↔
დესპანი
შენ სამშობლოში შენი ოჯახის დესპანი უნდა იყო და სამშობლოს გარეთ - შენი ერის დესპანი,
რადგან შენი საქციელი შინ, შენი ოჯახის სახეა და გარეთ - შენი ერის! ...
ჭაბუა ამირეჯიბი - "დათა თუთაშხია"

პოეზია · ლირიკა

ბახტრიონი

ვაჟა-ფშაველა 1861–1915

2026-07-1839 წთ საკითხავი21102 ნახვა

—
სარჩევი 52
  1. II
  2. III
  3. სანათა (ბებერი)
  4. მგზავრი
  5. სანათა
  6. მგზავრი
  7. სანათა
  8. მგზავრი
  9. სანათა
  10. V
  11. VI
  12. VII
  13. კვირია
  14. VIII
  15. უცხო ქალი
  16. ხოშარეული
  17. ლელა
  18. ლუხუმი (ლელას)
  19. ხოშარეული (თავისთვინ)
  20. ლუხუმი (ლელას)
  21. ლელა
  22. სუმელჯი (ლელას)
  23. ლაშქარი
  24. ლუხუმი (ლელას)
  25. ლელა
  26. კვირია
  27. ლელა
  28. X
  29. პირველი მხედარი
  30. მეორე მხედარი
  31. მესამე მხედარი
  32. მეოთხე მხედარი
  33. ლაშქარი (ერთხმად)
  34. XI
  35. XII
  36. ხოშარეული
  37. ლაშქარი
  38. ლუხუმი
  39. სუმელჯი
  40. ლაშქარი (ერთხმად)
  41. ლუხუმი
  42. XIV
  43. ლუხუმი
  44. ლუხუმი
  45. ზეზვა
  46. ლუხუმი
  47. ზეზვა
  48. XV
  49. XVI
  50. XVII
  51. XVIII
  52. XIX
I
დღემ დაიხურა პირბადე,მთებმა დახუჭეს თვალები.აღარ შფოთობენ საფლავშიგმირთ ოფლის მღვრელი ძვალები.ქარი ქვითინებს... ღრუბელთაზარი თქვეს შესაზარები.გული ვერ მოუფხანიათ,ცრემლი სდით ალაზნიანი;ჩარეცხეს, ჩაალამაზესმთების გულ-მკერდი კლდიანი.გაცოცხლდა, ცას ემუქრებაღრმა ღელე, წყარო-ფშიანი.გადაიკრიფნენ ღრუბელნი,ქუჩი გასწირეს ცვრიანი.გაივსო რძითა მთათ ძუძუ,დაუშრომელად რძიანი.მოგესალმებით, ქედებო,მომაქვს სალამი გვიანი,ჩემსამც სამარეს ამკობენთქვენი დეკა და ღვიანი!თქვენგანა გულობს ეს გული,შიგ გრძნობა უდუღს ღვთიანი.თქვენი მიწოვავ მეც ძუძუ,ღალიან-ბარაქიანი.ნუმც გაჯავრდება პირიმზე,ნუმც დამწყევლიან იანი,რომ იმათ დედის ძუძუთიმსუქდები ცოდვილიანი.მეც მიგემებავ იგი რძე,რითაც თქვენ დაიზარდენით;თქვენავე გარგებსთ, დობილნო,თუ უხვად დაიხარჯენით!

II

გორი რამ ჩასდგამს შუბის წვრად,მუხა-იფნებით ფარული.იქ ჰყრია დიდი ლოდებიშავფერი, ციხის-კარული,ლიბო-დათხრილი კოშკები,უმზეოდ ჩამოგვალული.ბერი ტიროდა დიაცი,ისმის ქვითინი ქალური.რამდენი სიპები აწყვავ!მოსჩანს აკლდამის პირები.გმირთა სამარეს, როგორც ხატს,სამთხვევლად დავეღირები.ეს ფშაველთ სალოცავია,დღეს დღეობაა ამისა.არ ვიცი, თვალი მატყუებს, -მიშლის წყვდიადი ღამისა!ხალხს ნუთუ დაჰვიწყებიაწმინდა გიორგი თავისა?!ეს რაღაც ცუდს საქმეს ჰნიშნავს.მომასწავებელს ავისა.საჯარეს დიაცს რა უნდა?არ თუ ეშინის დავისა?მარტოს აუნთავ სანთლებიდა ხატიც უდიდებია;მარტოდ-მარტოკას დიაცსახატ-ღმერთი უხსენებია!აქ არც ხებისბრის ხმა ისმის,არსად ფშაური ღრეობა.ვინ გიჟი იტყვის იმასა,რომ დღეს აქ იყოს დღეობა?!ბრალადა ბჟუტავს სანთელი,ცრემლი წინ უდგა გუბედა.მტრისამც დედასა გველი ჰკბენსდა ჩაუძვრება უბედა, -გმირთა გამზრდელთა ძუძუებსგაიხდის თავის ბუდედა!

III

უცბად გაისმა ფეხის ხმა,კაცი გამოჩნდა უცხო რამ,ჩამოგლეჯ-ჩამოწეწილი,ერთი ყარიბი, უშნო რამ.სანთლისა შუქზე წამოდგადატანჯულისა ფერითა,მხარზე თოფ-გადაგდებული,გაბუდებულის წვერითა.დანჯღრეულ ქარქაშიანიხმალი წელს ერტყა წნელითა.ადვილად საცნობი იყოკაცი ფშაურის ერითა.დადგა, დაეყრდნო თოფის ტუჩს,ცრემლებს იწმენდდა ხელითა,იზიარებდა ბებრის დარდსსახის შეჭმუხვნით ხმელითა.თავისს დარდებში გართულიდიაცი მიჰხვდა ვერასა,ტიროდა, ემდურებოდახოშარელთ ბედისწერასა.გულს იმიჯღავდა, ჰკითხავდანანგრევებს ცრემლის დენითა:„სრულ ჩვენ რადა ვართ ტანჯვაში,კვენსა რად ისმის ჩვენითა?როდემდის უნდა ვსტიროდეთ,მიწა ვასველოთ ცრემლითა?ან მიწა რად არა ძღებადამდნარის გულის წვენითა?!როდემდის უნდა ვიბანოთსისხლით პირი და ხელები?შვილთა მაგივრად დედებსაძუძუს გვიწოვდეს გველები?!როდემდის უნდა ფეხითავლახოთ ჩვენივე წელები,ცეცხლები გვერტყას ათასი,გულის, გონების მწველები?!ვაჰმე, გაგვიწყდა, აღარ გვყავსამ ფშავის ხევის მცველები!“დიდხანს უცქირა უცნობმამოხუცის მოთქმას მწარესა;მიჰხვდა, რომ უბედურებასწვევია ფშავის არესა.ათრთოლებულის ხმით ჰკითხავსუცნობი უცნობს დიაცსა:ვინა ხარ, ნეტარ, დობილო?ვისას რას მოსთქვამ ზიანსა? -ვერ გაიგონა ნათქვამი,ისევ ზარს ამბობს ხმიანსა...- შენ გეკითხები, დედაო,რად ჰსვამ ბალღამით ფიალსა?

სანათა (ბებერი)

მადლობა ღმერთსა, თუ კიდევკაცი ვიხილე თვალითა. -ადგა და ჯოხზე დაეყრდნოხანხალით, - ძალის-ძალითა. -- მოხვედი, შვილო, მშვიდობით.შვილო, წყალობა ხატისა!აღარ მეგონა, თუ მამრიკიდევ მიწაზე დადისა...

მგზავრი

შენიმცა მწყალობელია,შენთა შვილთა და ქმარისა.ერთს გკითხავ, დედა-შვილობას,მითხარ პასუხი ამისა:დიაცს ვინ მოგცა ის ნება,საქმე აკეთო მამრისა?ვფიქრობ, დროება დამდგარაიმ მეორ-მოსვლის წამისა.ხომ არ აყრილან ფშაველნი,ჩქამ რო არ ისმის ხალხისა?როგორც მინახავ, არ არისლხინი კაცის და ქალისა.შენობა მინდა გავივო,ვარ თქვენის მიწა-წყალისა.

სანათა

ჩემ რა იკითხვის, დედილას,უკლოსი, ბედით შავისა,დავკარგე ყველა თვის-ტომი,ვინაც-კი მყვანდა თავისა...წარღვნა დაგვეცა ხოშარელთწყეულის თათრის ჯარისა.მამრთა შააკლეს მტერს თავი,ხსენება გასწყდა კაცისა.გასუქდა ხოშარის გორისამარეებით ხშირითა.ვინც დავრჩით ცოცხლად დიაცნი,დახოცილებსა ვსტირითა.ჩვენ რო გვნახავენ მტირალთა,ბალღებიც ატირდებიან;გლოვის მიზეზსა გვკითხავენ,დედებს რო გვაკვირდებიან;არ მიიღებენ პასუხსა,უფრორე აყვირდებიან;ძუძუთ ვათირებთ ბალღებსა,რძისთვინ რო აბირდებიან!რად გვინდა დედებს შვილები?რაზედ ვსწვალობდით ნეტავი?გაჰზრდი, გალაღებს ვაჟკაცი,ლამაზი, გორის მდრეკავი.გალაღებს, მაგრამ ტყუილად:დღეს მთელი, ხვალე მკვდარია;მოვა, წაიღებს უეცრადსისხლისა ნიავ-ღვარია!პირსისხლიანის მსინჯველიშვილის, დუშმანიმც არია!სანათაი ვარ მე, შვილო,აფხოშოური ქალია.აქა ვარ გამოთხოვილი,ბერიძე მყვანდა ქმარია.შვიდი გავზარდე ვაჟკაცი,თითო ლომისა დარია.შვიდივ გამიწყდა ერთ დღესა,მამაც იმათთან მკვდარია.ხოშარის გორზედ დავმარხენ,თავზე დასტირის ქარია.ორს კვირას საფლავებ ვსთხარე,იმათ თავშესაფარია. -რა ეს სთქვა, ამოქვითინდა,ღვარა ცრემლები მწარია. -ჩემს ქმარ-შვილებთან ბევრს სხვასაგამოეჯარა კარია.ვინ ემსახუროს, მაშ, ხატსა?მაშ ვინ აუნთოს სანთელი?მაშ ვინ დაგვიკლას საკლავი?ვინ მოაკმიოს საკმელი?!უკაცურთ კაცობა გვმართებს,მანამ სული გვჩრავ პირშია.ხატიც შაგვინდობს ცოდვასა,რო გვნახავს გასაჭირშია.ეხლა ის მითხარ, დედილას,სადაური ხარ, ვისია?იქნება ჩვენობა გეთქმის.იქნება იყოს სხვისია?

მგზავრი

დედაო, დედა-შვილობამ,მეც ბევრი ვნახე ჭირია.ოცს წელს სრულ სხვიშვილადა ვარ,სამშობლო გამიწირია,მათურელი ვარ ძირადა,სახელად მქვია კვირია,ჩემფერა უკეთურებიყუნჭებიც ბევრი ჰხირია.ფშავს უბინადროდ რჩენილი,წაველ საძებრად ბედისა, -ვაჰ, მოგონება ჩემის დღისდამსხმელი არის რეტისა!მზიდველი არის ეს ქედიტანჯვისა მეტის-მეტისა.ჩემი ამბავი შორს წავა,მოკლედ რო მოვსჭრა სჯობია:ვინ არ გეტყოდა ჩემს ამბავს,ვინაც-კი ჩემი მცნობია;ობლობის, ბეჩაობისადღესაც ზედ მაძე ობია.სად სიცივეში ვგდებულვარ,ორ-კვირაობით მშიერი,არც ისე დროულიცა ვარ,უცხოს ვგონივარ ხნიერი...ოცი წელია მწყემსად ვართუშეთს, უცხოსა მხარესა,და ფშავის ხევის სტუმარსამარტო ვხედავდი მთვარესა.საბაროდ გადმამავალთაამბავს ვკითხავდი წეროთა, -რა წერილობას გაგვიწევს,თოვლზე ამბავი ვწეროთა?ოცს წელს მიწა მაქვ ლოგინად,ცა მახურია საბნადა;ავდარში შავი ნისლებიტანზე მეხვევა საბნადა.
სანათა
მიკვრის, ან ეხლა რო მოხვალ,ოცს წელს ნამყოფი სხვაგანა?
მგზავრი
საქმე გაჭირდა, დედილო,ურჯულო თათრებისგანა:დათარეშობენ... კახეთიმისცეს ქარსა და ნიავსა;საცა ჰსურთ, ყურძენსა სჭამენ,საცა - ჭანჭურს და ქლიავსა.აწიოკებენ ქალ-რძალსა,ნამუსსა ჰხდიან ძალადა.ჰკრეფავენ ურჯულოებისილამაზესა ღალადა.არა ჰზოგავენ, დედილამ,ვინც კი მოუათ თვალადა.მთელი კახეთი ქცეულაჩიქილა-მოხდილ ქალადა.არა სჩანს ხელის შამქცევი,მტრის ამომყრელი ჯავრისა,კაცი არ ჩნდება შამყრელიდა წინ გამძღოლი ჯარისა.იქ, ჩვენთანამდიც მოდიან,ცხვარსა ფარობით გვტაცებენ.არვინ გადურჩათ რჯულ-ძაღთა,ყველას ბეგარას ადებენ.ვისაც ჰკვლენ გზა-გზის პირებზე,თავებს მარგილზე აგებენ.შადიან სხვისა სახლშია,კარს უკრძალავად აღებენ.დაჯავრდენ თუშნი, რო ნახესქვეყანა ნაოხარია.პირი ქნეს, იმათ წინ უძღვისზეზვაი საოცარია.სუყველამ ტანზე აისხააბჯარი საომარია.მე გამომგზავნეს საჩქაროდფშავს და ხევსურეთს მზირადადა დამაბარეს ხვეწნითასიტყვა, სათქმელი პირადა:„ჩვენაც ხომ თქვენი ძმანი ვართსისხლით, ხორცით და რჯულითა.მტერმა დაგვჩაგრა, გვიშველეთ,გაუტეხელნო გულითა.უბაროდ, განა არ იცით,მთანიც რო ვერა გვარობენ.გვიშველეთ, ფშაველ-ხევსურნო,ბარზე თათრები ხარობენ.ჩვენის საყდრების ტრაპეზთანეხლა მოლები გალობენ.ბევრია დაღონებული,უთხარო: ბევრნი წვალობენ!“მახსონდა, ამ დღეს ხოშარელთაქ გექნებოდათ ხატობა;ვიცოდი, ეწყინებოდათკახეთის რბევის შატყობა.ღმერთმა აცხონოს ისინი,ჩვენც იმათ მივდევთ კვალზედა.იქნება ამ ორს კვირაზეშავხვდე შავეთის კარზედა.მანამა ვცოცხლობთ, მტერი გვყავ,ბევრად სჯობს ვიყვნეთ ცდაზედა.როცა დრო მოვა... დე, გაქრესბედის ვარკვლავი ცაზედა!ცოცხალს კი უნდა ეხუროსვაჟკაცსა გული თავზედა.სიცოცხლეს აუგიანსასიკვდილი მიჯობს ხმალზედა.როს ჩემი ბინა სხვას ჰრჩება,ჩემი ცოლი და შვილები, -თუ დუშმნის ხმალი არ მომკლავს,მე თვითონ გავიგმირები.დედა-შვილობას, ნუ სჩივი,ღმერთმან აცხონოს გმირები,რომ არ წაიღეს საფლავშილაფით მოსვრილი პირები.

სანათა

ეგებ ინებოს ბატონმა,გაგმარჯვებიყოსთ მტერზედა;თუ ამას გავიგონებდი,არ ვიტირებდი მკვდრებზედა:იმავ დღეს, შვილო, დედილამ,ჭრელს ჩავიცომდი კაბასა,არ ვიგლოვებდი იმიერჩემს ჯუღურას და საბასა;ჩემს წარბ-დაღურბლვილს ივანეს,კარგა ხმარობდა დანასა;ვენაცვლე იმის გულ-მკერდსა,შაიხდომლებენ შანასა;ჩემს ტანა-დაბალს ხუმარასბატარას, შუბიანასა;ვაჟკაცის წესი სცოდნიყო,არა ჰგავ ჯუბიანასა,მეხად დაეცა მტრის ჯარსა,მისთიბდა, როგორც ყანასა.ეცადა, მაგრამ ვინ დაჰლევსრიყეზე ქვებს და ლოდებსა!ვინ დაჰლევს თათრის ლაშქარსა,უთვალავს, გასაოცებსა?!თუ ამამყრიდით მტრის ჯავრსა,შვილთ არც კი მოვიგონებდი,რაღა მიჭირდა, თუ მტრისასგაჟლეტას გავიგონებდი.გულიდამ ეკლის სალტასამაშინის მოვიფონებდი.შვილო, დედილამ, მე თვითონწავალ, შავტირებ ფშაველთა;ყველას შავტირებ ჩემ დარდსა,ვისაც შავხვდები გზა-ველთა.მე თუ რვა სული შავსწირე,თითოს ვერ გაიმეტებენ?ფშაველნი აიშლებიან,თუ მტერს სამ დაიმედებენ...ღმერთო და ჩვენო გამჩენო,ხატებო ფშავეთისაო!აავსეთ თათრის სისხლითაველები კახეთისაო.შენ გაუმარჯვე ჩვენს ჯარსა,დავლათო ახმეტისაო!გვაკმარე, ღმერთო, ზარალი,გვეყო, რაც სისხლი გვიღვრია,გვეყო, რაც მტერთან ბრძოლაშიძვალები გადაგვიყრია.გვეყო ამდენი ცრემლის ღვრა,დაუშრომელი ვაება;არ თუ ვებრალვით საყმონი,რო აღარ გვწყაობს ღვთაება?!გვიშველე, ლაშარის ჯვარო,დაგვჭირდა შენი თავია;შენის ფრანგულით აკურთხეთუშ-ფშაველ-ხევსურთ ზავია;ნუმც დაეღუპვისთ, შენს მადლსა,ზღვაში შასული ნავია.ჩაუძვეღ, ლაშარელაო,ტანზე შაიბი ხმალია,გვიჭირს და გამოგვაყენეშეუმოსავი ძალია.ასე მოსთქვამდა დიაცითავ-დაკიდებით მდგომარე:გვიშველე, - სულ ბოლოსა სთქვა:შენა ხარ ჩვენი მომხმარე!

მგზავრი

ამინ! გიშველოს უფალმა,ღმერთმა გიცხონოს შვილები;გაცხონოს, ჩემო დედაო,ღვთისგანმც ნუ გაიწირები!დიდხანს სუბარს ვაგძელებ,სვლას-კი არ ვფიქრობ რადა მე?
სანათა
ძნელადა ბნელა, დედილამ,ვეღარსად წახვალ ამ ღამე.
მგზავრი
ხევსურეთს მინდა გადასვლა,მეტი არ არის ჩარაო,მიტანა უნდა იმ ამბავს,რაც ზეზვამ დამაბარაო!..უნდა ჩავიდე სოფლებსა,ვიარო კარი-კარაო.

სანათა

ღვთით ხელიმც მოგემართება!წადი იარე ჩქარაო.მეც სულელი ვარ, ბებერი,წასვლას რო გირჩევ ხვალაო.პური-ოთ გშიან, დამწვარო,ნამგზავრ-ნატანჯი ხარაო...აიღო ქადა-პურები,მთლიანად ჩააბარაო.- ნეტავ მაჩვენა კიდევაფშაველის ჯარის ფარაო!მგზავრმა ჩაიდვა საგძალი,პირ-თავქვე ჩაეფარაო.ქვეით გაისმა ლოდებზემგზავრის ხმლის ბუნის ჩხარაო.IV
ცაზედ დამქრალან ვარსკვლავნი,პირი ემურვის მთვარესა,მთანი, თავ-ჩაჩქნიანები,ფიქრს მისცემიან მწარესა.ცა თვალს უცემდა სატრფოსა,გრიალი მოდის შორითა;მოდის ხმა ჟრიამულისამარჯვნივ და მარცხნივ გორითა,თან გამოისმა ზარის ხმალაშარის ჯვარის გორითა.ცხრა-ათ კუთხიდამ მოდიანფშაველ-ხევსურნი რბოლითა...თითქოს გასწუდენო, ფშაველთაიტყოდენ აღარ ყოლითა!..არა, ყოფილა კიდევა,გადარჩომიან რბევასა,თათრების უბრალებლობას,იმათ ხმალ-ხანჯრის ქნევასა.ფიქრობენ ხოშარელებისსისხლის თათრებზე ზღვევასა.ივსება ლაშარის გორიქორ-შავარდნების ფარითა;დროშებიბ გზას უკურთხებენჟღერით, აწვდილის ტარითა:როშკვით მოიდენ ხევსურნი,სუმელჯაურნი ცხრანია,ამღითა - ბაკათის ძენი,ჭინჭარაულნი ძმანია,გუდანელთ ჩამასძღოლიახოშარეული ხარია;ხევსურთ, რო ზვავმა მთისამა,წინ მაიმძღვარეს ქარია;ჭორმეშელთ, ჭიელთ ბიჭებსაღულელებიცა სტანია.ხახმატელთ ცხენთა ფეხის ხმამშააზრიალა მთანია;მგლური დააწყვეს ნაბიჯი,მოკლედ გადმოვლეს გზანია.თითოს ხევს არაგვისასათან მოსდევს ლაშქრის ღვარია.ფშვლის შვილებიც მოვიდენ,სულთქმა თან მოჰყვა ჩქარია.რა საამური დრო არის,რა საამური წამია!მოვიდენ აფხუშელები,მცოდნენი თათრის ზნისაო;წინადაც უცდავ თათრები,როს დრო ყოფილა ცდისაო.ბერი მაუძღვა ლუხუმი,ლურჯამ მაიღო თქერანი,პატრონის გულის მცოდნეათვალმოელვარე ჯერანი.წითელს ფარს აჯიელავებსმახინცაური ვერანი.ძმობამ, რა კარგი ჰყოლია,არც იმას ჰმტყუვნობს მერანი!..კლდეთაც ეს ესმით, სალს კლდეთამათურელთ გულის ძგერანი...ცაბაურ-გაბიდოურთაცხენთაც მაიღეს ტყერანი.მოგროვდენ ყოველის მხრიდამვაჟები ლომის ფერანი.დიაცთ-ღა დაჰრჩათ მარტოთამატყლის სართავად კერანი.

V

მთაზე დაენთო ცეცხლები,როგორც ვარსკვლავნი ცაზედა;თავმოხდით სდგანან მხედარნითავის ბატონის კარზედა.ბრჭყვინავენ ალმასივითადროშები ცეცხლის ალზედა.ცივი უბერავს ნიავი,ლაშქარს ნამს აყრის თავზედა.მდუმარედ სდგანან, პირქუშად,სულთქმაც კი გაიგონება,მხედართა გულის პასუხიერთს ფიქრად შაიკონება:ხატი რას ურჩევს ლაშქარსა,რა გამოუვა ბრძანება?ქადაგი ხატს ეკითხება,ჩურჩული მოდის საჯარეს.მხედართ, საუბრის გამგონეთ,მუზადარები დახარეს.მუხლმოდრეკილნი ჩამოსხდენ,პირს ჯვარი დაისახიან,ციურის კრძალვა-შიშითაპირები შაიჩმახიან.აგერ ქადაგიც გამოჩნდაგანაცრებულის სახითა;შემკრთალი იყო ისიცახატის პირისპირ ნახვითა.შემოუძახა ლაშქარსახმით მედიდურით, მკვახითა:„უამს ჩვენს ლაშარის ჯვარსა,მის კარს რო შავიყარენით,ქვეყნის წამწყმედთან საომრადმალევ რო ავიყარენით.წინ მომეგება სიცილით,ბეღლის კარს მოდგა მზებურა,ტანთ ეცვა ლურჯი ბექთარი,თავზე ჩაჩქანი ეხურა.დიდია ჩვენი ბატონი,მადლით ცას სწვდება მთებურა;თან გვატანს თავის ლოცვასა,ფრანგული ამეეწურა.გვიქადის გამარჯვებასა,წის წაგვიძღვება თავადა.ჰნახეთ, - ნუ გაგიკვირდებათ,სიტყვას ნუ ჰკადრებთ ავადა.გაიგებთ იმის წაძღოლას,მიჯხვდებით კილა-კავადა.რო ჰნახოთ, ქება უთხროდით,სალმით იყვნოდეთ, საღადა.ლურჯს ცხენზე მჯდომი იქნება,წინ მოარული ლაღადა“.- ვენაცვლეთ მაგის დავლათსა!ღირსნიც არა ვართ ნახვისა!რად კადრობს ადგილით დაძვრას,საყმო რად ვყევართ თავისა? -ამოსთქვა სულთქმით ლაშქარმა,ცეცხლ-დანთებულმა პირზედა.- უყვარან ფშაველ-ხევსურნი,დამდგარნი ერთსა პირზედა, -უთხრა პასუხად ქადაგმა,მდგომმა საჯარის თხრილზედა.ლომი საომრად მზადდება,კბილს აიჩქამებს კბილზედა!

VI

საღმრთო ქნეს ფშაველ-ხევსურთა,დაკლეს ხარი და ცხვარია.ჩამოსხდნენ, ბეღელს საჯარესგარს შემოერტყა ჯარია.ყველას თან უდგა საგზაო,საჩქაროდ ნადუღარია.ადიდეს ლაშარის ჯვარი,თამარის ნაჩუქარია;ადიდეს დიდი თამარი, -ის ღმერთთან წილნაყარია, -თავის ოფლით და ამაგითხმელეთი დაუფარია.მოიხსენიეს მხედარნი,ვინც ველზე დარჩა მკვდარია.არსადა მათთვის სამარედა მიწა ზედა საფარია.ყორნებს რო უთხრავ თვალები,სვავთ მხრებით დაუფარია,მაგრამ იმათი სახელიდროთ-სვლას ვერ მოუპარია!ხევისბრობს ბერი ლუხუმი,ხმა-ტკბილად მოუბარია.გმირთა ქებით და დიდებითგული ვერ მოუფხანია.

VII

ყველა პურსა სჭამს, საუბრობსავსა თუ კარგსა მქუხარედ.მარტო კვირია არა სჭამს,სდგას ჯოხ-დაყრდნობით, მდუმარედ.ჩასჩერებოდა მიწასაყელ-გადაგდებით, მჭუმუნვარედ.რას ფიქობს ობოლ კვირია,ამის გამგები ვინ არი?არა მჟღავნდება გულიდამფიქრები ამამდინარი.- ობოლ კვირიავ, ძმობილო,პურა შეჭამე ბატარა,იქნებ შაგცივდა, ობოლო,არაყათ შაჰსომ რად არა?ჰა, ვაჟო, ცოტანი შასვენ,არა, დაიჭი მათარა.დღეს თუ რას შავსჭამთ, თორო ხვალვისღა სცალიან საჭმელად,ერთურთის საპატიჟოდა,ტკბილის სიტყვების სათქმელად?ამას ეტყოდენ მხედარნიკვირიას მუდარებითა.ახლა კვირიამ მიუგოოხვრით და მწუხარებითა:- არა, კვირია გენაცვლოსთ,სასმელს არ დავეკარები.საჭმელსა, თუკი მშიოდეს,აროდის დავეზარები.წეღანის ხალი შევსჭამე,გუდაშიც მიძე მრავალი.თუ ვინ გინდარისთ, მიირთვით,თუ ვის გაკლიათ საგძალი.- იქნება ცუდ სიზმარ ჰნახე,გულზე დაგაწვა ისაო? -შაჰკითხა ბერმა ლუხუმმა,ვადა უტაცა ხმლისაო.- რა ჰნახე, ჩემო კვირიავ,აგრემც მიტირებ ბერასა,გვითხარ და ნუ დაგვიმალავ,ლუხუმი მოგხდის წერასა.
კვირია
რა გაიგება სიზმრისა, -მე მაინც გეტყვით ვერასა.
ლუხუმი
თუ არ გვიამბობ, კვირიავ,ცამოგყრით დროშის ჭერასა,სიზრის დამალვა გირჩევნავამდენის ხალხის წყენასა?!სთქვი წუხანდელი სიზმარი,მითომ კი ჰხმარობ ენასა,საპოხი უნდა, ობოლო,მხედართა გულის კბენასა.

კვირია

გიამბობთ, თუ გიამებათ,მე რაცა ვნახე, ეს არი,დღე იყო მეტად მრისხანე,ცა მოღრუბლული, მჭეხარი...მივდივარ ტრიალს მინდორზეთავ-მომწონარი მხედარი.შავს ცხენზე ვიჯე, მიჰქროდა,მეგონა, ვზივარ ქარზედა.სამი დაენთო სანთელიჩემის ფრანგულის ტარზედა.შუქი ციური ჯვარადაგამომესახა ფარზედა.მინდორი იყო ტრიალი,არა რაი ჩნდა მაზედა,ყოილი, ხშირი ყოილიდაფენილიყო გზაზედა...გავხედე, მინდვრად მოცურავსშავი ვეშაპი ქშენითა,ყოილთან მიწას მაჰლოკდაცეცხლის მსროლელის ენითა.პირითაც ცეცხლი სდიოდა,საზარელ იყო მეტადა.მნახა, გულზვავად მომმართა,ვუნდოდი დასაკვნეტადა.პირი დააღო ვეება,ჩასაყლაპავად მიტია,მაგრამ ხმლითა ვეც, გავუპეთავი, როგორაც ფიტია.მოკლულმა შემომანთხიაბოროტი სისხლი პირზედა.ცხენი წამექცა, თვითონაცმიწას დავეცი ძირზედა.გონი წამსვლიყო.. გონთ მოვედ,მეოცა სახილებელი:ქვეშ მეგო თეთრი ლოგინი,ტკბილადა საძინებელი,გვერდს ეგდო ჩემივე ცხენი,ცრემლითა სატირებელი;თავს მედგა დიდი ჭანდარი,სიცხეში საჩრდილებელი;ზედ იჯდა ბერი ქედანი,დამღუღუნებდა თავზედა.მზეც ამობრწყინდა... მეჩვენა,მნახა, გაბრუნდა წამზედა,წითლად გაწირა ხოლოდაობოლი სხივი მთაზედა.გაბრუნდა, თვალთ დამიბნელდადა მიმეძინა მკლავზედა.რა დაასრულა კვირიამ,ჩაიკასკასა ტკბილადა.ეწყინა ლუხუმს სიზმარი,ცრემლები მოსდის წყვილადა:- კეთილად ახდეს! - მაინც სთქვაგულ-აჩუყებით, რბილადა.

VIII

სიზმრის თქმით ყველა ჩაფიქრდა,დაბლა ჩაჰკიდა თავია...გამოერკვივნენ მალევე,გაჩნდა სხვა სანახავია:ქვიშის ჩხრიალი მოისმა,თან ფეხის ჩქამი ცხენისა...ეს ვინ-ღა მოდის, ნეტარა,ჩუმად, უძრავად ენისა?დადუმდნენ, ზოგნი წამოდგნენ,იქით მიაპყრეს თვალია...თამამად, ვაჟკაცურადათავს წამოადგათ ქალია.ცხენს იჯდა მამაცურადა,წელთ თუმც არ ერტყა ხმალია;ხელთ ეპყრა შუბი წვერ-მახვი,მომისთვის მონაპარია.

უცხო ქალი

ხელ მოგიმართოსთ, მხედარნო!მადლი ხატ-ღმერთის თქვენზედა!გწყალობდესთ ლაშარის ჯვარიგასულებს ბრძოლის ველზედა! -ღიმილითა სთქვა ლელამა,შუქი გამოჰხდა პირისა. -საამურია საცქერადვარდზე ცვარები დილისა! -ქალი ჰგავს სამოთხის ყვავილს,ნარწყავსა უკვდავებითა;ხორცშესხმულს სიყვარულსა ჰყავს,აუწყველს უწყავებითა.
ლუხუმი (ლელას)
ვისი ხარ, შვილო, რას დახვალ?მტრობა გგულავდეს იქნება?!
ლელა
სამოყვროდ მოველ, მამილამ,თუკი უფალმაც ინება.შანშეს ქალი ვარ ბაჩლითა,მენაც თქვენს კვალზე დამდგარი;ავად თუ კარგად, ღმერთმ იცის,დედათ ჯარზეით ამდგარი.

ხოშარეული

ეს სწორედ მოჩვენებაა,ეშმაკეული ხმა არი!..ახლა რო ასდეგ, დიაცო,ადგომის მიზეზ რა არი?

ლელა

სხვა არა მინდა, გენაცვლეთ,თქვენს მტერს გულსა ჰხვდეს ლახვარიდა ჩაეყაროს უსურმაგსბოროტს თვალებში ნაცარი!(ლაშქარში ჩოჩქოლი ისმის:„ეს სადიური, რა არი?!“)ვერ მიჰხვდით? პირდაპირ გეტყვით:თათრებთან ომი მწადიან,მინდა რო ჯავრი ვიყარო,ბევრს რამ ავს საქმეს სჩადიან:იკლებენ საქართველოსა,ბუმბერაზობით დადიან.რად გიკვირსთ, ფშაველ-ხევსურნო,იქნებ მიწუნებთ ქალობით?ჩემთ ძმათ ცხონებამ, გარგებდით,ჩვენთა სალოცავთ წყალობით!ხმლის ქნევით ვერ გაგაკვირვებთ,ფარ-შუბის დაგელებითა,მაგრამ ჩემს საცდელს მაინცავეცდები გამგელებითა.ნუ გავიწყდებათ, ბახტრიონსციხე სამ უდგათ მაგარი,შიგითაც მოწყობილი აქვთსანგალ-საყუჩებ-საფარი;კარებსა, მაგრამ დაკეტილს,ათას მხრივ უნდა ჩაფარი.ნეტავ იქ დედასთან მომკლა,თათრებისაა საპყარი!მაგ ძაღთ ძმათ სისხლიც მიმართებს,უნდა ვიძიო იგია.სისხლის აღება, ხომ იცით,მუდამ წესი და რიგია.ან უნდა თათრის ხმლით მოვკვდე,მე თავი გადამიდვია.

ლუხუმი (ლელას)

მამა სადა გყავ, სულ-კრულო?ქალს რადა გგზავნის ომშია?რაკი არ გვიჭირს მხედარიამ სულის მხუთავ დროშია!

ხოშარეული (თავისთვინ)

დიაცს უყურეთ, სულელსა,უნდა გეგვრეკოს ფონშია...კაცჩი დედაკაცს რა უნდა?რად არა ფიქრობს გონშია?

ლუხუმი (ლელას)

მაშ, არა თქვაა შანშემა,ჩამეეშველოს ლაშქარსა?მაშ, არ თუ ჰკაზმავს ლურჯასა,ტანთ არ ისხამსა აბჯარსა?

ლელა

რაკი არ უნდა ბეჩავსა,რაკი არ ერჯის გულია!ლოგინშია წევს... საბრალოსმრავალივა სჭირს წყლულია.თქვენი პირის ქნა გაიგო,ცა გაუწითდა სნეულსა,მაგრამ რას იზამს, რო სულივეღარ ერევა სხეულსა.აბჯარნი მიმატანინა,შამაკაზვინა ცხენია;ზედ შეჯდა, მაგრამ დასუსტდა,დაბლავე გადმეერია.თქვენს მტერს, რომ იმის ყოფნაა,მე ვშველ, გვერდს უქცევ ხელითა;მკლავშიაც ხომ სჭირს ნაჭრევი,ვეღარ მუშაობს წელითა.რა ეს სთქვა, ლელას ცრემლებიწამოუვიდა ხშირადა:„ვინ იცის, იქნებ მამიკვდეს,გამიხდეს დასატირადა!“

სუმელჯი (ლელას)

შენ, ჩემო დაო, გირჩევნავ,მამასვე ჰყვანდე გვერდითა:ამ წყალს მიაწვდი, ან წყლულებსშაუხვევ ნაკუწებითა.ჩვენაც ვეყოფით თათრებსა,ჯავრს არ შეგაჭმევთ მტრისასა;უერთოდ აღარ დავლახავთბილიკებს ჩვენის მთისასა;ჩვენ ვიძევთ სისხლსა, ნუ სწუხარ,შენის დედის და ძმისასა.

ლაშქარი

სუმელჯიმ კარგი გირჩია,წასვლა გირჩევნავ, ქალაო,შენის ყოლით და არყოლითარ გვიბედებს ძალაო.ჩვენაც ვგვიანობთ, გზა გველის,ეს საუბარიც კმარაო,ზოგი ხო დღეს ვიუბენით,ზოგის ვიუბნოთ ხვალაო.

ლუხუმი (ლელას)

ჩემს ძმას უთხროდი, შანშესა,ყოჩაღად იყოს, ფხიანად,ყველაად ვკმარვართ მტრისადასადავლოდა და ზიანად,ლუხუმმა დამაბარაო,კარგა უამბე, ჭკვიანად.

ლელა

როგორ წავიდე? ვერ წავალ;სიზმრებსა ვსინჯავ ავებსა...კაცი რამ მოდის კუპრივით,დაათრევს კაცის თავებსა;მოდის, წინ მიწყობს ღრეჭითაჩემთ ძმათ სისხლიანს მკლავებსა.ის რო წავა და სხვა მოვადიაცი მზისა ფერია;მეტყვის: უთხარ რამ, ლელაო,ეგ არის თქვენი მტერია!ამ ტანჯვაში ვარ სულ მუდამ,ძილი არაა ჩემთვინა... -ესა სთქვა განაცრებულმა,ცრემლებიც ჩამეედინა.ცხენი მოღრიჯა, გასწია,ქვითინი გაჰყვა კვალადა;წავიდა გულ-ჩათუთქვილი,მივალის ძალის-ძალადა.ქალის ქვითინსა მდუღარესმთანი იწერენ მკერდზედა;ცრემლით ატირდნენ წყარონი,ჩამომდინარნი გვერდზედა;დაბერებულა პირიმზე,კუზი ეტყობა წელზედა...ოცნება ტანჯულის ქვეყნისქვითინებს მთისა წვერზედა.IX
ღელეს ჩავიდა მწუხარევარდი, ვარდის წყლით ნაბანი;უძრავი ჰხურავ თავზედაყვავილიანი საბანი.მოულოდნელი ხმა ესმის,კაცის კივილი შორითა,ჩამორბის, ჩამოუძახებსკაცი ახადის გორითა:- მოიცა, ქალო, და-ძმობასცოტას იარე წყნარადა.რა გაქვითინებს, ბეჩავო,იყავი უწყინარადა!ლელა ჩამოხდა ცხენიდამ,ცხენი მიაბა ხეზედა,ჩამოჯდა დაღონებული,შუბი დაიდვა გვერდზედა.აგერ გამოჩნდა ისიცა,ვისიც ესმოდა ძახილი,ქალთან პირისპირ მივიდა,ვით ამოწვდილი მახვილი.

კვირია

შენ და და მე ძმა, ლელაო!..თუნდა მიმიღე მამადა.ჩემს ესე დატევებასანუ ჩამამართმევ ავადა.მე კვირია ვარ, მიტირე,თუშეთით მოსულ მზირია,თუმცა კი თქვენის წყლისა ვარ,ფშაური მიდგა ძირია,გოგოლაურთა დისწული,მათურელ გივის შვილია...შენი პასუხი მესმოდა,იქვე ლაშქარში ვერიე,უფროსთა საუბარშიამე ვეღარ ჩამოვერიე.თუმც კი დამიჯდა ჭკვაშიაშენი გაყოლა თანაო...აჩქამდნენ, იუკადრისესდიაცის წამოყვანაო.რომ ხერხი ღონეს სჯობია,ლაშქარი ფიქრობს განაო?საცა ჰოს უნდა ამბობდენ,იქ იძახიან: არაო!როდი ფიქრობენ, - ბახტრიონსბევრი თათარი სტანაო;ჯერ შასვლა არი საჭირო,რო კაცმ იხმაროს დანაო.საქმე ციხეა, უფრო კიმაგარი ციხის კარები,რომ ლაშქარს ჰქონდეს მტრისაკეგზა, ლაღად გასატარები.მე და შენ, დაო, ესრე ვქნათ,მეც თავს არ ვზოგავ, იცოდე:ჩვენ ჯარზე უწინ წავიდეთ,შენაც ჩენთანა ხვიდოდე.ჩვენ ორნი წავალთ ერთადა, -მივმართოთ თათრის ბინასა;მივესალმებით ყარაულს,სხვებზე თავს მდგომს და წინასა.თან ვეტყვი: ყეინს მოვართვიფეშქაშად ტურფა ქალიო;გთხოვთ მანუგეშოთ მენაცა,კაცი ვარ შესაწყალიო.კარს გაგვიღებენ ციხისას,მარჯვედ მოვხვდებით შიგითა.შენ თუნდა ხელსაც ნუ გასძრავ,ჩვენს ჯარს მე ვუშველ იქითა.ჯარი ხვალამდე არ მოვა,ჩვენ სრულ წინდაწინ ვიაროთ;მზას ვიყვნეთ, ციხის კარითასაქმე წაღმ დავატრიალოთ.ცისკრის ხანს მოვა ლაშქარი,ჩვენც იქ დავხვდებით მარჯვედა;ვეცდები კარი გავუღო,თუნდ დამკლან ციხის კარზედა.შენ რაღას იტყვი ამაზე,ვამბობ თუ არა ჭკვაზედა?

ლელა

მზადა ვარ, შენი ჭირიმე,როგორც სჯობ, იცი უკედა;მე კი გონება არ მიჭრის,გამხდარს დარდ-ბოღმის ბუდედა.მტრის ჯავრი გულში მიდგიაშავს ალაზანის გუბედაეგრ იყოს, როგორც შენ ამბობ,უარს არ ვიტყვი მაგაზე,ოღომც დააბას ჩვენმ ჯარმათათრები ვირის ბაგაზე.იმოდენს როგორ არ შევძლებ,რო დამკლან დედის კალთაზე...ამ პირობაზე დამდგარნი,ორნი გორი-გორ ჩადიან;ოღომც ეშველოს ჩვენს ჯარსა, -ორსვე სიკვდილი სწადიან.

X

ცამ გადიბანა პირიდამმური, ნაცხები ღრუბლისა,გადაეფინა სამყაროსლოცვა-კურთხევა უფლისა.შუქი დაეცა ლაშქარსამთების ბრწყინვალის შუბლისა.ლაშარის გორზე წავიდალაშქარი დროშის ჟღერითა.„შადეგით“, ჰყვირის ლუხუმისამკლავიანის ხელითა:„ვერა ჰნახეთა, ბატონიწინ მიგვიძღვევა ცხენითა?!“

პირველი მხედარი

ვნახე, ცის ტატნად დავატყვე,მთა გადალახა სწრაფადა;გარს ევლო შუქი ბრწყინვალე,ციდამ მოსული ძაფადა.

მეორე მხედარი

ლურჯს ცხენზე იჯდა, ლამაზისხივი თავს ედგა ღვთიური;რო ვნახე, გულში ჩამიდგასიამოვნება ციური.

მესამე მხედარი

მე ტრედის-ფერად მეჩვენა,სხივი მისდევდა მზიური;შორს გაანათა ელვასებრასი ბარული დღიური.

მეოთხე მხედარი

ჯერაცა ვხედავ, მივალისტურფა, სიტურფით ქსოილი;ისრ ჰშვენის ცხენზე, ვით ველზეგაზაფხულისა ყოილი.

ლაშქარი (ერთხმად)

იდიდოს შენი სახელი,ჩვენო ბატონო, ძლიერო!ჩაგვიძეღ, მოგდევთ ჩვენაცა,საყმოს საშველად მშიერო!ადიდე ლაშარის ჯვარი,ცისა და ქვეყნის იერო!ნეტავ, რა მტერი იქნება, -ეხლა გაგვიძლოს, ბიჭებო,ჩვენი კვალი ხარ დღეს შენა,ლურჯაის დანაბიჯებო!ლაშარის ჯვარის ცხენისანატერფალია ელვარე;აღტაცებულსა ლაშქარსაგული გაჰხდია მღელვარე.

XI

იჟიჟრიბანდა, ცისკარისულს ჰლევს, თანდათან ჰქრებოდა, -ნეტავი ყველა ლამაზსაესრე სიკვდილი ჰხვდებოდა!დღეს მკვდარი, ხვალე დილითაცოცხალი წამოდგებოდა;სრულის ჯანით და იერითთვალებს წინ დამიდგებოდა.ნეტავი ცეცხლი ციური,ვისაც კი გულში ჰნთებია,ჯერ არ გაუქრეს, თუ გაქრეს,ისივაც ამოჰგზნებია!მკვდარია უგრძნობი კაცი,უსაზარლესი მკვდარზედა,მით რომე სიცოცხლე უდგასსალის ყინულის ტახტზედა.არ ებრალება მოყვასი,მის წინ რო აცვან ჯვარზედა.ისე მოკვდება, ვერ შედგესერთს წამს ტრფობისა მთაზედა.შორს არის, მეტად შორს არისდშორებული მაზედა.ჭაობში არის ჩაფლული,ვიცნობ მოწამლულს ხმაზედა.საზარელია დადგომაუგრძნობელობის გზაზედა.

XII

გადგიდენ ალაზნის თავსა,მთების წვერები ჩნდებოდენ.საცა გაჰხედავ, ყოველგანგასაშტერონი დგებოდენ:ზოგნი ცის გულ-მკერდს ჰკოცნიან,ზოგნი უკანა რჩებოდენ;იმათ ჩაუთქამ ქვეყანა,ბუნების სისხლით ძღებოდენ;ნამძინარევი დევებიისევ ბურანში არიან,ერთს ადგილას დგომით ტანჯულნიშეჭირვებულან ძალიან.მზე რომ მოვალის, მაშინისშავს ნისლებს გადაიყრიან,თუნდ მთლად ქვეყანა დაეცესთ,აბჯართ არ ჩამაიყრიან.გულ-მკერდს ერთმანეთს აბჯენენ,წარბ-შეუხრელად მდგარნია,წვანან ხმა-ამოუღებლად,როგორც საფლავში მკდარნია.ნეტავ ბუნების ქმნილებასხვა მათ რა შაედარება,მალ-მალე შავი ჯანღებითავზე რომ დაეფარება?ნისლი ფიქრია მთებისა,იმათ კაცობის გვირგვინი.მიყვარს შეუდრეკს მათს მკერდზეხშირის ბალახის ბიბინი,ტიალის ობლის ნიავისგულის მგმირავი სისინი.არწივნი დაფარფაშობენ,უფსკრულს ავლებენ თვალებსა,მაღლიდამ ჩამოჰხარიანთავისგან დახრულს ძვალებსა;ლაღი შვილები მთებისაერთმანეთს ეძრახებიან;ამ დროს ომში მყოფს გმირებსატიალნი ემსგავსებიან.უყვარსთ, რო ჰხედვენ ერთურთსა,იმიტომ ეხასებიან!ლაშქრისა გულიც აივსოსიამოვნებით სრულითა,ყველა დაჰხედავს კახეთსაათრთოლებულისა გულითა.
XIIIლაშქარი შედგა ცოტა ხანს,ხმა გამოისმის კითხვისა:„კაცნო, კვირია რა გვექნა?“ყველა ამასა სჩივისა.ენთება ხოშარეული,როგორაც ბურდო თივისა.

ხოშარეული

იფიქრეთ, ფშაველ-ხევსურნო,ეგრე არ გარგებთ ტარება,მზირმა მზირობა არ გვიყოს,თავს არ მოგვხვიოს წვალება.ვინ იცის, ნათრევ კაცია,არ იყოს ღალატიანი,დუშმანი არ გაგვიფრთხილოს,საქმე ქნას ნახლართიანი.

ლაშქარი

რა გაიგება, იქნებაბრიყვმა გაგვყიდოს ფულზედა,ფიცი გატეხოს უსირცხვოდ,ხელი აიღოს რჯულზედა,ცოცხლად დაგვმარხოს, თვითონვემიწა გვაყაროს გულზედა.

ლუხუმი

კაცნო, რას ამბობთ ნეტარა?რად ჰგრეხთ დიაცებრ ჭორებსა?ფარ-ხმალით მოკაზმულებიაჰკიდებიხართ ჯორებსა!რად არ გაჰხედნებთ, ბრიყვებო,ჩვენის სამშობლოს გორებსა?ვის გაუგონავ, სად თქმულაამბავი, ძველად თხრობილი,მითხარით, ნუ დამიმალავთ,ვინც კი კაცი ხართ ცნობილი,ეგრე მუხთალად ღალატი,ეგრე უღმერთოდ ტყუება,მტრისა სალხენად ძმებისაშინაით გამოტყუება?!სრულ სიცრუვეა, ნუ იტყვით,თქვენ გენაცვლებათ ლუხუმი.არ რადმე მეჭაშნიკებასიტყვა კოჭლი და ლუგუმი.კაცს მაგის მეტად ვერ იცნობთ,მაგის მეტ არ გაქვთ შნოება?თავის ფიქრიდგან შემკრთალთაეხლავ მოგკიდათ ცხროება.ღალატს რა უნდა ჩვენშია,როგორი გვადგა დორება?!

სუმელჯი

ფუქრმა თვითონ სთქვა, რაცა ვსთქვით,ეს ნურვის გაუკვირდება;ყველაც კი იტყვის ამასა,ვინც საქმეს დაუკვირდება.არც კაი ბოლო იმათ აქვ,ვინც ერთურთს აუხირდება.

ლაშქარი (ერთხმად)

არა, ტყუილად ნუ ვიტყვით,ცოდვას ნუ ვიდებთ კისრადა,მშვილდზე ნუ ვაგებთ კვირიას,ნუ ვათამაშებთ ისრადა.კვირიას ღალატ არ უნდა,სხვა რამ ფიქრი აქვ წყეულსა,თვალ-ცრემლიანსა, ობოლსა,გულზე ეკლებით ხეულსა,ეგრე ქურდულად გაპარულს,ერთბაშად გადათხეულსა,ვის ეწადება ღალატისწორჩიით გამორჩეულსა?!

ლუხუმი

ეგრე თქვით, მაგას მოგელით,სიტყვას წყნარსა და რჩეულსა.ლუხუმიც მალე შეატყობსცრუვს, ღალატობას ჩვეულსა...თანდათან ცნობას მოვიდაგული-გონება ლაშქრისა.სპეროზიაის კლდიდამაცივი ნიავი მიჰქრისა.მიდიან ფეხ-შეუშლელად,კალთა ჩაკეცეს მთებისა,რაკი დაუშლის მგზავრობასმოსახვევები გზებისა.გაღმა-გამოღმა მწყრომარეხვივილი მოდის წყლებისადა ალაზანიც, ბარს დინჯი,მთაში მეტადა სწყრებისა;ძირს უთხრის სალსა კლდეებსა,თავზე ჩაჩქანი ჰხდებისა!..

XIV

ნაქერალაში დამდგარანთუშები თექიანები;გულ-შაუდრეკნი ომშია,ლაშქრობას ბედიანები.გარს სანგლად შემოუვლიათხევები ბექიანები.ელიან ფშაველ-ხევსურთა,თვალი იმითკე სჭერიათ;წინ მიეგებნენ ლხენითა,დროშები დაუჭერიათ.ლუხუმმა ცხენი გაქუსლა,წავიდა თამაშობითა;შამაუძახა თუშებსაშუბლ-შეკვრით, კამათობითა:

ლუხუმი

სადა გყავთ, თუშნო, ზეზვაი,რად არ მიჩვენებთ თვალითა?მე დ' იმან უნდა ვიომოთ,ნაქებ რო არი მკლავითა.აღარა ხუმრობს ლუხუმი,მკერდ-შეღობილი ფარითა. -მე ჯერ თათრებთან რა მინდა,მაგისი სისხლი მწყურია,დუღს და გადმოდუღს გულიდამმაგის მტრობა და შურია.შეჩერდა თუშის ლაშქარი,გულზე წაესო მურია:ფიქრობენ: რამ გააგიჟა,ლეკიაა, თუ ურია?შველის მაგივრად, თავხედსაჩვენივე სისხლი სწყურია!ზეზვამ მყის იცნო ძმობილი,ვეფხი ხმალ-და-ხმალ წავიდა,გაეკინკლავენ ერთმანეთსხმალ-შუბებით და ფარითა;მემრე აკოცეს მხურვალედ,ამბავსა ჰკითხვენ ძმურადა.ერთმანეთისა სურვილიორსვე ჰქონიყო წყლულადა.

ლუხუმი

გენაცვა, ძმაო ზეზვაო,რო თვალით გნახე კიდევა.მიყვარს, ძმობამა, ხმალ-და-ხმალშენი მტრისაკე მიწევა.კაცო, შენც დაბერებულხარ,გაგხშირებია ჭაღარი;ცხენი სადა გყავ, მიტირე,ი შენი ცხენი - საღარი?

ზეზვა

ლაშქრობამ ჩამამაბერა,ძაღლ-უმადურად გდებამა,სრულ ლაშქარსა ვარ, რაც კიაძუძუს მამსხლიტა დედამა.ჯერ შენთან, ძმაო ლუხუმო,რამდენჯერ ვიყავ ომშია?..წელში ორჯელ თუ დაებმისჩემი საფერხე გომშია.საღარი მაგათ მომიკლეს,ვისაც დღეს უნდა უტიოთ,მაგ ძაღთი ერთი ცოცხალიცგარეთ არ გამოუტიოთ.

ლუხუმი

სრულ მაგონდება, ძმობამა,საცა რა გადაგვხედია;უნდა გადაგვხდეს კიდევაც...ეს არის ჩვენი ბედია.

ზეზვა

მეც მაგონდება ბევრი რამ,ერთი კი უფრო ცხადია:ერთხელის, საბუის ბოლოს,ლეკებ რო ვაცხვეთ ქადადა.თუ გახსონს, ერთს ლეკს ხმლით ვეც,ჭიმად მოვწყვიტე თავია!
ლუხუმი
შენის ფრანგულის ნაჭრევიისევ ისეთი მწვავია?
ზეზვა
თავი გაგორდა მიწაზე,ტუჩებმ დაიწყო კაპუნი,იტყოდი, სარეკელასაწისქვილზე გააქვ რაკუნი.შენ შაგებრალა ურჯულო,მოგიწყლიანდა თვალები;უთუოდ, საით ენახვე,მოგაფურთხებდენ ქალები.მე არ მებრალვის ლუხუმო,მოუნათლავი აროდის,მაგათ სიწუნტის ნაღველიყელში დუღილით ამოდის.ვისაც ჩვენ არ ვებრალებით,ჩვენ შავიბრალოდ რისადა?სიკვდილი თვითონ უფალსაგაუჩენია მტრისადა!ერთურთს სალამი მიართვეს,ფიცით შაიკრა ჯარია.მაღლიდამ მაკურთხებელითავზე დაადგათ ჯვარია.შაიღებება სისხლითაქართველთა მთა და ბარია.დილის მზის სხივით იპოხენქედებს კახეთის მთანია.

XV

ხუთშაბათ დილა გათენდა,სისხლისა ნიავ-ღვარია,ბახტრიონს თათრის შვილებსადღე გაუთენდათ მწარია.გადმოდგა ბორბალაზედათავისუფლების მთვარეა.ალაზნისაკენ წავიდაურჯულოს სისხლის ღვარია.ნალესის ფრანგულებისაცასა სწვდებოდა ალია.სრულ სისხლით დანაბეჭდიამეომართ დანაკვალია.კარავ-საჩეხი მტრებისამინგრეულ-დანაგალია.გასწყვიტა ჩვენმა ლაშქარმამტერი, უღმერთოდ დალია.მიჰკივის თათრებს ზეზვაი,შეუპოვარი, მალია;გულ-რკინას ხოშარეულსაშუა გადუტყდა ხმალია!ცრემლი ერევა თვალებზე,სწუხს ამისაგან, მწყრალია.ლუხუმმა თოფი გამაჰკრა,არ აუფეთქდა ფალია;დროშას მიუძღვის ლომივით,ამაიწვადა ხმალია.შამაუძახა ლაშქარსა,გულდინჯმა, ომში ცხარია:„მამყევით, ვისც ქუდი გხურავთ,ვინაც არა ხართ ქალია!“აივსო თათრის ძვლებითაიმ ბახტრიონის არეა.ციხე-გალავნად ეგება,ისე გამრავლდა მკვდარია.ეს ის დრო იყო, როდესაცმთასა ჰლოცავდა ბარია,როს სალოცავად მიაჩნდათმთიელის ხალხის გვარია...

XVI

- საით მოსდიხართ, ფშავლებო,ცხენ-ხეთქით, რიალითაო?ღრეობით, მხიარულადა,ჩაჩქნების კრიალითაო?ლაშარის ჯვარის დროშისასაამო წკრიალითაო?!- საით და კახეთს ვიყვენით,ბახტრიონს ჩავიყარენით;ჩვენა, თუშნი და ხევსურნიპანკისში შავიყარენით.ვაცადეთ ჩვენი საცდელი,ეხლა კი გავიყარენით.- რა გქონდათ, კაცნო, საცდელი,რა გქონდათ საომარია?- არ თუ გაგიგავ, კახეთითათრების ნაოხარია?თათრები ვხოცეთ, მოგვიდისცხენები ნაოფლარია;გავწირეთ გულსისხლიანიყეინი ნათოფარია;სალაშარიჯვროდ მოგვაქვისზინათი ნაშოვარიადა გადმოვლახეთ საფშაოდტბათანა ნათოვარია;სავსეა თათრების ძვლითაფშავლების ნაომარია.მეფემ გვიბოძა საჩუქრადსახნავი დ' საძოვარია.სახელს უმატეთ სახელი -ძვირფასი საპოვარია.- საკაცით ვინღა მოგაქვისთ,ნაბდებში შახვეულები?- კვირიაი და ლელაი,ჩვენთვის სისხლ-დათხეულები.ღმერთმა აცხონოს ესენი!ამათ გაგვიღეს კარები!რო შავიჭრენით შიგითა,ჩვენ წინ ეყარნენ მკვდარები.მოგვაქვს დავმარხოთ იქავე,სად მამა-პაპა ჰმარხია,სადაც აბარივ მიწასაიმათ გული და სახია.მძიმეა თავის ქვეყანა,თავის წყალ-ჭალა ძლიერა!მიწაც ტკბილია მშობლური,გულს რომ ეყრება ფხვიერა.- ვის მოგილოცოთ სახელი,ვინა ხართ სახელიანი?- პირველ - ობოლი კვირია,სახე აქვ ნათელიანი;მეორე - ლელა ბაჩლელი,ქალი ხელ-ფარტენიანი;მესამე - ბერი ლუხუმი,კურთხეულ გამდელიანი;მეოთხე - ხოშარეული,არწივი მხარ-კვერიანი;მეხუთე, გივი სუმელჯი,მოგვყავის ნაჭრევიანი.- თუშჩი ვინ ვარგდა, მითხარით,კაცად ვინ უფრო არია?- ზეზვაი, ძმაო, ზეზვაიმთელის თუშების დარია.არა ყოფილა გაზდილი,მომცრო სდგომიყო ტანია.ისა ყოფილა ვაჟკაცი,ღირსი წელთ ერტყას ხმალია.ლომია, უფალსა ვფიცავთ,სწრაფი, ვით ელვა-ქარია,ჰშვენოდა, ძმობამ, ვაჟკაცსადაზარნიშული ფარია.მაგრამ დაგვიჭრეს რჯულ-ძაღთა,გაწირეს ცოცხალ-მკვდარია.თუ გაჰზდის, - ფურმა გაზარდოსაი, მისთანა ხარია!ვერ ვნახეთ, რო დაეკვნესოს,ან შეცვილილიყოს სახითა.თუშთ შაიჭირვეს ძალიან,ცრემლით ატირდენ ცხარითა.თავით დაურჭვეს დროშაიმისივე შუბის ტარითა.- ახლა ისა სთქვით, მოყმენო,ვინ დარჩა სირცხვილიანი?- წიწოლამ ლაფით გაგვთხიფა,გაგვექცა სირბილიანი!ნეტარ სად დაიმალებასიცოცხლით სიკვდილიანი?ფშავში როგორღა მოალისდიაცი ჩიქილიანი?არ ვარგა მაგათი გვარი,უჯიშო, სიცილიანი!ხალხში როგორღა გამოვა?ხატში როგორღა მოდგება?უკლოს, უკეთურს, ბეჩავსასად დაეკარგა გონება?!რად არ ირჩივა სიკვდილიდა თათრებისა მონება?ვინღა გაივლევს ახლოსა,ჩააქვავებენ დედანი.მიწამ შეჭამოს ცოცხალიე მაგისთანა მხედარი!ომშიით გამოქცეულსამეხი დაეცეს, მედგარი!არ ვარგა, იმიტომ თქმულა,კაცი, ქალებში მკვეხარი.- ბერი სადღაა ლუხუმი,დამრიგებელი ფშავისა?- ეხლა გაგიტყდეთ ჩვენაცა,აუგი გითხრათ თავისა:იმისა ვერა გავიგეთ,გულში ესა გვაქვს ჯავრადა.მტერი რო მთა-ტყეს მოეცა,ჩვენ თან მივსდევდით ჯარადა.მისი ვეღარა გავიგეთ,იქნებ თუშთ გაჰყვა წვეულად;ზეზვაის დაჭრა ეწყინა,ძმობილს თან ჰყავდეს ძმეულად.ვერა ვიცით რა, ესა გვწყინს,გვრცხვენიან, ჭირად გვქცევია;დაკარვა ჩვენის პატრონისსაგონად გარდაგვქცევია.

XVII

ღამესა სძინავს მთა-ბარზე,ბუნება დასვენებულა,მანათობელი ქვეყნისამთვარეც ხომ ჩასვენებულა.მოისმის ივრის ჩხრიალი,სიზმარს უამბობს ჭალასა,ერთად ჰკეცს საუბარშიაცისა და ქვეყნის ძალასა.ცა თავისათვის მყუდროდ სდგას,მკერდ-სუფთა, ვარსკვლავიანი.მუხაზე ჩამოკიდულიკაცი სჩანს სამკლავიანი.თავი დაურჩავ მხედარსა,თუ იყო გულჯავრიანი?იორი ყურსაც არ უგდებს,ნელად აქანებს ტალღებსა,არ ედარდება, დაობლდნენ,მამა აღარ ჰყავ ბალღებსა.თემისგან უარყოფილსაგადაუგდებენ ძაღლებსა.

XVIII

სხლოვანს ატირდა ბებერი,მოსთქვამს ზარს ზარიანადა:„ნეტავი თავზე დამეცესმთა-ღელე ბარიანადა!ნეტავ არც შვილი მყოლიყო,არც გავჩენიყავ დედასა,თუ ამას შავესწრებოდი,ამდენ სირცხვილის კრეფასა!შვილო, სირცხვილი მაჭმიე,ძუძე დასწყევლე დედისა!თვითონ შენა ხარ მწამლავითავის უბედო ბედისა.რად არ აქ მაჰკვდი, ბეჩავო,რად ხარ ყელ-საბელიანი?!რად არ მამიხვედ, წიწოლავ,პირნათლი, სახელიანი?!გასწირე თავის ხსენება,საწყევარ-სარბევიანი!“- მარტოდ რად სტირის დიაცი,გვერდით არა ჰყავ სოფელი?არ ისმის მოზარეთ ზარი,გულს ლახვარ-დამასობელი?- თასი დაღვარეს ხატშია:ახლოს მიუდგეს არვინა,წიწოლას დანაშაულიაწეულია ცამდინა,დაამცრო ჩვენი სახელი,მთელს ლაშქარს გული ატკინა.არც ვინ სამარეს გაუთხრის,არც ვინ შაუკრავს კუბოსა;მარტომ იტიროს დედამა,ცრემლი წინ დაიგუბოსა!

XIX

იტყვიან: მაღლის მთის ძირსა,უღრანს, უდაბურს ტყეშია,ლუხუმი იწვა დაჭრილი,ნატყვიარი სჭირს მკერდშია.იქვე მაღალი კლდე იყო,გამოქვაბული შავადა,ხავსით მორთული, პიქუში,მრისხანე სანახავადა.იქა ბუდობდა ვეებაგველი, მორთული ჯაგრითა,ბევრისა ცოდვის მოქმედი,პირზე დორბლების დაყრითა.ბევრი ჩაენთქა ტიალსამონადირე და მხეცები.იწვა, უცდიდა დავლასათვალებით დანაცეცები.გადამთხვალიყვნენ იქიდამნადირნი გულის თრთოლითა.ვერ გაჰხედნებენ იმ ალაგს,ისე ეშინისთ შორითა.ერთს დღესა გველი, ვით ნისლი,გაწოლილიყო ხეზედა,წიოდა გულჯავრიანი,თანაც თბებოდა მზეზედა.ამ დროს შაესმა კვნესის ხმაჯაგარ-აშლილსა გვერდზედა.გაჰხედა, ნახა, - კაცი წევსსულის მაბრძოლი, ეული,გასცქერის ცისა სივრცესასასომიხდილი, სნეული,მკერდზე ატყვია მიმხმარისისხლი წყლად ამორწყეული.გველს შაებრალა ლუხუმი,მისკე წავიდა ზლაზვნითა,მიაშრიალებს ხმელს ფოთოლსდიდრონის ტანის გლარზვნითა.ზედ დააშტერდა სნეულსათვისის გველურის სახითა,დასცქერის სულის მაბრძოლსაგულის მზარავის თვალითა.დაფიქრდა გველი ძლიერად,გული ევსება ბრალითა.ბევრის ცოდვების მოქმედსაგადაუბრუნდა გუნება:რა სიბრალულით იმსჭვალვისმისი გველური ბუნება!ზედ გადააწვა, მკერდზედაწყლულსა ულოკდა ენითა.თან მკერდს უსველებს მხედარსაცრემლების ჩამოდენითა.აყრუებს ტყესა და ველსაოხვრითა რამოდენითა!მთელს ერთს თვეს ასე უვლიდაადამის ტომის მტერია,ბოროტების გზა გაუშვავ,კეთილი დაუჭერია!საჭმელსაც თვითონ უზიდავს,ასმევს წყალს ლაღის მთისასა;ღამ-ღამ ზღაპრებსაც უამბობსორის ობოლის ძმისასა.ამბობენ: შააძლებინასნეულსო ფეხზე დადგომა;ეღირსებაო ლუხუმსალაშარის გორზე შადგომა!
ვაჟა-ფშაველა

ვაჟა-ფშაველა: სხვა ნაწარმოებები

მსგავსი ნაწარმოებები

დესპანი