურჩენია.ყველა მგზავრთათვის ინთქმევა,როცა იღუპვის გემია!..მზე ჯერ არ ამოსულიყო,ჯერ ნამს ბალახზე ეძინა,არ დაებერა ნიავსა,დაბლა არ ჩამოეფინა,ურიცხვი კაცი და ქალიჭალაზე შამოეფინა.მოჰყავდა ზვიადაურიხელშეკონილი გროვასა,ყველას უხარის მის მოკვლა,ან ვინ დაიწყებს გლოვასა?!სიკვდილი ყველას გვაშინებს,სხვას თუ ჰკვლენ, ცქერა გვწადიან;კაცნი ვერ ჰგრძნობენ ბევრჯელა,როგორ დიდს ცოდვას სჩადიან.რამდენი ავსული ვიცი,წარბშეუხრელად დადიან;თავის მტანჯველის შემუსრვაან კი ვის არა სწადიან?!.
VII
აი საფლავიც ქისტისა,ხალხი მოერტყა გარსაო,მოლა მოგყვება ლოცვასა,ისხენებს თავის მკვდარსაო:- ნუ იტანჯები, დარლაო,ნუ შეიწუხებ თავსაო,მოვსდეგით შენნი მოძმენიშენის სამარის კარსაო,მსხვერპლსაცა გწირავთ, იხარე,არ გაჭმევთ მტრისა ჯავრსაო.- ძაღლ იყოს თქვენის მკვდრისათა! -ვაჟკაცი იღებს ხმასაო,ბეწვს იშლის ბრაზმორეული,როგორაც ვეფხვი თმასაო.საკირის ცეცხლი ედებასამსხვერპლოს გულისთქმასაო.რა მოსდრეკს წარბდაღურბლვილსა,ქედჩაჟანგებულ მთასაო!აქცევენ ზვიადაურსა,ყელში აბჯენენ ხმალსაო:„დარლამსაც შაეწირები!“ -ყველა იძახის მასაო.„ძაღლ იყოს თქვენის მკვდრისადა!“ -უპასუხებდა ხალხსაო.არ იდრიკება ვაჟკაცი,არ შეიხრიდა წარბსაო.გაოცდენ ქისტიშვილები,ხალხი დგებოდა ყალხსაო.„ლამის რომ არ შაეწიროს,ერთი უყურეთ ძაღლსაო!“ 1ჰყვირიან, თანაც ნელ-ნელაყელში ურჭობენ ხმალსაო.„ძაღლ იყოს!“ - ყელში ამბობდა,მანამ მოსჭრიდნენ თავსაო!„უცქირეთ, ერთი უცქირეთ,არ ახამხამებს თვალსაო!“სიცოცხლე ჰქრება, სისხლი დის, -ზვიადაური კვდებოდა,გული ვერ მოჰკლა მტრის ხელმა,გული გულადვე რჩებოდა...და ამ სურათის მნახველიერთი დიაცი ბნდებოდა,ცრემლებს ჰმალავდა ლამაზი,ხალხზე უკანა დგებოდა.მიშველებასა ჰლამობდა:„ნუ ჰკლავთ!“ - ეძახის გულიო.ფიქრობდა ბრაზამორეული:„ნეტავი მომცა ცულიო,ნეტავი ნებას მაძლევდესდედაკაცობის რჯულიო,რომ ეგ ვაცოცხლო, სხვას ყველასგავაფრთხობინო სულიო.ნეტავი იმას, ვინაცამაგის მკლავზედა წვებოდა,ვისიცა მკერდი, აწ კრული,მაგის გულმკერდსა სწვდებოდა,ნეტავი იმას ოდესმექმრის ტრფობა გაუცვდებოდა?!“ქისტები გაწყრენ, იტკიცეს:ვერ აუსრულდათ წადილი,ვერ გაუკეთეს თავის მკვდარსმის შესაფერი სადილი;დაკლულმა დაკლა მათ გულიდა გაუცრუა ქადილი.შეურაცხყოფილთ უნდოდათერთად გაეძროთ ხანჯრებიდა გაეკეთათ მკვდრის გვამზესისხლით ნაღები ფანჯრები.მაგრამ ვერ ჰბედვენ, სცხვენიანთ:„ცოდვაა!“ - ყველა ჰფიქრობდა. -ხალხის გული და გონებასასინანულოდ მიჰქროდა.სთქვეს, როცა სახლში გაბრუნდნენ,თავ-თავქვე ჩამოდიოდნენ:„ხომ მაგას რა მოვუკლავდითმტრებს, ავს რომ არ სჩადიოდნენ?კარგი ვაჟკაცი ყოფილა, -ყველა ალლაჰსა ჰფიცავდა, -იმიტომ ვეფხვებრ გვებრძოდა,თავის მიწა-წყალს იცავდა.მაგრამ „მტერს მტრულად მოექეც“ -თვითონ უფალმა ბრძანაო,ის სჯობს, რაც მალე ვეცდებით,გულში ჩავურჭოთ დანაო“.წავიდნენ, ზვიადაურიზეზე გაწირეს ტიალად;თუნდა ძაღლებმა ითრიონ,ფრინველთა ჯიჯგნონ ზიარად;„არ შაეწირა, ეგდოსო,ეგეც ეყოფა ზიანად“. -ამას იძახდნენ ქისტებითავმოწონებით, ხმიანად.ამ ხმასვე იმეორებდნენბნელი ხევები მთიანად.ჩამოდგა საღამოს ჟამი,მთიდა მზის სხივი ჩამოხდა,სიბნელე მოიპარება,სინათლეს სული ამოჰხდა.დადგნენ, სულ დადგნენ მზის სხივნი,აღარ ელავდა ქვიშაო;აღარსადა სჩანს, გამქრალათეთრი თმა შავის მთისაო.ნაღვლით ნაქარგი, ნაქსოვისახე იმ სალის კლდისაო,რო მუდამ მგლოვიარეა,ცრემლი ანკარა სდისაო.სიკვდილსა გლოვა უხდება,მკვდარ ძმას - ტირილი დისაო,ტყესა - ხარ-ირმის ნაფრენი,ზოგ დროს - ყმუილი მგლისაო,ვაჟკაცსა - ომში სიკვდილი,ხელში - ნატეხი ხმლისაო,ომს - ლხინი გამარჯვებულთადა დამარცხება მტრისაო.ზვიადაურსა გლოვობდაშფოთვა და ბორგვნა წყლისაო,ნიავად ჩამონადენიოხვრა მაღალის მთისაო,ცრემლი ნისლების ჯარისანაბრძანებია ღვთისაო -და წყაროს პირზე დიაცი -ტურფა, ლამაზი - ქისტისა,შუბლზე და მკერდზე წყალს ისხამს,დროდადრო გული მისდისა.ბევრი იტირა ჩუმადა,თუმცა დროდადრო ჰკრთებოდა,ზვიადაურის სიკვდილითვალებში ელანდებოდა.სტიროდა, მაგრამ ტირილიარ იყო, ეხათრებოდა:ერთ მხრივ ხათრი აქვს თემისა,მეორით - ღმერთი აშინებს -ქისტეთის მტრისა მოზარესთავს რისხვას გადმოადინებს.ეს ფიქრი გონებისაა,გული თავისას შვრებოდა,კაცის კაცურად სიკვდილიგულიდან არა ჰქრებოდა.ქალის გულს იგი სურათიშიგ გაეყარა ისრადა,იმან დაადვა ლამაზსადაკლულის გლოვა კისრადა.სიბნელეს უცდის, მივიდეს,ღამით იტიროს მკვდარიო;იმას აღარა ჰფიქრობდა,ჯოყოლა როგორ არიო,ვის ცოლი ვის ქმარსა სტირის,რას სჩადის ჭკვაზე მცდარიო,იქნება ჰკლავენ ჯოყოლას,სახლსაც შაუხსნეს კარიო!წამოდგა, იხედებოდაროგორც დამფრთხალი ნადირი;ხედნებ-ხედნებით ამოვლოხევის კლდიანი ნაპირი;წყვდიადში საზარლად ისმისწყალთ ანაძრახი საყვირი.ამოვლო კრძალვით საფლავთან,მკვდარსა მუხლმოყრით დაეყრდნო,ქვითინებს გულამოსკვნითა,ცრემლსა სიპი ქვა დაედნო.აისხნა დანა, მიჰმართაზვიადაურსა იმითა,ააჭრა ნიშნად, სახსოვრადსამი ბალანი პირითა,ჩიქილის ტოტში შეხვიაბროლის თითებით თლილითა...ეს რა ხმა ისმის, დგანდგარი?ყურებს გაუდის ჟივილი...საფლავებიდამ მოესმისმკვდრების წყრომა და ჩივილი!თითქოს ბალღებიც ატირდნენ,გაუდისთ მწარედ წივილი!საერთო წყრომის ხმა ისმის,საერთო გულისტკივილი:„რას შვრები უნამუსოვო!“ -გამწარებულნი ჩიოდნენ, -„მაღალი ღმერთი გრისხავდეს!“ -სამარით შემოჰკიოდნენ.აჩქარებული ღრუბლებიცის პირზე გადმოდიოდნენ...გაიქცა, მირბის, იხედავს, -მკვდარნი მისდევენ, სწორია.„შინით სად გაგვეხვეწები,აქით თუ გაგვეშორია?!“ -ხმა ისმის დანადევნები,მასვე იძახის გორია,გარშემო დაყუდებულიგანა ერთი და ორია.„უნამუსოვო!“ - მისძახდნენტანდაწკეპილნი დეკანი,ბალახნი, ქვანი, ქვიშანი,იმ არემარეს მდებარნი.აგერ, საფლავით ამოდგამისი მკვდარი ძმა ებარი,თავის ტოლებში უსწორო,ქისტეთს განთქმული მხედარი;თან მიჰკიოდა თავის დას,სიტყვა პირს მოსდის მჭეხარი:„ვაჰ, დაო, დაო, რა მიყავ?რისხვა რად დამეც მედგარი?მეორეს საფლავში ჩამდევ,ერთს სამარეში მდებარი!მაგით მიმტკიცებ დობასა,შენი ქალობა ეგ არი?!“ბილიკზე მოსუნსულებდასასაფლაოსკე მყეფარი.
VIII
- სად მიხვალ, სადა, წყეულო,საითკე მიიჩქარები?!ვინ გაჭმევს კაის ყმის ლეშსა?ძაღლო, დაგიდგა თვალები!შენს საჯიჯგნადაც გამხდარაზვიადაურის ძვალები?! -სთქვს ეს აღაზამ და ქვებსაესროდა ხშირა-ხშირადა.მირბის და მისდევს შმაგადაკლდიანის ხევის პირადა.ხმა ისევ ესმის მკვდრებისა,მას ბანს აძლევენ მთანიცა,სამდურავს ეუბნებიანაღაზას გიშრის თმანიცა.მოუახლოვდა თავის სახლს,სინათლე მოსჩანს იქითა;უნდა იძახოს: „მიშველეთ“,ხმა მიაწვდინოს შიგითა,მაგრამ ვერ ამბობს ვერაფერს,ოფლი წყლად მოსდის შუბლზედა...მივიდა სულშეხუთულიდა გადაიქცა ზღურბლზედა.კერის პირს იჯდა ჯოყოლა,მუხლი გადეგდო მუხლზედა.„ვაჰმეო“ - ეს კი იძახა,სიტყვა გაუშრა ენაზე.ქმარმა მოჰხვია ცოლს ხელიდა მიითრია კერაზე.- რა დაგემართა, დიაცო? -ჩაეკითხება მშფოთვარე, -სხვა სადარდელი მაკლია,ახლა შენ მექმნა მოზარე?!რა დაგემართა, რა არი?მითხარ, გახსენი ბაგეო!ხომ არვინ მოიწადინაგადაეგორე მკლავზეო?მითხარ, არ გაჭმევ იმის ჯავრს,ვანანებ ემავ წამზეო,ჩემის ნამუსის შემბღალავსმალე მოვიყვან ჭკვაზეო,როგორც ვანანე მუსასამიხდომა სხვისა კარზეო. -პასუხს ელოდა ცოლისგან,დასჩერებოდა თავზეოდა თანაც ხანჯარს ჰბღუჯავდა,ხელი ეკიდა ტარზეო.ქალი ვერაფერს ამბობდა,გაჰმტკნარებოდა სახეო.თავს დასტრიალებს ჯოყოლა,ელის, რას ეტყვის ცოლია.შუაღამის დროს აღაზამთან-თან მოიცა გონია.უთხრა ჯოყოლას: - რას ამბობ?თავი რად დაიღონია?რად მოიგონებ იმასა,რაიც არ მოსაგონია?სულ ტყუილია... კაცისაარსად მინახავს ჭაჭანი,ვინ გამიბედავს მაგასა,რად მინდა ლეჩაქ-კაბანი?!სასაფლაოდამ დავბრუნდი,შენს ცხენს ვეძებდი ხევებში,ცხენის მაგივრად ბედკრულიშიგ შევერიე დევებში.დამიხვდა შავნაბდიანი,უზარმაზარის ტანისა:(ჯერაც თვალებში მიელავსსიმყრალე იმის კანისა),დიდყურა, კბილებღაჯუნა,უმსგავსო, ფერად შავისა,ხელები გამომიწვადა,დიდი ხელები თავისა,მთის ოდნად ჩანდა მის თავზემოსავფრო ქუდი ტყავისა.თან მითხრა: „ჩემთან წამოდი,ჩემთან იცხოვრე, ქალაო,ბევრი მაქვს ოქრო და ვერცხლი,არაფერს დაგიმალაო“.მე გამოვიქეც, შევშინდი,დევიც მომდევდა ღრიალით;მთელი ქვეყანა იძვროდაიმის ფეხებქვეშ გრიალით;მზარავდა ეს ხმაც, მთა-ბარიცწაღმა-უკუღმა ტრიალით,ძლივს მოვაღწიე და გამცნეჩემი ვაება ხრიალით.ჯოყოლა ეტყვის: - დევს გარდასხვა რამ საქმეა კიდევა,ჩემს ჭკვას არ სჯერა ნათქვამი,ჩემი ფიქრები ირევა.ნამტირალევი რადა ხარ?ღაწვებზე ცრემლი გდენია;ჩქარა სთქვი, სწორედ მითხარი,თორემ ვერ მომითმენია!სადარდო, საგულისხმო რამგრძნობა გულს გადაგფრენია.ჩემს თვალებს ვერ დაემალვისიმ გრძნობის ნაკვალევია;არ შაიძლება რა დაჩნდესნასვამი, დანალევია!..- რა დაგიმალო, ჯოყოლავ,არ რად შემრისხავ თქმისადა? -ეტყოდა ცოლი და ნაზითრთოლა მიეცა ხმისადა -ცრემლები შემიწირიაიმ შენი მეგობრისადა.ძლიერ შემბრალდა ბეჩავი,რომ უცხოეთში კვდებოდა,არც ნათესავი, არც მოძმე,რომ ვისმე შეჰბრალებოდა!მაგრამ, როს ჰკლავდენ ხანჯრითა,ოდნავაც არა ჰკრთებოდა.იქნებ შენც გცოდე, ღმერთსაცა,მაგრამ ვიტირე, რა ვქნაო!..- მაგისთვის როგორ შეგრისხავ?ტყუილს სჯობს სიმართლის თქმაო.იტირე?! მადლი გიქნია,მე რა გამგე ვარ მაგისა?დიაცს მუდამაც უხდებაგლოვა ვაჟკაცის კარგისა.
IX
მეორედ დილას აღაზამძროხა გარეკა მთისაკე,ჩამოდიოდნენ ფრინვლები,იზიდებოდნენ მკვდრისაკე;აღაზაც მიიპარებასასაფლაოს თავს კლდისაკე.იქიდან აფრთხობს ყორნებსა,სვავთა მხარმოფაშფაშეთა,ორბებსა გაუმაძღრებსა,მკვდრის ლეშზე მოყაშყაშეთა;ხელს ამუშავებს და ჰმალავსთვალებს, მზებრ მოკაშკაშეთა.კლდიდამ გადისვრის კენჭებსადა თან წინდას ქსოვს ვითომა,ოსტატობს, ხალხმა ვერ შესძლოსიმის ფიქრების მიხდომა.
X
ბისოს მოვიდა ამბავი,ვით ნაქუხარი მეხადა:„მოუკლავთ ზვიადაური,ცით ჩამოსული სვეტადა,ფშავ-ხევსურეთის ფარ-ხმალი,გამოსადეგი მეტადა!“შავის ამბისა გამგონეთზარი გამართეს დედათა.ბისოს ტიროდა ბებერი,მოსთქვამს, ქვითინებს მწარედა:„ბედკრული რად ვარ ცოცხალი?მეც მიწას მიმაბარეთა!მკავლნი მიჩვენეთ შვილისა,მოიტათ, ჩამაბარეთა!ჩემის შვილისა მარჯვენითგულს მიწა მომაყარეთა!ვაჰმე, რადა ვარ ცოცხალი?რისთვისა ვსთელავ არეთა?!მკვდარნო, რად არ მევ ადრევეთქვენთან არ დამიბარეთა?როგორ ვიგონო თავის ძეურჯულოს არემარეთა?!“ვაჟკაცთ გაიგეს ამბავი,გასაგონარი ჭირითა,ერთმანეთს გადაეძრახნენბოღმით შემკულის პირითა...რად გიკვირთ, როცა ჩვენს მფარველსცხარის ცრემლითა ვსტირითა?!გამოიტანეს შუბებიდუმით ნაპოხის ცხვირითა,ფარ-ხმალით მოკაზმულებიჯარს ამზადებენ დილითა.ეს ხომ ახალი არ არის,სისხლმა იდინოს მილითა.იძახია აპარეკაი:„საგძალი გინდათ კვირისა!“„ქუდზე კაც უნდა წავიდეს!“ -ბაბურაული ჰყვირისა.აღელვებულთა ბორგვნაა,ხმა არ გეგონოსთ სტვირისა!
XI
- კარში გამოდი, ჯოყოლავ,წყნარად ნუ წევხარ კერასა,რამდენი ხალხი მოერტყაიმ ჩვენის მთების წვერასა!ჩვენთან მოდიან სტუმრადა,ჩვენ გვიპირობენ წვევასა,შეგვანანებენ დედათაშვილთა აკვნების რწევასა.საქონელს ერეკებიან,რეულობაა როგორი?!აავსო ჯარმა, შეჰხედე,ჯარეგის თავი, სამგორი,დამთხვალთა მენახირეთაკლდეები მოსდევს ნაგორი.წადი, უშველე თავისებს,მტრის დასახვედრად მირბიან,შენც ისე წადი, ჯოყოლავ,როგორაც სხვანი მიდიან.- გავყვე?! რას ამბობ, ჭკვათხელო?არ გამივლევენ ახლოსა!მარტოკამ უნდა ვიომო,მთელმა ჯარეგამ მნახოსა;ვინ ერთგულია, ვინ არა,ქვეყანამ დაინახოსა.ქისტებს ორგული ვგონივარ,გამდგარი თავის რჯულზედა,ჰფიქრობენ, ვითომ ჯოყოლამთავი გაჰყიდა ფულზედა,ქისტეთის მოღალატე ვარ,ხელაღებული სულზედა;მოაქვთ და ცოცხალს მადებენსაფლავის ქვასა გულზედა.ამას ამბობდა ჯოყოლა,თან აბჯარს ისხამს ტანზედა:წელზე შაიბა ფრანგული,ტოფი გადიგდო მხარზედა,ქისტს არ მაუდის ჯიშადამუზარადის დგმა თავზედა.მარტოკა მიდის ცალ მხარეს,თავდადებული ცდაზედა...მტრის დასახვედრად სხვანიცაშამოეფინენ მთაზედა.
XII
ჩამოდის ხევსურთა ჯარიდროშა მოჰქონდა წინასა;მიჰმართეს სასაფლაოსა,მდუმარეს ქისტთა ბინასა:მოძებნონ თავისი მკვდარი,მოკრიბონ გმირის ძვალები,ზვიადაურის მტანჯველთაძირში მოსთხარონ თვალები.დაუხვდათ ქისტის ჯარიცა,ხევ-ხევისპირას მალული;შამოესროლეს თოფები,მაჟრები შემოსალტული;გზას არ უთმობენ ხევსურთაბიჭები ამოსხარტული.ორივე მხრიდამ თოფებსაზედ დაკიჟინით ისვრიან,ორსავე საქმე აწუხებს,ორნივე მედგრად იბრძვიან.ბლომად დალია ტყვიამასისხლი, მოძოვა ქუჩია,მაინც არ გატყდნენ ქისტები,სდგანან ვით ციხე-ბურჯია.ბაბარაულმა ხევსურთახმალდახმალ ჩასვლა ურჩია.მივიდა საქმე ხმალზედა,ფარმა გზა მისცა საკაფი,საძევარი აქვთ ხევსურთაძვირი განძი და ალაფიფარო, ნუ ჰმტყუნავ გორდასა,შენა ხარ მაგის ჯალაფი.თავქვე მორბენალთ ხევსურთაწინ კლდე დაუხვდათ წარაფი.კლდიდამ გადუხტა უეცრადქისტი ხმალმოღერებითა,აკვირვებს ქისტის ლაშქარსამტრის ჯარის მოგერებითა.ზოგს მოტყუება ეგონა,ამბობდნენ მოჩვენებითა:- ეგ ვინ უხვდება ხევსურთა?ჩვენი მხარეა, ვინ არი?- ეგ უნდა ჯოყოლა იყოს,სწორედ, ნამდვილად ის არი! -სთქვა ერთმა, სხვანიც დასთანხმდენ,გაოცებულნი უცქერენ.როგორ არ უფრთხის გროვასა,თუმცა ხმალ-ხანჯრებს უღერენ.მოჰკლეს კიდეცა, იქცევა,მკერდს ხანჯრის წვერით უწერენ.ქისტთ გაუხარდათ დიაღაც:„მოჰკლან, თუ მოჰკლეს, ახია!ეხლაც მასხარად აგვიგდო,წინად ხომ ბევრჯელ აგვრია,სოფლისა გადრა ინდომა,ჩვენ კი ტალახში გაგვრია.მარტოკა მტრის ჯარს დაუხვდა,სწორედ დავლათით დაგვრია“.ხევსურთ ჯოყოლა გასწირესმკვდარი, კლდის თავსა, კეტამზე.თითონ დაესხნენ ქისტებსა,ჩამოეფინენ ფერდაზე.გახდა ხმარ-ხანჯრის ტრიალი,დაკრული მიდის მკერდამდე;ფარ-ხმალის ჩხერა, წკრიალიცას ადიოდა ღმერთამდე.გაიქცა ქისტის ლაშქარი,კოშკებს მიჰმართა გლიალით,უკან მისდევენ ხევსურნი,თავზე ჩაჩქანის პრიალით;მოკრიბეს სასაფლაოზეზვიადის ძვლები ტრიალით:ზოგი სად ეგდო, ზოგი სად,ფრინველთ ნაჯიჯგნი ფრიალით.მოკრიბეს ძვლები ხურჯინშიდა გამობრუნდენ შინათვე,ასრულეს გულის წადილი,დანაპირები წინათვე.გამოირეკეს ცხვარ-ძროხა,გადმოავლიეს მთანია;ამოიყარეს მტრის ჯავრი,სადარდო რაღა არია?!უცხოეთს მაინც არ დაჰრჩათ,შინ მოაქვთ თავის მკვდარია,ფშავ-ხევსურეთის იმედი,ქავ-ციხე, რკინის კარია.მოძმენი დაიტირებენთავის მკვდარს თავის წესზედა,მიაბარებენ სამარესმამა-პაპათა გვერდზედა:ძვირად ღირს დანადინარითავისის ცრემლი მკერდზედა!
XIII
- უცხოს კაცისა მოზარევ,ხევსურთ მოგიკლეს ქმარია.წადი, იტირე, აღაზავ,სამარეს მიაბარია.თავს დაჰყრანტალებს ყორანი,წვერ-ულვაშს უცრის ქარია.- შენს მტერსა ისეთი ყოფნა,რო ჩემი ყოფნა მწარია!აღარვინ მივლის ახლოსა,არვინ მიჭირა მხარია.იქვე დავმარხე კლდის თავზე,საფლავიც გავუთხარია.სუყველამ ზურგი მაქცია,ყველაყა განზე მდგარია.სასაფლაოც კი შემიკრესრო დამემარხა ცხედარი:ჯოყოლამ გვიღალატაო,მაგის ადგილი ეგ არი,საცა მარტოკა ომობდა,ჩვენთვისა ჩირქის მცხებარი,თემის პირისა გამტეხი,ორგული, დაუდეგარი, -ცეცხლი მწვავს, ძმაო, ცეცხლი მწვავსუალო, მოუდებარი;გულს მკლავს, გონებას მირევსფიქრები გაუგებარი!ცოლი სტიროდა ჯოყოლას,ცრემლს ასხურებდა ხშირადა,არჩვი ყელგადაგდებული,თმახშირი, მთვარე პირადა,ეკერებოდა გულმკერდზექმარს მარგალიტის ღილადა.
XIV
ღამეა ბნელი, დელგმაა,დგანდგარებს არე-მარეო.ღმერთო, მოჰხედე ტანჯულთა,უშველე, შაიწყალეო!კარგი კარგია მაინცა, ებეჩავი შაიყვარეო!ტანჯულთა ლოცვა-მუდარაგულს ვარდად დაიყარეო!თუ არ უშველი, საწყლებისსულები მიიბარეო!..გეყო მაგდენი მუქარა,ღრუბელო, გადიყარეო!მდინარე მოჰქუხს, მრისხანებს,ზედ ასქდებოდა ლოდებსა,დღესაც ისევე ბოროტობს,არ იცის, რისთვის ჰგოდებსა.არ ეშინიან ტანჯვისა,იმან არ იცის სიკვდილი.ერთი რამ იცის მხოლოდა:ცრემლის ღვრა, მაღლა ყვირილი,მუდამ ჟამს უცინარობა,მარტო ტირილი, ტირილი...ქარი სცემს, დაბლა ხევებითჩამოკიჟინებს მთებითა;ქალი სდგას, მდინარეს დასცქერს,კლდეზე, გაშლილის თმებითა;სხივ მიხდილს ვარსკვლავს მაგონებსმკრთალად მთრთოლარის ყბებითა.არ იღებს ხმასა... შემკრთალიჰკრთის, რომ დასცქერის მდინარეს;რა საზარლადა ხმაურობს,როგორ საზარლად მდინარებს!ლაშ-დაღრენილი, სასტიკიშავი ხეობა მძვინვარებს."თავს ნუ იკლავო!" აბა, თუერთმა ურჩიოს მაინცა.დახუჭა ქალმა თვალები,მსწრაფლად მორევში ჩაიქცა.ე რაღად ვიცოცხლო, რიღასთვის?ამას ჰფიქრობდა ქალია. ექისტეთში ჩემი ერთგულიკენჭიც კი არსად არია.ორთავ შევცოდეთ ქისტებსა,მათ შამიჩვენეს ქმარია...მე უფრო დიდი ცოდვა მაქვს,უცხოსთვის ცრემლი ვღვარია.წაიღო წყალმა აღაზა,ლამსა და ქვიშას შაჰრია.
XV
იმ კლდის თავს, საცა ჯოყოლამოჰკლეს ხევსურთა ბრძოლაში,ღამ-ღამ ჰხედავენ სურათსაზვავისგან ნაგალს გორაში:კლდის თავს წადგება ჯოყოლა,სასაფლაოსკე იძახებს:"ზვიადაურო, ძმობილო,რად არ მაჩვენებ შენს სახეს?!"სასაფლაოდამ წამოვააჩრდილი ფარ-ხმალიანი,გულზე უწყვია დაკრეფითმკლავები სამკლავიანი.მივა და მიესალმებათავის ძმობილსა მდუმარედ.იქვე აღაზაც ამოდისსახე მოწყენით, მწუხარედ.ენთება ცეცხლი მათს გვერდით,მკრთალადა ბჟუტავს მთაზედა;იმათ ჰმასპინძლობს აღაზა,ჯიხვის მწვადს უწვავს ალზედა.ვაჟკაცობისას ამბობენ,ერთურთის დანდობისასა,სტუმარ-მასპინძლის წესზედაცნობის და და-ძმობისასა.როცა მათ ჰხედავს ერთადაკაცი, ვერ ძღება ცქერითა;მაგრამ გაჩნდება ჯანღი რამკურუმად შავის ფერითა,დაეფარება სანახავსწერა-მწერელის წერითა.ზედ აწევს ჯადოსავითა,არ დაიმტვრევა კვერითა,ვერც შეულოცავს მლოცავი,არც აიხდება ხელითა.მხოლოდ მდინარის ხმა ისმის,დაბლა მიქანავს ხველითადა უფსკრულს დასცქერს პირიმზემოღერებულის ყელითა...