პოეზია · ლირიკა
გველისმჭამელი
ვაჟა-ფშაველა 1861–1915
სარჩევი 36
I
სასტუმროს იყვნენ ხევსურნი,ლუდი ედუღა წიქასა;ისხდენ ბანზედ და ღრეობდენ,თასებით ჰსვამდენ იმასა;ზოგნი უკრავდენ ფანდურსა,ზედ დაჰმღეროდენ დიდადა, -მსმენელთა გრძნობას უდებდენსაგმირო ამბებს ხიდადა;აღგზნებით გმირთა სახელებსლექსებში სთვლიდენ წმიდადა;მოხუცნი ჩიბუხებს სწევდენ,ბოლი ეხვიათ ნისლადა,განმარტავდიან მათ ამბავს,შანდობა თქვიან გმირთადა.ახლების საწურთნელადაიხსენებდიან ქებითა:"თქვენ იცით, ამას იქითაკაცად ვინც გამასდგებითა!"კრებაში ერთი ვინმე სჩანსსახე-მკრთალი და მშვიდია,როგორც თაფლს მწერი, ეხვევაიმას მცირე და დიდია.დაღვრემილს წელზე ხმალი ჰრტყავ,მხარ-იღლივ ფარი ჰკიდია.მუხლებს წინ თავშიშველანიორნი უსხედან ჩოქითა,თასებს აწვდიან, იღებენშავს ლუდსა დიდა გობითა. -“შასვი, მინდიავ, -ეტყვიან,კაი ლუდია, სვიანი,გვითხარი რამე, ღვთის მადლსა,ერთი ქართული გზიანი.”-მთვრალმა რა გითხრათ, კაცებო,ჭკუა სასმელმა დაძალა,სათქმელი მერმისთვის დარჩეს,თუკი სიკვდილმა მაცალა. -ასწია კარახანასა,გადიწურა და დაცალა.ტყვეობით დაბრუნებულიძმებში ყოფნითა სტკბებოდა,როგორაც სხვანი მრავალნი,ისიც ლუდითა თვრებოდა.ამ მინდიაზე ამბობდენდაუჯერებელს ამბებსა:მინდია ტყვედა ჰყოლიათორმეტს წელს თურმე ქაჯებსა.ტყვეობამ ფრიად დაჩაგრა,სამშობლოს გარეთ ყოფნამა;მიდის დრო, განვლო მრავალმააღდგომამა და შობამა,მაგრამ მინდიას ტყვეობასარ ექნა დასასრულია,გული დაუდნო მონებამ,ამოსვლას ლამობს სულია.აგონდებოდა თავისიჩამოთოვილი მთებია,ჩაბნელებული ხევები,უსწორ-მასწორო გზებია,მის ბედის მგლოვიარენიდედა, მამა და ძმებია,თავისი ქოხი მწირული,სამოთხედ მისაღებია,ეშველათ, ბევრჯელ ხატ-ღმერთსამხურვალედ შაჰვედრებია.ბოლოს სთქვა: “თავსა მოვიკლავ,ასეთს სიცოცხლეს სჯობია!”ქაჯთათვის ცეცხლზე ნადგამისადილად ნახა ქობია.იცოდა, გველსა ჰხარშავდენ,იმასა სჭამდენ ხშირადა;ქაჯნი ქაჯობით იტანდენგველის მიღებას პირადა,და თავის თავზე იფიქრა,რომ ექცეოდა ჭირადა.აიღო ერთი ნაჭერი,ზიზღით ქურდულად შეჭამადა ამ დროს მოწყალეს თვალითტყვეს გადმოხედა ზეცამა:ახალად სული ჩაედგა,ახალი ხორცი აისხა;გულის ხედვა და თვალების,როგორც ბრმას და ყრუვს, გაეხსნა.ესმის დღეიდან ყოველი,რასაც ფრინველნი გალობენ,ან მცენარენი, ცხოველნი,როდის ილხენენ, წვალობენ.რაც კი რამ დაუბადიაუფალს სულიერ-უსულო,ყველასაც თურმე ენა აქვს,არა ყოფილა ურჯულო.ამას ჰგრძნობს, უკვირს თითონაცტყვეს თვის ბუნების ცვალება.შეიგნო, ჭამა გველისაქაჯთაგან იყო ზმანება.სიბრძნე აჩვენეს გველადა,რომ ჰზიზღებოდა საჭმელად,თუმც “შენც ჭამეო, მინდიავ”,არა ზარობდენ სათქმელად.შეიგნო სიბრძნე ქაჯებისამიერიდამ ტყვემაო;მას მუსაიფი დაუწყოცამ, დედამიწამ, ტყემაო.მხოლოდ ბოროტმა მის გულშივერ მოიკიდა ფეხია,სხვა დანარჩენი ქაჯურიყველა ისწავლა ხერხია.მას აღარაფრის ეშინის,თუნდ თავს დაატყდეს მეხია.ქაჯნი ბრაზობენ, რა ჰხედვენ -გამეცნიერდა გლეხია.აღარ აშინებს ტყვეობა,აღარც ხრიკები ქაჯური,დღეს თუ ხვალ, იმედიანობს,ქაჯებს უჭიროს პანჩური.მალია ტყვიასავითა,გრძნეული, როგორც გველია,აღმერთებს, ნუგეშად ჰსახავსფშავ-ხევსურეთი მთელია,გვირგვინოსანი თამარისულ-მუდამ ამის მთქმელია:“ოღონდ მინდია თან მყვანდეს,მასთან მთიელი ერია,რაც უნდ ძალიან ეცადოს,ვერას დამაკლებს მტერია.”იცის მტრის დასამარცხებიდა შემმუსვრელი ფანდია;თუ დაჭრილს ცოცხალს მიუსწრო,ნუ აქვს სიკვდილის დარდია.შუაზე გაჭრილს გაჰკურნავსმის უებარი წამალი;მით არ მცირდება ომებში, -მუდამ ჯარი ჰყავ მრავალი;შორს არის ამბად წასულიმისი თავგადასავალი.
II
როცა კი გაზაფხულდება,გამოიღვიძებს ქვეყანა:სილაღე, სიმხიარულედასეირნობენ ყველგანა,გაჩნდება ჩირთი, ყვავილნიეკონებიან მწვანესა,მინდია გაფაციცებითსულ მიმოივლის მთა-ველსა.ყველა მცენარეს და მღილსაის ეგებება სალმითა,ბუნებაც “ვაშას” უძახისმდიდრად მორთულის ალმითა.ყვავილნი ყელ-გადაგდებით,დახატულები კალმითა,“მინდიას გაუმარჯოსო”,ერთხმად ასტეხენ ჟიჟინსა,ხეები ფოთლებს არხევენ,ბუნება იწყებს ბიბინსა,და მერე სათითაოდაყველა მოჰყვება ტიტინსა:“მე ვარო ამის წამალი”;სხვა გაიძახის - “იმისა;”მინდიაც მოსწყვეტს, თან მიაქვს,ჯერ ზედ ნამი აქვთ დილისა.თურმე ზნედა სჭირთ ყვავილთა:ოღონდ ეწამლონ სნეულთა,სიცოცხლით გაფუფუნებულსარად აგდებენ სხეულთა:სალხინოდ ჰსახვენ, კაცთ სარგოდ,ძვალ-ხორცთა ჩამორღვეულთა.ყვავილთ ეს ზნე სჭირთ და ხეებსთურმე მოუვათ ტირილი;მარტოკა მინდიას ესმისმათი კვნესა და ჩივილი.ამისგან მისი ცხოვრებაძალიან დაცარულია:მივიდა ხესთან ცულითა,სთქვა: “უნდა მოვჭრა ესაო!”შემოჰკრავს ცულსა და ამ დროსხის შამოესმის კვნესაო:“ნუ მომკლავ, ჩემო მინდიავ,ნუ დამიბნელებ მზესაო,უიარაღო რომა ვარ,მიტომ მიბრიყვებ ხესაო?!..”დაუდუნდება მკლავები,შტერად გაჰხედნებს ზეცასა.სხვა ხეს მიჰმართავს, ის უფრომეტად დაიწყებს კვნესასა.ხელცარიელი წამოვა,ვერ მოიყოლებს შეშასა,და რომ ღველფზედა არ გაჰქრესცეცხლი, აანთებს თივასაან ჩალას, გამხმარს ჯოყრებსა,თან მიაშველებს წივასა;თუ სად ხმელს წიწკრებს იპოვნის,არც დაიწუნებს იმასა.მაინც ღმერთს ჰმადლობს, მაინცა,საღამოსა და დილასა.სხვებსაც მას ურჩევს: “კაცებო,მოდით, ნუ ჰშვრებით ცოდვასა;ნუ მასჭრით ხესა, დავჯერდეთჯოყრებს, ხმელს წიწკრებს ცოტასა.”არავინ უსმენს, არქმევენამგვარს მის რჩევას ბოდვასა.- “ღმერთს ჩვენთვის გაუჩენაოსარგოდა, მოსახმარადა!”და დღესაც არავინ ჰზოგავსვერხვ-წიფელს მოსაკლავადა.
##III
როცა ყანის მკას დაიწყებს,გიჟია, გადარეული:ერთს ფეხს აქ მოსჭრის, ერთს იქა,საგულე-ჩამოხეული;სულ გადასთელავს ყანასა,გაჰბურდღნის, გაატიალებს,მინამ ღონე აქვ მკლავშია,ციბრუტივითა ტრიალებს,და როცა დაიქანცება,გაიშხლართება მიწაზე.რო ჰკითხოთ: “ასე რად სჩადი?”ის გიპასუხებსთ იმაზე:- რას ამბობთ, კაცნო, არ გესმისთ,მიტომ მიწუნებთ ქცევასა.ის როდი იცით, თავთავნიროგორ მიწყებენ ხვეწნასა;უნდა იცოდეთ, ჰხედავდეთთავთვების ყელის წევასა,ათი-ათასი ყოველ მხრივრომ დაიქუხებს ერთადა, -ხელ-ნამგლიანი როცა ვარ,მნახავენ თავის ღმერთადა: -“არა, მე მომჭერ, მინდიავ,ნუ მტოვებ, შენი კვნესა-მე!”“არა, მე, - სხვა გაიძახის, -უფრო მაშინებს ზეცა მე.პატარა ნისლიც რო ვნახო,ჩამოვიშლები ტანითა.ვაი თუ სეტყვა მოვიდეს,ყელი გამომჭრას დანითა.”სხვა უფროც ჰყვირის: “ნუ მწირავ,იხარე თავის ჯანითა!”გამაგიჟებენ ბოჟირით,გადავირევი ბრალითა:ვცდილობ და ყველას ვერ ვწვდებიორის ხელით და თვალითადა ამ დროს თავადაც ვხდებიმოსაბრუნები წყალითა.ყანასა სეტყვა აშინებს, -კაცთ უსაზრდოოდ დარჩენა,თორემ ვით ნამგალს, სეტყვასასით შაუძლიან წახდენა?!.კაცთ სარგოდ თავსა ჰზოგავენთავთავნი ოქროს ფერანი, -არ სწადით ოხრად ლპებოდენ,ჰკენკდენ ყვავნი და ძერანი.მიტომ ჩქარობენ მომკასა,ერთად ჟივიან ყველანი,ჰსურთ პურად იქცნენ. საჭმელად,რომ მითი გაძღნენ მშიერნი, -მკვდართ კაცთა შანდობა ვუთხრათ,ძალნი ვახსენოთ ციერნი.
##IV
ხატობა ჰქონდათ ხევსურთა,ლუდის სმა არი, ღრეობა.დიდს მლოცავს მოიპატიჟებსგუდანის ჯვარის დღეობა.ხალხია დაჯარებული,ბჭობენ უფროსნი მრავალსა:ზოგნი ამბობენ სხვის ამბავს,სხვანი - თავგადასავალსა!ამბობენ ვაჟკაცობისას,თოფისასა და ხმლისასა,ჯაჭვის მჭრელს წელზე ვინ ირტყამს,ყველა აქებდა იმასა.უსმენენ მოწიწებითა,თუ ვინ რას იტყვის ცდისასა.თანაც გააბეს მსჯელობაგველის-მჭამელის ცოდნაზე,ხის მჭრელის, ბალახთ მთიბელის,მათ ჩანადინარს ცოდვაზე.ჩალხია ეტყვის კრებასა:“მიკვირს ეგ თქვენი ფიქრია,წინავაც ბევრჯელ გითხარით,ეხლაც იმასვე ვიტყვია:ენა თუ ჰქონდეს ხე-ქვათა,ჩვენც რად არ გაგვიგონია?ჩვენს სატყუებლად მინდიასსიცრუე მოუგონია.ჩვენც მისებრ კაცნი არა ვართ,ჩვენც ყურები გვსხავ, მგონია?!მე სამალავად არ ვამბობ,თითონაც მისდის ყურშია;თუ ამას მართალს არ ვამბობ,იფიქროს თავის გულშია.ვსთქვათ, სიბრალული კარგიახე-ქვა-ბალახთი, ცხოველთი...კაცის კვლა ყველასა სჭარბობს,თუნდ მტერი იყოს, ყოველთი.მაშ აღარც კაცს უნდა ვკლავდეთ,გეტყვით, მისმინეთ, მე რასა:მტრისას, ხმლით ნაჭერს, მინახავმინდია სდგამდეს გორასა.რად სჩადის ამას, ხომ რჯულიცკლვისას არ გვაძლევს ნებასა,მაგრამ ვკლავთ იმას, ვინაცაჩვენსა დაარღვევს შვებასა,ან მამულს გვართმევს, ან ცოლსა,ან გვიშლის რჯულის ცნებასა.მაშინ არც ღმერთი გვიცოდვებსმტრისად შაქცევას ხელისას,ეგრევე, ოღომც ვიცხოვროთ,მოჭრას წიფლის და თელისას”.- არ სტყუის, არა, ჩალხია,მინდია ცრუობს სწორედა,ათასნაირი ტყუილითვალწინ აგვიგო ყორედა, -ამბობდენ ხალხში ზოგებიგაუბედავად, დონედა.- მაგ ფიქრს რომ მივყვეთ, შენს მტერსა,როგორ-ღა გვეცხოვრებისა?ის რად ვიცოდვოთ, უფლისგანრაიც არ გვეცოდვებისა?!თემთ რო გვარიგებს მაგაზე,ძალიან ცუდად შვრებისა.კარგთაგან იმედი გვაქვისმუდამ შველის და რგებისადა არა ჩვენის დაღუპვის,ჩვენის ცხოვრების ვნებისა!.. -ეს იყო გამონასკულიაზრი ხევსურთა კრებისა...მინდია იქავე იჯდა.თვალთაგან ცრემლი სდიოდა.არვინ იცოდა, თუ იმასგული რისაგან სტკიოდა.თვალნი მიეპყრნო ერთს მხარეს,ხალხისა არა ესმოდა;გამოერკვია ფიქრიდან,როცა ბერდია ეტყოდა:“რად არ ყურს გვიგდებ, მინდიავ,ნეტავ რისათვის სტირია?ეს არც კი მიკვირს შენგანა,არც სხვისგან გასაკვირია -ერთს წამში ცხრაჯერ შასცვალოგლოვა-ტირილზე ლხინია,” -და მთელმა ხევსურთა გუნდმამინდიასკე ქნა პირია...“ჰო და სთქვი, - კვლავ სთხოვს ბერდია, -გულზე რა ჭირი გჭირია?”-აგერ იმ ჩიტებს ყურს ვუგდებ, -თითით უჩვენა ჩიტებზე,ორნი ფრთებ-ჩამოშვებულნიიფნის ქვეშ ისხდენ სიპებზე. -ერთი მეორეს უამბობსსიკვდილის ამბავს შვილებზე;მარცხნით მჯდომარე დედაა,მარჯვნისკე - ამბის მთხრობელი,თქვენს მტერს, რომ გულ-მოკლულადაშვილებსა ტირის მშობელი.ჩიტებს ეხლა-ღა შესცქერისხევსურთა კრება სრულია,ჩიტთაგან ერთი იმ დროსა,თითქო მოჰსვლოდეს რულია,სიპიდან დაბლა დაეცადა განუტევა სულია.რომელი მოკვდა ორთაგან!ამის გაგება - რჯულია!ხევსურთ შაჰხედეს ერთმანეთსგაოცებულის თვალითა;ნუთუ ასეთი ცოდნაოიქნება კაცის ძალითა?დარწმუნდენ იმის ცოდნაში,საქმე წინ ედვა ყველასა,მაგრამ ნაგრძნობსა გულითაგონებით ჰშველენ ვერასა:ბალახსაც სთიბენ, ნადირს ჰკვლენ,შეშით ანთებენ კერასა.ქათმის ხორცს რა შეაძულებს,თქვენვე მითხარით, მელასა?!ვინ ჩამოჯდება ღველფზედა,თუ ზედ არ ჰხედვენ ძელასა?!.
##V
ბევრჯელ მოუნდათ ლაშქრობალეკ-სპარსებ, ქისტებ, თურქთანა,გამარჯვებულნი მოდიანხევსურეთს ვაჟნი მუდამა.ზღუდე გამაგრდა ქართლისა,მტერს შაუკერეს სუდარა.ერი თუ მტრის მძლეველია,მის მეტი არა უნდა-რა.მანამ მინდია ჰბელადობს,ხევსურებს არა უშავთ-რა,ვეღარვინ ჰბედავს რჩოლასა,მყუდროობაა ყველგანა...ნეტავი იმას, ვისაც კიმადლიერი ჰყავს ქვეყანა.
##
VI
ფრიალო კლდის თავს სახლი დგა,ცას ებჯინება ბანითა,ირგვლივ მთებია დიდრონი,აყრილნი სრულის ტანითა,გადალესილნი თოვლითა,მოუღალავნი ჯანითა.ერთხელ თუ ჰნახე ამგვარად,სულ გინდა ჰსინჯო თვალითა.იმაზე ლამაზებია,როცა ჰღელავენ მწვანითა.თუნდ მზე დაადგესთ გულ-მკერდზე,ზვავი სდიოდესთ ჭექითა, -ახველდებიან ხევები,ვით ავადმყოფნი ჭლექითა,მაინც სიტურფე იმათინაკურთხი არის ზეცითა.ბევრჯელ დაჰბრუნავს თავზედაგრილი ნიავი კვნესითა.ზაფხულში შავი ღრუბლებისანთლებს უნთებენ კვნესითა.იქ ხომ ხვნით არავინა ჰხნავს,არც ვინ რას სთესავს თესითა,მარტო ჯიხვები დადიანკლდეებზე რქების ლესითა.და სალნი კლდენი, პირ-ქუშნი,უფსკრულს ჩასულნი ფესვითა,არც რო სულზედა ფიქრობენ,არც სუქდებიან ლეშითა,უსალმო, უალერსონი,გამომზირალნი ბრეშითა.სახლზე კოშკია მიდგმული,შემურვილია ბოლითა,დღე-მუდამ შაძრწუნებულიჩაზეირების სროლითა.რა დაასვენებს საბრალოს,მინამდე ირგვლივ მტრებია,მინამდე შურის ძიებაკაცის ტომს გულში სდებია,ნასროლი ტყვია მტრისაგანმკერდზე მრავალი სცხებია!სახლიდან ისმის ჯავრობა,ხმა კამათობის, წყრომისა;ბევრნიც არავინ არიან, -საუბრის კილო ორისა.ღველფზედა ცეცხლი ანთია,გაჩაღებული შეშითა,იქით მხარეზე დიაციმოჩანს ბალღების გვერდითა,აქეთ მარტოკა ხევსურიბევრს რასმე მოსთქვამს ხვნეშითა.
ქმარი
ის დღე გაშავდეს, რა დღესაცშენ მე დაგისვი ცოლადა.მინამდე კაცი არ მაჩნდამიწაზე თავის ტოლადა.სრულ შენგან გავხდი, წყეულო,უგერგილოდ და ყროლადა.რა ვარ? განა-ღა კაცი ვარ,ღირსი, ცის ქვეშე ვიდოდე?!იმადვე ყოფნის, რაც ვიყავ,ნეტავ წამალი ვიცოდე!..ფუჭია ჩემი სიცოცხლე,დღეს მჯობ შავის კლდის ლოდია,თქვენგან მჭირს ჭირი უწამლო,უფალს თქვენგანა ვცოდია.შვილებიც ჭირად გამიხდა,შამაცვლევინეს ფიქრია,დაკარგულს სულს და ხორცზედაეხლა დღე და ღამ ვტირია.
ცოლი
მე რად მაბრალებ თავის ბრალს,შინ როს მოგივედ ძალითა?გზად არ მიტევდი მიმავალს,მავსებდი ცოდვა-ბრალითა:“მზიავ, ძალიან მიყვარხარ,”ცრემლებს აბნევდი თვალითადა ჩემს ძმათ ჩემის გულისადშინ უხდებოდი ხმალითა.წინაზე ტკბილი შაქარიეხლა გემწარე რისადა?ან შვილთა ყოლას რად ჰგლოვობ,მდურვას რად იტყვი ღვთისადა?!თავისი ცოლი და შვილივის გადაუგდავ სხვისადა?ჩვენ რადა გვსახავ მიზეზადშენის გუნების ცვლისადა?
ქმარი
იმიტომ, უჭკო დიაცო,რომ სწუწუნებდი, სჩიოდი:“სიცივე ბალღებს მილევსო”,შვილ-მამკვდარივით ჰკიოდი:“ბერდიას რამდენ შეშა აქვ,როგორს ცეცხლს ანთებს, ჰნახოდი”,ცხოვრების მაგალითადაბრიყვები დამისახოდი.გულზე მოსაყვანს ქართულსაჩემს გასაგონად ამბობდი,გეწადა კაი ცხოვრება,მოწამლულს ქადას აცხობდი.და მეც დღეს-ხვალეობითა,ცოტ-ცოტად, ნელაობითადავიწყე თავის რწმენასთანმოქცევა მელაობითა:დღეს მოვჭერ ერთი ჭანდარი,თუმც მემუდარა ბევრია:“რად სჩადი მაგას, მინდიავ,ვითომ არ იყავ მტერია?!”ხვალ ორი მოვჭერ, და ასეგული ჩავიდევ ქვისაო,რომ სულ აღარა მეგრძნო რა,ძალაც ვითხოვე ღვთისაო.შენ ჯიხვის ხორცსა ჰნატრობდი,თუ ვის მოკლული გსმენია,რამდენჯერ ჩემი გულ-მკერდიამ ჩივილს გაუსენია:“ყმაწვილნ უხორცოდ დაზდილნირა ვაჟკაცობას იზამენ?არსად არ გამიგონიაასრე გაზდილი სხვისა მენ.”ახ, რატომ ამის თქმამდინაარ დაგეყარა მიწა შენ!..მეც მივყევ - ვხოცე ნადირი,გასუქ-გალაღეთ ლეშითა,თავის ბალღებით ჰხარობდი,მე დავრჩი თავის ტეხითა.სჯობდა კი ასე გახდომასგავთაულიყავ მეხითა;დაკარგულს ვეღარ მოვხელავვერა რომელის ხერხითა.
ცოლი
ან შენ რა გიჭირს ისეთი,თავს რად იტკივებ ძალადა;შეშის ჭრას, ნადირთ ხოცვასასხვან რად არ სთვლიან ბრალადა?
ქმარი
არ იცი, არა, ჭკვა-თხელო,ყბედო, ზეზერე მგრძნობარევ,თავისა სასიამოვნოდწუთისოფლისა მცნობარევ!არა ღირს იმად - ვიგლოვოთვისი ცოდნა და ძალია,რომ ჩემთან ერთიც მათგანი,ბრიყვო, აღარსად არია?!არ უღირს, მკვდარმა იცოდესთავის სიკვდილი, - მკვდარია,იგლოვოს თავისი თავი,თვის ყოფნა შესაზარია?სხვა ყოფნა, ამაზე მწარე,მიპოვნე შესადარია!ამგვარი მკვდარი დღეს მე ვარ,სხვა მკვდრებს რა უჭირთ მკვდრობითა!არიან მოსვენებულნი,არაფერს გრძნობენ გრძნობითა.რითი-ღა ვარგო ქვეყანას,დავცარიელდი ცოდნითა:ყვავილნი არას მეტყვიან,აღარც ცნობა მაქვს იმათი;განა მეტი-ღა იქნებაკაცმა თავს უგდოს ხიფათი?აღარა მესმის ფრინველთი,აღარა მესმის ყანისა,აღარ მსმენია მას შემდეგტკბილი სალამი მწვანისა.ეს არაფერი, სხვაფრივაცაღარ ვვარგივარ არადა;გინდა აქ ვეგდო მთაშია,გინდა ჩავიდე ბარადა,ჩემ ფერას უკეთურებსაარვინ იყიდის ჩალადა.ვეღარას ვარგებ ქვეყანასმტრის მამგერებელს ჯარშია,მიტომ, რომ წინანდებულიცნება აღარ მაქვს თავშია.რატომ მალედვე არ გაქრაჩემი ვარსკვლავი ცაშია!დღესნამდე მტრები შინაითვერა ძვრებოდენ კარშიაშიშით, და ეს რომ გაიგონ,მოვლენ, მიწა-მტვრად გვაქცევენ,ჩვენ სახლებს, ციხე კოშკებსანაოხრად გადააქცევენ.ცოცხალი ამას ვერ ვნახავ,თქვენი დღეც გათაულია,თქვენგან დავკარგე გონება,წმინდა გავყიდე რჯულია...ახლა ქვეყანაც დავღუპო,თქვენ პირში გედგასთ სულია!..ან მე რად მინდა სიცოცხლე,ან თქვენ გაცოცხლოთ რაღადა,თუ მთელი ჩემი არსებააღარ იქნება საღადა?!..ან აქ რა პირით ვიცოცხლო?თავს რით ვიმართლებ ღმერთთანა?ყველასთან შარცხვენილი ვარ -ცოცხლებთანა და მკვდრებთანა.რისთვის-ღა მინდა აბჯარი,რისათვის მინდა ხმალია,თუკი ჩემს მტრისად დაკრულსააღარ ექნება ძალია?!ამ მიწის ამონაცენიჩემი სესხი და ვალია,როგორ-ღა ან პური ვჭამო,როგორ დავლიო წყალია?!ადგა და გულხელდაკრეფითგამოეფარა კარზედა.მთათ რომ შეჰხედა მაღალთა,დაიქვითინა მწარედა.
##
VII
მთანი ჩამოშრენ. პირ-თავქვექოთით მოდიან ღვარები,ხევებში ზვავი შათხელდავეშაპის მინაგვარები.აჩქამდა ბუერაზედაანკარა წვიმის ცვარები,ველებზე ბზინვენ ყვავილნი -თამარ-დედოფლის თვალები.კლდის პირზე მოსულს პირი-მზესგულ-მკერდში ვენაცვალები!..მთაზე უვნებლად გადმოხდენპირ-იქითული მგზავრები.მთის კალთებს ჰშვენის ცხვარ-ძროხა,როგორც ლამაზს ქალს ხალები;გაცოცხლებულა მთა-ბარიზამთრისგან დანაწვალები.ქვეყნად ბევრია ბეჩავი,ბევრია შასაწყალები, -ერთი რო ვნახოთ, სხვას ბევრსავერ ჰხედვენ ჩვენი თვალები!სოფლებში ხმაურობაა,ძახილ-ძუხილი დიდია:“გააგებინეთ, სად არი“გველის-მჭამელი მინდია;“ქისტების მოდის ლაშქარი,“არღუნს ჩატეხეს ხიდია,“დახვედრა მტრისა, ვაჟებო,“ეხლა ჩვენზედა ჰკიდია!”დიდი მზადება შაექნათ,ხალხი ზღვასავით ღელავდა,საით მხარესაც გაჰხედავ,თოფი და ხმალი ელავდა.კარგა ხანია ხევსურნიმტრის რაზმებს აღარ სცელავდენ,მათ აოხრებულს ბანაკსაუწყალოდ აღარ სთელავდენ;ომისკე დამშეულებიძლივს მოელიან დილასა,ყველას ისა აქვს გულშია -ბელადს ვინ მოჰკლავს წინასა,თავსა და მარჯვენას მასჭრის,შინ მოვა სახელიანი,საკარგყმოდ თასი მიერთმისხატობას სანთლებიანი.გვარიც დარჩება იმისისამუდმოდ საქებიანი.ციხე-კოშკებში შადიანდიაცნი ბალღებიანი,მზად შაუნახეს ქმარ-შვილთაგუდები საგძლებიანი.
##VIII
ბინდდება. ბნელი ხევებიიმურებიან შავადა.თვალს ისე ეჩვენებიან,თითქო გამხდარან ავადა.მთები მაღლები, კლდეები,ლაღი არაგვი თავადა -მოწყენილია სუყველა,ვხედავ, ჩუმადა ტირიან.მხოლოდ თამამად შიკრიკნისოფლითი-სოფლად ყვირიან“ვინაც ხვალ ლაშქარს დააკლდეს,ამოვარდებამც ძირიან!”გარეთ აღარსად ცეცხლი ჩანს,არ ისმის სტვენა წყემსისა,კარში აღარა დასტოვესდანაფასები ნემსისა.სოფლად მილაგდენ ყველანი,კოშკ-ციხეები ჰფარავენ,ცხვარ-ძროხას, საგანძურებსაფარულს ალაგას ჰმალავენ.ცოტა რამ მკრთალი ნათელიხახმატს ხატშია ჩნდებოდა,სანთლები ენთო ყორეზე,ალი იფნებსა ჰხვდებოდა,ხან ცისკრად გამოაშუქის,ხან კი მინელდის, ჰქრებოდა,სულ-მაბრძოლ სნეულსა ჰგავდა,ტანჯვა-ვაებით კვდებოდა.სხვა იქ კაცის ძე არა ჩანს,ორნი ჰყუდიან ველზედა,ერთს სისხლიანი ხანჯარიუპყრავ, სისხლი აქვს ხელზედა;მათ წინ დაკლული კურატიწამოწოლილა გვერდზედა.
ბერდია (ხევისბერი)
წყალობა მოგცეს, მინდიავ,იმ გულზედა და წესზედა,რა ფიქრითაცა სწირავდე,იმედოვნებდე ღმერთზედა;ნუმც მოგეშლება სახელი,მინამ ხმალი გრტყავ წელზედა.იმედო ხევსურეთისავ,მწყალობელიმც გყავ ჯვარია,მუდამამც გამარჯვებულიმიგყავ და მოგყავ ჯარია!მგონია, მეათე დაჰკალწელსა, გასწყვიტე ძროხები,რას ეხვეწები მაგდენსა,რა გაქვის შანაცოდები?ერთი წესია, ორიცა,შენ ხვეწნა მეტის-მეტიანურასამც ვაწყენ ამით ღმერთს,რაც ეხლა დავიყბედია.
მინდია
ყევარი ხარი კიდევ მყავ,სამი თუ ოთხი ფურები -იმათაც აუსახელებ,ოღომც მამირჩეს წყლულები.
ბერდია
რა წყლული. კაცო, შენ წყლულიჩვენ არვის გაგვიგონია,შენ წყლულიანებს სხვებს არჩენათასობითა, მგონია.
მინდია
სხვა რამ საქმეა, ბერდიავ,ადვილ ვერ ვიტყვი იმასა:თავის მარცხს კაცნი ვერ ვიტყვით,ჩქარა ვიუბნებთ სხვისასა.ფულის პატრონნი, თუ იცი,ყველგან გახჰსნიან ქისასა?ხვალ, ხვალე-ზეგავ გაიგებთ,მაცნე რო მოვა მთისასა.
ბერდია
შენა ხარ ჩვენი იმედი,ხევსურთ დავლათიც შენთანა.ჩვენა გვწამ, შენაც ხომ იცი,რომ ჰლაპარაკობ ღმერთთანა,ხატიც გამმარჯვედ დაგყვების,კარგად იციან ყველგანა.ნუმც მოგეშლება დავლათიწმინდის გიორგის ძალითა,ნუმც გაგვიმეტებს უფალი,არ გიმფარველოს კალთითა.აიღო თასი ხელშიადა კვლავ დაიწყებს ბერდია:“სადიდებულო გიორგისდა სამწყალობლო შენია!..შენ მეშველიმც-ა, რაც უფალსხატები გაუჩენია,შენი მერჩოლი, ცოცხალიერთიც ნუ დაურჩენია.ხვალ თუ ხვალე-ზეგ უცილოდომი გვექნება მტერთანა,მანამ ცოცხალი გვყევიხარ,რას გახდებიან ჩვენთანა?!”ეს რომ სთქვა, მლოცავს თვალებიაევსო ცხელის ცრემლითა,არ შამნიშნოსო, მობრუნდადა მოიწმინდა ხელითა.დაემხო საჯარის წინა,როგორც მოჭრილი ცელითაჯოყარი რამა, თუ ფიჩხი,შასაკონავი წნელითა.ლოცულობს თვალ-ცრემლიანი,აზრი არ ისმის ლოცვისა.ასე მხურვალედ მლოცველივერ ნახა ვერა როდისაწინათ ბერდიამ, - ეს უკვირს:უფრო ტანჯვაა გლოვისა,ვიდრე გულ-დაწყნარებულიწყალობის გამოთხოვისა.ცრემლი სდის, ჩუმი ქვითინიაბჯრის ჟღერაში ერევა,ლოცულობს, დაჩოქილია,ხანიც მრავალი ელევა.“უსმინე, ხახმატის ჯვარო!”თვითაც უმატებს იგია:“ნუ გაუქარწყლებ ვედრებას,კეთილზე დაარიგია”.
IX
შუა-ღამისას დაიწყოდელგმა, მოჰხეთქა ღვარები,გატეხეს, თუ სად ლოდებისხევებში იყო კარებიდა სწორედ არ მიუტანესბარს მთისა დანაბარები.ხშირად დაედვა ბალახთაღრუბელთა ცრემლის ცვარები,გაჰქრა და აღარცა ბჟუტავსხახმატს ლოდებზე სანთლები.აღარსად ხევისბერი სჩანს,აღარც მლოცავი მტირალი,მარტო საჯარის ყორეამრისხანედ გამომზირალიდა კლდეებს არღვევს არაგვიგაბეზრებული, მყვირალი.
X
დილაზე ფრთა-დაკეცილთა,ნამტირალევთა ღამითა,მთებზე ეძინა ნისლებსამიტკლით შაკრულის თავითა;ზოგჯერ რო გაგვახარებენმაცოცხლებელის ცვარითა,სხვა დროს ბედს გვაწყევინებენჩანადინარის ავითა.დაბლა ჭალა და ხევები,გუშინ სავსენი ზვავითა,დღეს სიცოცხლითა ხარობენ,გაბადრულნია მწვანითა,და კოშკი დაფიქრებულიხეობას დაჰმზერს მაღლითა.კოშკში მოსჩანან ქალები,როგორც ყვავილნი მთისანი, -სძლევენ მტერს, თუ ვერ ხევსურნი -მათ სასაუბრო ის არი.სათოფურებით ჩაჰმზერენმოუსვენარად ჭალასადა ახვეწებენ თავის ჯარსღვთისა და ხატის ძალასა.აქით კარგად სჩანს მიდამო:მთა, მთის ყელები ყოველი,ვერ დაემალვის კაცის თვალსმწერი, ვერც ერთი ცხოველი.ზოგები სხედან ფიცარზე,ჰბჭობენ, თან ჰქსოვენ წინდასა,ისინიც სამშობლოსადალოცვას ამბობენ წმინდასა.
სანდუა (დედაკაცი)
მზიავ, გულ-შამოყრითა ხარშენ უფრო სხვებზე მეტადა;ქმარას თუ ჰნანობ, თვალ-შურთხო,ვერ ჰქშერობ მოსაკვლელადა,არა გცოდნია, რო ომსაის ჰსახავს თავის ბედადადა მინდიაის მამკლავიჯერ არ გაუზდავ დედასა.მაშ მე რაღა ვქნა? ჩემებიბევრნი წავიდნენ ლაშქარსა:ჩემ კაცი, ძმანი სამნივეარ მაჰკლებიან ამქარსა.შენს ქმარს ხო ვერვინ აჯობნებს,ძველებურს იზამს ნაქნარსა,როგორაც ბევრჯელ უწინა,ეხლაც მტერს მისცემს ზიანსა:ვისაც მაუკლავს, ის მაჰკლავსხარსა ირემსა რქიანსა.
მზია
ვაჰ მე, რო ვეღარ იბიჭოს,ისეთს სიზმრებსა ჰხედავდა:მთელს ერთს წელს სნეულსა ჰგვანდა,თავის ხორცთ კბილით ჰკვნეტავდა.ცოლ-შვილთ გაგჟლეტთო, იძახდის,თუმც რადღაც არა ჰბედავდა.ხატ-ღმერთს მიეყრდნო, შასწირა,თუ სად რა გვყვანდა საქონი,მოვიდის, პურიც არ ჭამის,ვაპატიჟოდი რამდონი.მარტოკაც ბევრჯელა ვნახე,ჩუმად, ბალღივით ტიროდის:“დავკარგე ძვირი საუნჯე”,თავისთვის ამას იტყოდის.სულ ბანზე იჯდის ღამითა,აშტერდებოდა ცასაო,მოსულს და წასულს, არავისაღარა სცემდა ხმასაო;აღარც სტუმარი უნდოდის,ჩვენ ხომ არა და აღარა,ამ ცოტა ხანში თმა-წვერიდარდმა თუ გაუჭაღარა?!.ბევრჯელ ქურდულად ბნელაშიდაუყუროდი ჩუმადა,მაგრამ მის მარტოდ ყოფნასამე ვერ შაუვედ გულადა.რომ თავს და ხალხსა ტიროდის,ის კი შავიგენ სრულადა:“ვეღარას ვარგებ ქვეყანას”,ტიროდა დაფარულადა.ცოლ-შვილთ კი, უფრო ბოლოს დროს,გვეკიდებოდა მტრულადა.
სანდუა
ჩვენ ეგ არ გაგვიგონია,პირველად მესმის შენგანა:მე ისივ მინდია მგონავ,შასადარები მზესთანა.მაგას, ათასი იუბნო,არ დაგიჯერებს ქვეყანა.მიკვირს, ეგ შენთან ნათქვამირად არ იუბნა სხვებთანა?ვითომ რას ცოდნას გლოვობდა,რომელს ცოდნაზე ჩიოდა?ან თქვენ რის დამნაშავეთი?..გული იმ რიგად სტკიოდა,რომ ცოლ-შვილთ დასალევადახმლისკე ხელ მიუდიოდა?!.
მზია
ისიო, იმას ამბობდა,ემათ მზემ, არ ვსთქვა მრუდია, -ხელი დაადო შვილებსა,ორივ მის გვერდზე ჰყუდია, -რომ თქვენგან ცოდვაში შაველ,არ-საქნელი ვქენ საქმეო:შეშა ვჭერ, ნადირი ვხოცე,როგორც უბრალო რამეო.ყვავილნი ხმას აღარ მცემენ,აღარც ვარსკვლავნი ღამეო.უფლისგან მომადლებულიდიდი ცოდნა და ძალიადავკარგე შენის აყოლით,წელზე რადღა მრტყავ ხმალია?და სხვა ამგვარი ათასიშამიგმის პირზე ცოფითადა ორჯერ-სამჯერ გადურჩი,კინაღამ მამკლა თოფითა.ალბათ ჯერ იმედი ჰქონდა,ხატებს ეხვეწა, იშრომა...თან ჩვენაც ვებრალებოდითდა არ დაგვხოცა მიტომა.
სანდუა
თუ მართალია, რაცა სთქვი,შენგან ცოდვაში შავიდა,უნდა მოგეჭრას ეგ ენა,მაღლა დაგკიდონ კავითა,ძირს ცეცხლი შემოგიკეთონ,დაიწვა იმის ალითა:ქვეყნის ცოდვაში ჩამდგარხარ,ჩვენ ხო ვართ იმის ძალითა!
მზია
ჰო, თუ ბრალი მაქვ რაიმე,ღირსიც ვიქნები დასჯისა;ის ცოდვა რად უნდა იყოს,ფიქრი რო მივეც გარჯისა?ცოლ-შვილნ თუ უნდან ვაჟკაცსა,შნოც უნდა ჰქონდეს ხარჯისა.ჩვენ საქმე ვიცით, დიაცთარა გაგვეგება აბჯრისა...ეს თითონ უნდა ეფიქრა,კაცი იმისთვინ კაცია:ერთს თუ სხვისათვის არ უვნავდა არა გაუტაცია,ბრალი რად უნდა დაედვასალალს, არ მქნელსა ცოდვისა?ცოდვა ერთისა სხვამა ზღოს, -მადლად სად თქმულა, როდისა?რაღაც ცუდს გრძნობდა მაინცა,იმითა სწუხდა ბეჩავი,ჩვენზედ იყრიდა ბოლოს ჯავრს,საქმის წინადვე მხედავი.წუხელაც ცუდ სიზმარ ვნახე,რა-რა იქნების, ნეტავი?!
სანდუა
რა ჰნახე, მზიავ,მიამბე,იქნება ახდეს კარგადადა არ გაგვხადოს უფალმადასალევ-დასაკარგადა?
მზია
ცუდი რამ ვნახე, სანდუავ,საზარო, გულის მგმირავი,სულ-ხორცის ამაშფოთები,გონების ამაზრზინავი:მოვარდნილიყო ღვარები,როგორც დევები მქშინავი;თან მაარღვევდენ მთა-ბარსა,იდგა დგანდგარი, ღრიალი,ცა-ხმელთა დაქცევას ჰგვანდა,ისეთი ისმის გრიალი.მთებსა სტყდებოდა წვერები,დაბლა ხევებში წვებოდენ;მთებთან ერთადა კლდეებიცთოფებივითა ტყვრებოდენ.ცა ისეთი ჩნდა, ვით კუპრი,შავად ჰღელავდა, შხიოდა,კუპრს აწვიმებდა მიწასა,ცხელი წვეთები სცვიოდა,ღვარები ისევ საზარლად,შეუპოვარად დიოდა.“გვიშველეთ, ვიღუპებითო”,ათასგნით ხალხი ჰკიოდა.მართლაც ვუყურებ, რომ მოაქვსწყალს ხალხი, ფარი, ხმალია,ათასგან ციხე ირღვევა,ქავ-ციხეებთან სახლია;ამოდენს საბრალოობასმარტო მოზარე აკლია,ჩვენ ვითომ არა გვიჭირდა,ვითომ უვნებლად ვიყვენით,ბოლოსა ვნახე სახლკარითრომ ჩვენაც გავირიყენით.მოასქდა ღვარი ზენაით,ლიბო მაჰგლიჯა ციხესადა შეურია ისიცადაბლა არაგვის რიყესა.სახლიც წაიღო ჭერხოთურ,გაგვიყოლია ჩვენაცა,მინდა ვიძახო - მიშველეთ,ვეღარ ვაგებდი ენასა.ბალღებს კი გულში ვიკრავდი,ხატ-ღმერთსა ვსთხოვდი შველასა.თან გამოსვლასა ვცდილობდი,ვეგანებოდი კიდესა;ბალღებს ვაფარებ პირებზეშავის მანდილის რიდესა.და რამდენჯერაც მივჯარდინაპირს, იმდენჯერ მქისია,კაცების სახე წინ დამხვდაშავები, როგორც ფისია.ხელი მკრეს, წყალშივ ჩამაგდეს,თან გადმომძახეს ისია:“სად მოხვალ? წადი, წყალს გაჰყევ,ბძანება არის ღვთისია!”და ამ დროს ვნახე, ჩვენს წინაწყალს მიაქვს ჩვენი კაცია,შამომიბრუნდა და მითხრა,ტკბილი ხმა ჰქონდა, ნაზია, -“გთხოვ, მაპატიო, მზიაო,რაც გლანძღე, გაგაბრაზია;რასაცა ჰხედავ ჩემს თავზე,ღირსი ვარ, სწორედ ახია,ბალღები არ დამიჩაგრო,გთხოვ, კარგად შამინახია!”მტერს, რომ მე წუხელ ვიტანჯე,მე რო სიზმარი ვნახია!..
სანდუა
მაშ ვერ გამოხვედ, წაგიღოთ?
მზია
ვერა... წაგვიღო, სანდუავ,დედა-შვილები ყველანი.
სანდუა
ავი ნურაიმც მოგივათ,ღმერთმა გამყოფნესთ მთელანი.
საერთო ხმა ქალებისა
მოდიან, მოდის ლაშქარი,ღმერთო, დასწერე ჯვარია!..მზიავ, წამოდეგ, გაჰხედე,აგერა შენი ქმარია,დროშიონთ მასდევს მხარ-და-მხარ,ამომავალი მთვარია.
ერთი დედაკაცი
აგერა ჩვენებ ვაჟები,დედა ენაცვლოსთ მხრებშია...ვაჰმე, რა ლამაზებია,ვინ ჰნახავს იმათ მკვდრებშია!..ღმერთიმც ნუ მახილებინებსმაგ ამბავს თავის დღეშია.
მეორე დედაკაცი
გაჰხედე, ჩემ უნცრუაიიმეებს მისდევს გვერდშია.რა მშვენივრები მიდიან,დედა ენაცვლოსთ მკერდშია!..
გასათხოვარი ქალი
დამც ენაცვლება თოთიას,ვერ-როგორ ვარჩევ ხალხშია.ვნახე... ძლივ სადამ ვიცანიმიხვრა-მოხვრაზედ, ტანშია.ლაგმის პირს უჭამს ულაყი,დაძაგრულია მკლავშია.
მეორე ქალი
ჩვენ უშიშაიც მარჯვეს ჰყავ,როგორ აგელებს ლურჯასა!..საქმე რო ხმალზე მიდგება,არც ეგ დაიწყებს კუნჭვასა.მაშინამც მაყურებინა,ფარს რო დაუწყებს ბღუჯვასა.
პირველი ქალი
მე ვერ ვნახავდი ჩემს ძმასა,გამიძნელებდა სუნთქვასა:პირს სხვაგნისაკე ვიზამდი,თვალთ დაუწყებდი ხუჭვასა.
მეორე ქალი
მე არა. ძმისა სიკეთე,კარგი ყოფნა და სახელიისრე კი მინდა, ზექუავ,როგორც ბნელაში სანთელი,დამაშვრალს, მომშიებულსამოსვენება და საჭმელი.კარგია, ძმისა სიკეთერო არს ყველაის სათქმელი.
პირველი ქალი
ეგ ვის არ უნდა, შვენაო,ვინ არი ისე ჭკვა-თხელი?მაგრამ და თვალ-დამწვარიაძმის გასაჭირში მნახველი.
მეორე ქალი
უმისოდ სახელს ვინ მისცემს,თუ კი არა ქნა საქნელი?!.
საერთო ხმა
ღმერთო, უშველე, ხატებო,თქვენ უწინამძღვრეთ მხედართა,ეგრევ უვნებლად გვაჩვენენ,როგორაც ეხლა ვხედავთა.ბევრისა გული ღელავდაათასნაირის შიშითა -ნურც ვის კი გაუკვირდება,კაცთ ეს მოგვიდის ჯიშითა,საშიშს დროს საყვარელს საგანსრო ვიგონებდეთ შიშითა!...
XI
შამწკრივდა მთაზე ლაშქარი,დიდს ვაკეზედა გროვდება.თოფ-იარაღის ბრჭყვიალიმზის სინათლესთან სწორდება.ცხენთ ტერფით ჩამონაგლეჯითავქვე ლოდები გორდება.აქვე შაექნათ თათბირიმტრის დასახვედრელს წესზედა:ვაკეს ადგილზე ჩავიდენ,თუ მიეგებნენ სერზედა.ყველანი ფეხზედა დგანან,ხელები უდევთ ხმლებზედა.თვალები ყველამ მინდიასმიაპყრო, პასუხს ელოდდენ:ის რომ არაფერს ეტყოდა,ხევსურნი ერთხმად ეტყოდენ.
ლაშქარი
მუდამ შენს რჩევას ვრჩეობდით,არც რა ზარალი მოგვსვლია.როგორ მოვიქცეთ, გვირჩიე,შენი პასუხი მოკლია?!
მინდია
მე ვერას გირჩევთ, ხევსურნო,აღარ ვვარგივარ მრჩევლადა:ის სხვა დრო იყო, სხვა ჭკუა,ეხლა კი ჩემი ნარჩევიგამოგადგებათ ძნელადა.აწონ-დაწონეთ, ჯარი ხართ,ფიქრი შეკარით მთელადა.მე მარტო უნდა ვიომო,მიტომ გამოვედ ველადა;ან როდის საუკუნოდამე ხალხმა გამაბელადა?!.
ლაშქარი
ღმერთი გაუწყრესთ და ხატი,ვინც რომ შენს რჩევას იქითაფეხი გადადგას საომრად,თუნდ თავში სცემონ მჯიღითა:მოკვდეს და პირი აევსოსცივის სამარის თიხითა.
მინდია
კარგია... რა ვქნა, არ მწადდაგავრეულიყავ რჩევაში.გეტყვით, რადგანაც ჩამქსოვეთამდენს ფიცში და წყევაში.სხვას ვერას გირჩევთ: დაუხვდეთქისტებს მოწამლულს ხევაში.უსიამოვნო ჩურჩულიმორთეს ერთურთში მხედრებმა;დარდი დაჰბადა ადგილმაქისტების დასახვედრელმა.მაინც რას იზმენ?.. ვერაფერს,რაკი სთქვეს, დაიფიცესა,უარს ვერ იტყვის ლაშქარი,უნდა იქითკე ვლიდესა,საცა მინდიამ უჩვენაადგილი საომარია,თუნდ ერთმაც აღარ იცოცხლოს,ყველაც იქ დარჩეს მკვდარია.აღარა ეთქმისთ, წავიდნენ,დროშა ამართეს წინათა,მსუბუქად მოაბიჯებენ,შავარდნებს ჰგვანან მფრინავთა,თან გადიყოლეს მზის სხივიშუბისა წვერთა მბრჭყვინავთა.
XII
ორი დღე არის მთას იქითომია, დიდი ვაება:მეტად სასტიკი ბრძოლაა,ვეფხვები ლომებს შაებადა სისხლის თოკი მთიდამადაბლა ჭლამდე გაება.ორსვე ერთგვარად არ ჰნახავს,ერთს გაუმარჯვებს ღვთაება.ხუთსა თუ ექვსსა ხევსურსა,შამურვილებსა სახითა,კაცი მოჰქონდათ ხელდახელშაკრული კაბალახითა.პირ-აქათ გადმოიყვანეს,დაბლა დააგდეს ვაკეზედა სამდურავით მიჰმართესჯავრ-მოსულებმა ბაგეზე.
ხევსურნი ერთად
კაცო, რად იკლავ ძალად თავს, -ძალად სიკვდილი გწადიან?შიგნით რომ იწევ მტრის ჯარში,ხომ ხედავ, რასაც სჩადიან?!.დღემდე ჩვენ ვთელეთ ეგენი,ახლა ეგენი დადიანჩვენზე, და იქნებ, მინდიავ,ჩვენც მოვაგვაროთ სხვა რამე,ვეცდებით, ბინდმაც ხო გვისწრო,რო გავისარჯნეთ ამ ღამე.ეს სთქვეს და იმ წამს გაბრუნდენ,გაიქცენ როგორც ქურდები,ამოღებული ხმლები აქვთ,ხელში უპყრიათ შუბები,ძნელია, თუკი ვიფიქრებთ,სიკვდილ-სიცოცხლის წუთები;რა ქნან! რო შარცხვენ, ძნელია,ტანზე ჩაეცმისთ ჯუბები,თავს დაეხურვისთ მანდილი,და მოეხდებათ ქუდები,თუკი არ გაირჯებიან,როგორც ლაჩრები, ცუდები.ტყვე კბილებს აღრჭენს და ცდილობს,უნდა გაიხსნას ხელები,დიდხანსა წვალობს, გორაობს,ვარმისგან განაცხელები.ძმებთან სწადიან სიკვდილი,აღარ რჩებიან მთელები,უჭირსთ და აღარსადა ჰყავლაშქარი მისაშველები.ღამეც გახშირდა კარგადა,ტყვემ აისრულა წადილი,ორივე ხელი გაიხსნა,ფეხზე წამოდგა დაღლილიდა ამ დროს ნახა სოფლებშიცეცხლები, - ცუდი ნიშანი.გაიგო, რაც მომხდარიყო,აღარ უნდოდა მისანი.გაშრა, გაფითრდა, ცრემლი კიარ მოსდგომოდა თვალებში;სულ გულში ჩაგუბებულადა გაბნეულა მკლავებში...ქუდს იხდის... სიტყვა ვეღარ სთქვა,ხმლის ტარს შაეხო ცერითა,ამოიწვადა ქარქაშით,გულს მიიბჯინა წვერითა.მკერდიდან სისხლი, ვით წყარო,გადმოუვიდა ჩქერითა,მთვარემაც გადმოაშუქასაჯიხვეების სერითადა დააშტერდა თავის-მკვლელსმოზარე ქალის ფერითა...ნიავიც მიდ-მოდიოდაუდარდოდ, ნელის მღერითა...ფრთა გაჰკრის წვერსა ხმლისასაამოღერებულს ენითა,შაღებილს ჭიაფერადაკაცის გულ-მკერდის წვენითა,და გათამაშდის მწვანეზელაღად, მოლხენით, სტვენითა.
1901 წ.