↔
დესპანი
შენ სამშობლოში შენი ოჯახის დესპანი უნდა იყო და სამშობლოს გარეთ - შენი ერის დესპანი,
რადგან შენი საქციელი შინ, შენი ოჯახის სახეა და გარეთ - შენი ერის! ...
ჭაბუა ამირეჯიბი - "დათა თუთაშხია"

პოეზია · ლირიკა

გოგოთურ და აფშინა

ვაჟა-ფშაველა 1861–1915

2025-04-1312 წთ საკითხავი12795 ნახვა

—
(ძველი ამბავი)
Iამბობენ: ბლოელ აფშინამინდოდაურის გვარისა,სცარცვავს რჯულიან ურჯულოს,მარჯვედ მომხმარე ფარისა,ჭერხო აავსო უნჯითა,როგორც სალარო ხანისა.თანაც იტყვიან: გოგოთურსჯანით ვერ შაედრებაო,ნეკით გასტყვარცნის, აფშინახე და ქვათ შაეცხებაო.მეფესაც უთქვამ: “გოგოთურათასს კაცთანო ვადარე,ათასგანა მყავს ნაცადი,ათასგან ომში ვატარე;გოგოთურს რკინის გული აქვ,მკლავი ხო გადამეტია,რამდენჯერ მარტო შაბერტყისმტერი ქვიშაზედ მეტია.ომში სიკვდილს ჰგავ გოგოთურ,შეუბრალები, უკვდავი,მტერსაც ზარსა სცემს უზომოს,როგორაც სულთამხუთავი...ისე აგორებს მტრის რაზმებს,როგორც ნავს ტალღთა დენანი,ალბათ სწყალობენ ვაჟკაცსაის ანგელოზნი ზენანი!”რამდენჯერ სთხოვა ბატონმადარჩომა მეფის კარადა,მაგრამ ვაჟკაცი ეტყოდა:- მეფევ, ვერ გავძლებ ბარადა.თუ მთის ნიავი არა მცემს,გული ქალებურ ტირისა,არ მინდა პური, არც წყალი,აღარც გაღება პირისა!მამეხიბლება გუნება,ვერა ვარ გამძლე ჭირისა.გოგოთურ ამაზედა სწუხს,ხმა აღარ ისმის ომისა,მიწურვილია, - თავდებაჟამი ზაფხულის ორისა.შინაც ხომ უქმად არ არი,მუშაობს, მიწის მხვნელია. -ამბობს: “ომის დროს ვიომოთ,არა-დ - ვიქნიოთ ცელია,ნადავლით, ნაყაჩაღარითკაცის დარჩომა ძნელია!”არავის ახსოვს, ფშავშიახმა მაღლა ასძრახდომოდეს,განაღამც საცარცვავადაგზად ვისმე გადასდგომოდეს.ვეება ჭანდარს აიღებს,წიწკრად გაიდებს მხარზედა,ყალიონს პირით არ უშვებს,მიიტანს თავის კარზედა;ირმებსაც დაედევნებაყოფჩის გადაღმა კვალზედა.შემოღამდება, შინ მოდის,ჩამაუჯდება კერასა,დაიწყებს შესაქცევრადადიდის ყალივნის წევასა,ფანდურსაც შააჟღარუნებს,თითს ააჩქამებს ბერასა.ხანდახან დაიბუბუნებს,ჭერი დაიწყებს ნძრევასა,თან ფეხს დაუცემს ვაჟკაცი,მიდამო იწყებს ნთქრევასა.
IIძველადგანვეა ნათქომი,რო დედაკაცი ყბედია,მიჰყვება გულის ძრახვასა -ვნებიანობით რეტია,წაიტყვის უგვანს სიტყვასამოუფიქრელი, ცეტია.ქმრისად სახელის მძებნელი,სხვას არ დაგიდევს არასა;მტყუანი იყოს მის ქმარი,თუნდ ხალხს სცარცვიდეს შარასა,ოღომც იქნევდეს ფრანგულსა,არ ჰღალატობდეს ხარასა,ცოლსაც სწყალობდეს, აცმევდესწითლის დარაის კაბასა.ცოლი აუტყდა გოგოთურს:- რად გინდა დიდი სხეული,თუკი ზღუბლს არ გასცილდები,როგორც სახადით სნეული?!რად გინდა თოფ-იარაღი,ბასრი ფრანგული, წყეული,ათასგან სისხლში ნათრევი,კაცების ჟლეტას ჩვეული!აბა, დაჰკვლიე, უტირნავ,ცრემლი აქვ პირზე მცვრეული!წადი, შენც ვინმე გაცარცვე,არ გინდა სარჩო ნეტარა?ქისტებს თავები გაჰბალთე,ხევსურთ დაადევ ბეგარა.ამბობენ, აფშინაის ცხენსტანი სრულ ვერცხლით ეფარა.- ნეტავ რას ამბობ, დიაცო,ჭკვას რად არ ატან სიტყვასა?საქმე თუ გამოგლევია,რატუ არ იტყვი იმასა?!რად მინდა მაშინ სიცოცხლე,ლუკმასა ვსჭამდე სხვისასა?შენ ვინა გკითხავს, უჯიშოვ,თოფისასა და ხმლისასა?..შენ უნდა საჩეჩელს ეჯდე,ან არა, - ჰქსოვდე წინდასა...ხმლის ქნევას მადლი მაშინ აქვ,როცა ხმალს ჰხედავ მტრისასა!ჯერ მეფის სიტყვა არა სჩანს: -“შემოგვესია მტერიო,ფშავით მოიდეს ლაშქარი,ჩემი ერთგული ერიო,წინ გამაუძღვეს გოგოთურ,ჯერ არ-ოთ არი ბერიო”.მითც არ მოჰსვლია ჩემს ხმალსასისხლით შეღებვის ჯერიო.ჩემი ფრანგული მტერსა ჰკლავს,ძმაზედ არა აქვს ხელიო.უწინ შინ როდის დამდგარვარ,როსც დაგვცემია თათარი,მტერს წინ მე მივგებებივარ,როგორაც ჯერნებს აფთარი.ომში რვა ხმალი გავცვითე,მეცხრე თეთრ-ტარა ხანჯარი.თუკი ავსული არა ხარ,ეგ საყვედური რა არი?!- მე იმას ვამბობ, ბეჩავო,სახლისადა ხარ ურგები;რა სარჩოდ გამოგადგებათათრების დაჭრილ ზურგები?ლაშქრობით რა მოგიტანავ,ტანზე წყლულების მეტია?მარტო სახელი რას გიზამს,თუ სარჩოც არა ჰხვეტია?!დაღონდა მეტად გოგოთურ,ხმალს მიაწვადა ხელია;ლაფნის საბმურით შაიბა,მაგრა შაიკრა წელია;მარცხნისას ფარი გადიგდო,მარჯვნით - სიათა ჭრელიო, -უზარმაზარი, ძელსა ჰგავ,კაცის საზიდად ძნელიო.დედაკაცს დაათათბირებს:- უნდა მიმოვვლო ხმელიო,რასაც შენა მთხოვ, იმისა,წავალ, ვიქნები მქნელიო.მოყვრებში გამაემართაამის დაცინვით მთქმელიო.
IIIგაზაფხულ იყო მაშინა,ახლად ყოოდენ იანი,მწვანის ქათიბით კოხტაობსმთების კალთები ტყიანი;ბექ-ბუქში თოვლი დამდნარა,მიწა გამხდარა წვნიანი,მწვანეს ეწვდება ფოთოლსახარი-ირემი რქიანი.გალაღებულან ფრინველნი,ისედაც ლაღი-ზნიანნი;არაგვიც მოჰქუხს მრისხანედ,ამ დროს შავფერად მდინარე,იღვიძებს, იფშვნეტს თვალებსამის არე-მარე მძინარე,კლდეებიც წყალსა ჰჟონავენ,სრულად დამდნარა მყინვარე...კოპალის ქვასთან გამოჩნდაკაცი მთასავით მძვინვარე,მაიზლაზნება ზოვივით,პირქუში, არა-მცინარე.ზენაით მეორე მოსჩანს,იმღერის, - მთანი ხვივიან,მააქევქევებს ლურჯასა, -ნალნი რიყეზე წივიან;მაეზაყება ცხენზედაგამარჯვებასა ჩვეული,უხდება წითელს ჩოხაზეფარი და დაშნა რწეული.გოგოთურს ჰხედავს აფშინა,გულშიაც ჩაეცინება,ზედ მიჰვარდება ცხენ-და-ცხენ,უდივრად შაიგინება, -აფშინას ბაწარაულისშუქი შორს გაიფინება:- იარაღნ მამცენ, ფშაველო,რად გი, არ იცი ხმარება! -პირდაპირია აფშინა,ვაჟკაცს არ უყვარს პარება.რა გაკვირვებით მიყურებ?აფშინას მეძახიანო!ჰა, თორო შავთხოვ ფრანგულსა,ხმალო, გამიჭერ, ფხიანო!გოგოთურ ჰფიქრობს: ვეჩვენო,აცა, აფშინას საწყლადა;ვეხვეწო, თავი ვიდაბლო,ამის რას მიზამს ნაცვლადა?აქებენ, შამიბრალესა,თუ გადამაქცევს ნაცრადა.- რადა, ძმობილო, - რად აგრე?გან დიაცი ვარ ორსული?დედამ გამზარდა მენაცა,ნეხვჩი არა ვარ მოსული!თუ მართლა აფშინაი ხარ,იარაღთ რად მყრი, ძმისაო?უიარაღო გამიშვა,ხათრი არა გაქვ ღვთისაო?!მიწაზე როგორ ვიარო,მზე როგორ ვსინჯო ცისაო?ჯალაფნი არ მეტყვიანა:“ჰაი, შე ტყლაპო მტრისაო?!”სუ, თუ ღმერთი გწამ, აფშინავ,სირცხვილს ნუ მაჭმევ, ძმობასა,ქუდმოხდილს ქვეყნად ნუ მავლევ,პირში ნუ მიმცემ გმობასა.კაცი ხარ სახელიანი,რად მიწევ ეგრე მტრობასა?ოღომც იარაღთ ნუ ამყრი,რა ვქნა, გაგიწევ ყმობასა.- ნუ მაგვიანებ, ფშაველო,ჩქარა შაიხსენ ხმალია,სიათაც გადმამაწვადე,კარგი ექნება ძალია;ერთი კვირაა, შენს მეტსავერავის დავკარ თვალია.ჩქარა მაიხვენ აბჯარნი,არა-დ, - გალოკებ ქვიშათა,მიგცემ, გათრიონ ყუნჭივითტალღთა არაგვის წყლისათა.მისცა ხმალი და სიათა,ფარი, ნაჭრევით ფარული.ცხენის აღვირსაც უსწორდამოყმე, დისწული ყვარული.აფშინამ ლურჯას დეზი ჰკრა,იგიც გაფრენას ლამობდა;გოგოთურს თმენა გაუწყდა,გამოცხადებით ჯავრობდა:- მაშ მიგქონ ჩემნ იარაღნი,კიდევ არ შაირცხვინია?დადეგ, შე უნამუსოვო,ქვაზედ გინაყო ტვინია!გაწყრა, გაჯავრდა გოგოთურ,გულში აეძრა ჟინია.ხელი გაავლო აფშინას,დადვა, დაბეგვა ძალიან;გადაფითრებულს აფშინასსატირლად აღარ სცალიან;მაგრა შაკონა ბეჩავი,ისე დააგდო გზაზედა.ჩაეუბნება ჭკვიანად:- შენ გაგერშილხარ სხვაზედა.გინდოდა გოგოთურსაცაწამასჯდომიყავ თავზედა?შენ რო ჭკვიანად მოგექე,გვედრე, არ შამიბრალია,ეხლა მე მერტყას წელზედაშენი ზიკზიკა ხმალია;ცხენიც მე მყვანდეს - ლურჯაი,თანაც ეს შენი ფარია;ჩაჩქანი, რკინის პერანგიშენზედ არამი არია.- რა ვქნა, - ამოთქვა აფშინამწვერმოტეხილის ენითა,თან დნება ლურჯად, შავადა,გულში ბოროტის კბენითა, -რა ვქნა, გავბრიყვდი, ვერ გიცან,თუმც-კი გიცნობდი შორითა;ბეჩავსა ვისღაც გამსგავსე,დონდლედ აგებულს ყორითა.გაქებდნენ, კარგი ყოფილხარ,კარგი გქონია მარჯვენა,ფიც-ვერცხლი ვჭამოთ, გოგოთურ,ჩემნ იარაღნიც მამცენა.მრცხვენიან, ამას რო ვამბობ,მიძმე და მომეც აბჯარი,თუ არა, ბევრად მირჩევნავ,რო გულში დამცე ხანჯარი.- კი ყოფილაა ადვილისხვისად მიცემა აბჯრისა,სხვის წელზედ სინჯვა თვალითათავის ხმლისა და ხანჯრისა!კაცისად იარაღისააყრა სიკვდილთან სწორია.ეხლა-ღა მოხვედ ჭკვაზედა,ეხლა მაიეც გონია?ხომ იცი, საქართველოა,ყველა კუთხიდან მტრიანი,მგზავრს მიშვებ უიარაღოს,კაცი არა ხარ ღვთიანი?რას დასწრწი, რას დაეთრევი,შე უნამუსოვ, ფაფხურა,რო წისქვილებში მსუნაგიქურდი, ქოფაკი, შავყურა?გშიოდა, რატუ არ მითხარ,გაჭმევდი, გაგაძღებდია,იარაღს როგორა მყრიდი,ღმერთი არ არის შენშია?თუ არა, რაად გინდარისვერცხლი, ნადები ქვევრშია?თუ მაინც გიყვარს ხმლის ქნევა,ქროლვა, ქორებულ ტევება,მე სამ გამამყევ, გაჩვენომტერი საჟლეტად ვეება;დაგეცეს მარტოს ათასი,გცემდენ, მოგიგდონ შუაში,მაჯა დნებოდეს შრომითა,ხმალი ტყდებოდეს ყუაში.გასძელ, სხვა ხმალი იშოვე,მტერი დააფრთხე თხებურა,მარტომ მისდიე მრავალსაპიროფლიანმა მგლებურა.მაშინის ვიტყვი, ღირსი ხარწელზე ხმლის, თავზე - ქუდისა;არა-დ - გეხუროს ჩიქილათავზე დიაცის ცუდისა!შენ გიცარცვია, ვინაცასაბრალო არი, ბეჩავი,თვის დღეში ომ-უნახველი,დიაცთ ნალახის მხვეტავი;არ შაგხვედრია შავფერა,მკლავ-მსხვილი, რკინის მკვნეტავი.მე შენ იარაღნ რად მინდან,სიმრუდის გზაზე ნავალი?შინაცა აქვის გოგოთურსფარი და ხმალი მრავალი.აჰა, აბჯარნი, ცხენიცა,წადი, მშვიდობით ვლიდია,საცა შენი სთქვა ბიჭობა,იქავე ჩემიც სთქვიდია.გარისხებ ხახმატის ჯვრითა,აი, კოპალაც ეს არი.რო ყველა სიმართლითა სთქვა,რაც რო დაგედვა ბეგარი...თანაც გაუხსნა ხელები,წამააყენა მხედარი.ადგა ბეჩავი აფშინათვალ-მოცრემლვილი, ლურჯია.- მეგონა თავი, ამბობდა,გაუტეხელი ბურჯია;ეხლა სჯობს სახჩი ვიმალო,თავზე დავირტყა გურჩია.მოდი, გაკოცო, გოგოთურ,სიკეთისათვის შუბლჩია.ხელი მაჰხვიეს ერთმანეთსგულახდით, არა ძალადა;აფშინას ხურჯინშიითატიკჭორა მააქვ ჩქარადა.მიიპატიჟა გოგოთურ,დასხდნენ ვაჟკაცნი ხის ძირა;აფშინამ ყანწი აავსოდა ილოცება წინ-წინა:- სანამ იცოცხლე, გოგოთურ,სანამ ცასა სდის ნამია,სანამ მზე ათბობს ქვეყანას,დილა-საღამოს ჟამია;სანამ ტყეს ესხმის ფოთოლი,მიწა ამცენებს მწვანილსა,სანამ ჯინჭველა ქალაქითზურგით მაიტანს მარილსა;მიგწიოს ლაშარის ჯვარმამუდამაც გულის წადილსა!ახლა გოგოთურმ დალოცა:- გწყალობდეს, ძმისავ, ხატია,შენც ჯანიანი ჰყოფილხარ,როგორც წეღანის გცადია.ღმერთმა გაშოროს ბოროტი,ავ საქმე, ავი წადილი...ნუ მოგვიშალოს უფალმაძმობა და ერთად ხადილი!აფშინამ ხანჯრის ბუნისავერცხლი არაყში ჩათალა,ორთავ დალიეს ერთადა,ორივემ ყანწი დაცალა.იფიცნეს. ეხლა ძმანია,ვით ერთის დედის შვილები...ახლა უმღერეს ზედაცაერთურთს სამღერი ტკბილები,მემრე წავიდნენ ცალკ-ცალკეთავ-თავის გზაზე გმირები.
IVუკუნეთია. არ ისმისკრინტი არსითგან არ-რისა.სუდარჩაცმულნი მთანი დგან,ფიქრის მზიდველნი მწარისა,სუ მუდამ ყინულიანნი,არ-როს მნახველნი მწვანისა;ცხადად ერჩევა საჯიხვე,ქმნილი კლდისაგან სალისა.ჩქაფუნი მოდის მწყრომარეიქ ხევსურეთის წყალისადა განაპირად სოფლისაისმის რაკუნი კარისა;თან ხმაც გაისმა მწუხარეგადმონადენის ჯავრისა!- გაგიწყრეს ჩემი გამჩენი,მადლი ხახმატის ჯვარისა!რა დროს ძილია, ბედმწარევ,შე უდავლათოს გვარისა?!აფშინას ვერ შაეწონვი,როგორც მზეს შუქი მთვარისა.აჰა, წაიხვენ აბჯარნი,ცხენს ნუ დაუყრი თივასა;ვინც ხვალ პირველად მოიდეს,ყველა ეს მიეც იმასა;ჩემ ცხენით იმასა ჰყვანდეს,ფასს არ ვსთხოვ, არცა ქირასა.ხო გესმის, რას გეუბნები,თავს რასა ჰკიდებ ძირასა!?მე კარჩი ვეღარ გამოვალ,ძმად უნდა ვყვანდე ჯინასა,ჭირი შამყრია უწამლო,კაცს, ხევსურთ ბადალს, წინასა.აგერ სამი თვე სრულდება,არა სცილდება ბინასა,ლოგინად ჩავარდნილია,უნდება კვნესას, გმინვასა.მალა და ვეღარ დამალააფშინამ წყლული გულისა,არ ეთქვა, აღარ შაეძლოვაჟკაცს მობრუნვა სულისა.ცხენი, აბჯარნი სხვას მისცნა,გახდა ერთგული რჯულისა.
Vმოგროვილიყვნენ ხახმატსახევსურთ ვაჟები ხმლიანნი;სალუდის კარზედ მოჩანან:მინდი, მამუკა მტრიანნი;ხირჩლაიც მოდგა ხატის კარს, -ვაჟკაცი სახელიანი.განს, მოშორებით დამდგარანდიაცნი მანდილიანნი.ლუდის სმა არი, ღრეობა,ცხვრის თავები ჰყრავ ყორედა;ხევის-ბრის დიდება ისმის, -აფშნა არი სწორედა!ხალხს ხატს ახვეწებს ტკბილის ხმით,იწვევს მფარველად ქვეყნისა:„მწყალობელ იყოს გიორგი,ხალხო, ოჯახის თქვენისა;მტერზედამც გაგემარჯვებათ,სიკვდილს გაშოროსთ მწარესა,გამარჯვებითამც გიგლიათყოვლგნივ ხმელეთის მხარესა“!..
ამბობენ: ქვითინი მოდისღამ-ღამ ბლოს თავით კაცისა:„ვაჰ, მკვდარო ვაჟკაცობაო,ცოცხლად დამარხვავ თავისა!’~“
1887
ვაჟა-ფშაველა

ვაჟა-ფშაველა: სხვა ნაწარმოებები

მსგავსი ნაწარმოებები

დესპანი