↔
დესპანი
შენ სამშობლოში შენი ოჯახის დესპანი უნდა იყო და სამშობლოს გარეთ - შენი ერის დესპანი,
რადგან შენი საქციელი შინ, შენი ოჯახის სახეა და გარეთ - შენი ერის! ...
ჭაბუა ამირეჯიბი - "დათა თუთაშხია"

პოეზია · ლირიკა

მოხუცის ნათქვამი

ვაჟა-ფშაველა 1861–1915

2015-05-139 წთ საკითხავი10832 ნახვა

—
სარჩევი 6
  1. II
  2. III
  3. IV
  4. V
  5. VI
  6. VII
I
დავბერდი, შვილო, დავბერდი,ამიკანკალდა მუხლები;ათრევას, - ზეზე დადგომასმთელი დღე-ღამე ვუნდები.მაგრამ ტიალი ე გულიწინანდებულად ცხელია,მესმის რა თოფის გრიალი,აღარ მასვენებს, - ხელია.ვაჰმე, სიბერემ წყეულმაგრკალად მომხარა წელშია!რომ საქართველო თათარმააიკლოს, ჩაწვას ცეცხლშია,ვერ მოვახტები ლურჯასა,ხმალს ვერ შევირტყამ წელზედა,ჩვენის რჯულის მტერს, მუხანათსზიანს ვერ დავდებ მკერდზედა.ეს რა დროებას მოვესწარ?გამოიცვალა ქვეყანა:მამალიც ყივის სხვაგვარად,კაცსა სძულს მისვლა კაცთანა;ბიჭები გალაჩრებულიყბედობენ სიყვარულზედა;უმსგავსო მათი სიცილიეკლად მეხევა გულზედა.რომ გავიარო ტყის პირადჩინჩხვრების მოსაკრებადა,მთელ ცისმარე დღეს ერთპირადსხედან დუქნის წინ ერთადა.მათ სასიმღერო ლექსებიმარტო ღვინო და ქალია...ამგვარს ვაჟკაცებს ქალებიცთან სდევს, ვით ყანას კალია.სცხვენოდეს ახალ-უხლებსა,კაც იყოს, თუნდა ქალია,რომ მთელი მათი არსებაფუჭმა საგნებმა დალია!კაცმა ქალობა დაიწყო,კოხტაობს, სიტყვა-ნაზია,ფერსა და უმარილს ისომს, -მაშ არ მომივა ბრაზია!?..ჩემს დროსა ქალი ვაჟკაცსაშეიყვარებდა მაშინა,როცა ჰხედავდა მებრძოლსაშეუპოვარად მტრის წინა.ჩემს დროს ლამაზი ვაჟკაციარ იყო ქალის პირისა,არამედ შავი, მამაცი,მუხლ-მგელი, გულით რკინისა.ქალი და კაციც გაფუჭდა -აღარ სძევთ ძველი ფერია,მათ გულში ქაჯი დაბუდდა,კაცის ნამუსის მტერია.აფსუსო, ძველო დროებავ!..არ დაბრუნდები ნეტარა?!რომ ამაყობდეს დიაციქმრის სიმამაცით მკვეხარა?

II

ერთს ამბავს გეტყვით, შვილებო,ჩემის თვალითა ნანახსა,მაშინდელს, როცა ტყვიის ხმასვეძახდით დედის ნანასა.ერთხელ გავარდა ამბავი,მოდის თათრების ჯარიო,ჯარს მოთავეობს მაჰმადი,ქრისტიანების მსრავიო...მაშინ მეფობდა ერეკლე,ჩვენი პატარა კახია:ქვა-კირით არის ნაგები,გულთაფლი, სახით მკვახია.ჟინვანს მოვიდა ქაღალდი,მოწერილობა მეფისა:“აბა, არაგვო, აჩქარდი,შენი ერეკლე გელისა.ნუ მაჭმევთ თათრების ჯავრსა,თქვენს მკლავებს ვენაცვალები,თუ აიკლებენ ტფილისსა,სჯობს დავითხაროთ თვალები”.ეს ხმა გავარდა სოფელში,აღელვდენ ვაჟკაცებია,სოფლიდამ სოფელს გასძახისბუკის, ნაღარის ხმებია.ფხიზლადა მყოფნი გუშაგნიმთიდამ ამცნებენ სოფლებსა,რომ გამოვიდნენ გულადნი,ექმნენ მფარველად ობლებსა.რა ვნახე მეფის ქაღალდი,გულმა დამიწყო ფრიალი:თვალთ მომეჩვენა ვაჟკაცნიომი, შუბ-ხმალთა ტრიალი.ყმაწვილად ვიყავ მაშინა,ახლად წვერ-შემომდინარი,ომი ქორწილი მეგონა,სისხლის რუ - წყარო მდინარი.მკლავთა დამიწყეს თამაში,და მირბენს ჟრუანტელია;ხირიმი მიძე კალთაში,ხმალზედ მიჭიდავს ხელია.

III

ველი, - სადა და როდისათქრიალს მოიღებს ჯარიო,რომ მეც მოვახტე შავრასა,პირს დავისახო ჯვარიო;მეც მერგოს წილად ომს ყოფნამფარველად მამულისაო, -ისე ჰგონია მაშინ კაცს,ნათლული არის ღვთისაო.დიდი ზარი აქვს მაინც ჯარს,მას შაედრება ვერა-რა,ბუკსა, ნაღარას, ბაირაღსვერსად წაუხვალ, ვეღარა!არ გაუვლია დიდხანსათოფის ხმამ მთანი არია,ნუგეში ეცა ყველასა,სთქვეს: ეგ მთიელთა ჯარია.ცოტა ხანს შემდეგ მოისმამათი სიმღერა მკვნესარი...არწივთა მაღლის მთისათანეტავ რად უნდათ მქებარი!..ათასფეროვნად ჩაცმულნი,შესახედავად კარგნია,დინჯმოუბარნი, გულტკბილნი,გაჭირვების დროს მარგნია.რკინას იცომენ ტანზედა,თავზედ მუზარადს იდგამენ...თუ საქმე მიდგა ხმალზედა,შენს მტერს, რო საქმეს იზამენ!რაც უნდა მტერი მოვიდეს,არვინ შეიმჩნევს ჭირადა,ხმალს აშველებენ ფარებსა,მტრისას დაიკვრენ ძვირადა.წინ მოუძღოდა დროშითათეთრწვერა ხევის ბერიო,თითქოს მოჰქონდესთ კულუხი,სიმღერით მოსდევს ერიო.ჩვენებიც შაკრბენ, მოვიდნენ,მე მიმელიან მარტოსა;დედა მიმზადებს საგძალსა:პურსა, ყველსა და ხაჭოსა.ქალებს დაუბამ ფერხულიდა გასძახიან არაგვსა:“არაგვო, უყარაულეომში მიმდინარს ლაშქარსა.თუ ვინმე გამოქცეულიურცხვად მოადგეს შენს კიდეს,ლამი აჭამე შერცხვენილს,რომ სახლში ვეღარ მოვიდეს!”წინ მივეგებეთ, დავძახეთ:“მთიელებს გაუმარჯოსო,ხარობდეს საქართველოი,თათრები დაუმარცხოსო!”იმათ იშიშვლეს ხანჯლები,გავარდა თოფი თოფზედა,დააფთრებული ცხენებიჰფეთქენ, დგებიან ტოტზედა.

IV

როცა ღრმა-ღელეს გავედით,ვნახეთ მთის წვერზედ მხედარნი,ლამაზად ჩანდნენ გორის პირსჩვენისა გზისა მკვლევარნი.თითით უღერდა ჩვენზედათეთრცხენოსანი კაციო,მას სხვანი ედგნენ გვერდზედა -არ ითქმის მათი ფასიო.მაშინვე იცნეს ბიჭებმა,სთქვეს: “ის ერეკლეს ცხენია,სწორედ ის არის. ღვთის მადლმა,მეფე ერეკლე ჩვენია”.ერთს წამს მოსხლიტეს მერნები,მეც გამიფიცხდა ცხენიო,მაგრამ ჯარს უკვენ მივყვები,მოვქანჩე ელვებრ მფრენიო.მე არ მენახა ჯერ მეფე,მის ნახვა მეკრძალებოდა,სალამს ვერ გავუბედავდი,მიტომ არ მეჩქარებოდა.მეფეც დაიძრა ამალითპირდაპირ ჩვენკე დენითა,და ჩვენც დოსტოღრივ მივედითთოფ-იარაღის ჟღერითა.აყვირდნენ ფშაველ-ხევსურნი,მოხევე-გუდამაყრელნი:“შენს წინ ვართ, ბრძანებას ველითშენნი ერთგულნი ქართველნი...მეფე გვიცოცხლოს ზეცამანუგეშად იმის ყმათაო,ბარად თუ მთაში წაბძანდეს,ჰფარვიდეს უფლის კალთაო!..”მე უკან ვინაბებოდი,როგორც ყანაში მწყერია,მსურდა ქურდულად შემეტყომეფის ერი და ფერია.ის უცინოდა მისულთა,როგორც ძმა თავის ძმათაო,ჰკითხავს შინაურს ამბავსათავისთან შეზდილთ ყმათაო,რომელთაც სიყრმე აქციესსიბერედ მტრისა ლევაში,და წამოსულან ნებითა,რომ გასწყდენ ქვეყნის წევნაში.თითო ისეთი მოსჩანდა,როგორც ვეშაპი ცხენზედა;ზავთი იმათი ზღვას ჰგვანდა,კლდე უყელყელებსთ მკერდზედა.ერეკლე ცხენზედ ჰშვენოდა,მამაცად მოცქერალია;უხდება ბებერს არწივსაშეჭმუხვნით სახე მკრთალია.მთელი სიტურფე ქართლისაიმას ესვენა მხრებზედა,როგორაც შუქი მთვარისაიალბუზისა ქედზედა.ზედ აკვდებოდა საცმელი,წმინდად ნალესი ხმალია,მე თვითონ ვიყავ მნახველი,ვისაც ჰკრა, - სული დალია.

V

ერეკლეს მარჯვენა ხელი,თავის გვერდთ ედგა ლევანი,მამაზედ უფრო გულტკბილი,თვალმარდი, როგორც ჯერანი...გულით მას ვებრალებოდით,მოეწყლიანნეს თვალები...რადღა გვინდოდა მოზარედშავად ჩაცმული ქალები,როდესაც მეფე დასტირისჯარში მიმდინარს ხალხსაო?!მაგრამ რას იზამ, თუ გცემენ,როგორ სჭამ მტრისა ჯავრსაო?..თვითონ ერეკლეს ვამჩნევდი,ებრალებოდა ხალხიო,მაგრამ ცრემლებსა ჰმალავდა,არ მგმონ პატარა კახიო;არ დააბრალონ ცრემლებისიმხდალე-სიბერესაო,არა სთქვან, - სუსტი ყოფილა,ცრემლი სდის ერეკლესაო.

VI

აქით წავედით ქალაქსა,იქ დაგვხვდნენ ქართლელ-კახელნი,პურით და ღვინით გათქმულნი,დიდის წვა-დაგვის მნახველნი.ყველანი შევკრბით ერთადა,შევკარით ძმური პირობა:“ქუდი ნუ ჰხურავ თავზედა,ვინც არ იჩინოს გმირობა;ვინაც ცოცხალი მტერს დაჰრჩესსაყმედ და სასაცილოდა,ღვთისაგან წყეული იყოსგვარით საშვილიშვილოდა!თუ ვერ შევიძლოთ საცადი,გაგვწირონ სასიკვდილოდა,მოვკვდეთ - გვეხუროს მიწისანაბადი, გასათბილოდა”.ქალაქით კრწანისს გავედით,ველოდებოდით მტერსაო,შორს მოდიოდნენ წყეულნი,ცაში ადენდენ მტვერსაო.დაჰკრეს ნაღარას. საყვირსა,აქოთდა გიჟი ბუკები,ჩვენი აქ, იქით თათრისა,ღვინოსებ სისხლის მდუღები.ცამ მოიღრუბლა. მიწამაასტეხა გლოვა-ზარია,სისხლისამ მორწყო წვიმამაქართველთა მთა და ბარია.

VII

როგორც ღრუბელი, მოვიდამრისხანედ თათრის ჯარია;ისეთი ვსჩანდით იმასთან,ვით ზღვასთან წვიმის ცვარია...მაგრამ ვინ იტყვის იმასა -მტერი გვაჭარბებს რიცხვითა;ბევრჯელ უტეხავ ქართველსაკლდეები გულის ფიცრითა!შემოკვალთულნი ჩოხებშიმტერს უცდის ქართველებიოდა გველის-პირულს ფრანგულებსადნება ქარქაშებიო.რა ვნახეთ მტერი, მივცვივდითხმალ-მოწვდით, გამალულებიდა დავინთქენით სპარსებში,გარს მტრისგან შემორტყმულები.ხმალთ სტვენას, ცხენთა ჭიხვინსაბანს აძლევს სისხლის ჩხრიალიდა თავმომწონე დროშებსაჰაერში გააქვს ფრიალი.აბრაშუმზედა ნაკერიბრწყინვალებს ჩვენზედ ჯვარია -იმისი შემაცქერალიიბრძვის ქართველთა ჯარია.იბრძვიან გამწარებულნი,თითო ოც-ოცის მკვლელია...მაგრამ დავმარცხდით სიმრავლით,გაცუდდა ვაჟკაცთ ხელია!გაწყდნენ სამშობლოს ერთგულნი,მტრისა სისხლითა მთვრალნია,დაიგეს მიწის ლოგინი,დახუჭეს მუდმივ თვალნია.იმათ ადგება ნათელი,დასტირის ღამ-ღამ მთვარეო;მათ სიმამაცის მნახველიდღესაც ჰკვნესს არე-მარეო...არაგვის პირით წასულიმე დავრჩი ვარმად ცალია,მიპოვნა ერთმა მეცხვარემდაჭრილი, ცოცხალმკვდარია.გადავრჩი, მაგრამ სიცოცხლე,შვილებო, ჩემთვის მწარეა:ქართველთ ქვის სეტყვა გვეწია,სპარსთ-კი დაუდგათ დარია.ამ ჭირთა ჭირმა, სიბერემშეჭამა გული, ტვინია,არ მომდევს ღონე, არც მუხლი,რომ მით მოვიკლა ჟინია...ეს სთქვა თეთრწვერა მოხუცმადა გადმოჰყარა ცრემლები,თან ჩამოისო წვერზედადამჭკნარი, წმინდა ხელები.
****ცხენის სახელია.ტაბლა.ტყვიასებ შეუპოვრად, პირდაპირ.შეხედულება.
ვაჟა-ფშაველა

ვაჟა-ფშაველა: სხვა ნაწარმოებები

მსგავსი ნაწარმოებები

დესპანი