პოეზია · პოემა
კოპალა
ვაჟა-ფშაველა 1861–1915
(ძველი ამბავი)
I
მთვარე არა ჩნდა ცაზედა,ვარსკვლავნიც მიჩქმალულიყვნენ;ნისლნი, დაღლილნი ცურვითა,მთის ყურეთ მიმალულიყვნენ;მთანი მაღლაით დასცქერდნენ,ღრმა ფიქრით შაბურვილიყვნენ:ბეჩავებს ბევრი ეტირნათ,სრულ ცრემლად დაწურვილიყვნენ.არაგვიც ჩუმად მასჩქეფდა,თვით ცრემლსა ცრემლი სდიოდა,ბუნდრად და გაურჩეველადკლდეთა კალთაზე ხვიოდა.ხელუხლებელსა, უღრანს ტყესბუვი საბრალო ჰკიოდა.ბეჩავი დღესაც ხომ სტირის,მაშინაც გული სტკიოდა!ხავილ-წკნავილი ნადირთაცათა კიდემდე დიოდა;მივარდნილს ჭიუხებშიაშავარდენიცა წიოდა.ჩუმად მოვიდის ირემი,დასწაფებოდა მდინარეს,მაგრამ ტყესავე მიჰმართისსიყრუვ-სიჩუმით მძვინვარეს,რა ნახის კვალი დევებისგარს მოსდებოდა იმ არეს.უცბად გაჩუმდა სუყველა,მხეცთ ხმა არ ისმის ტყიდამა,უცხო ხმა გაჩნდა, ღრიალი,აქეთ მთით, იქით მთიდამა;გამოჩნდნენ შავნაბდიანნიგაღმა-გამოღმა კლდიდამა;შავ-ბნელთ და უზარმაზართაგრგვინვით ჩამოვლნეს ჭალანი,კაცისა სისხლით ეღებათხელ-ფეხი, პირის-ბალანი;სინჯავენ წყლის კიდეებზედ,ხომ არსად არი კვალია,კაცმა, ან მხეცმა იდუმალწყალი ხომ არვინ დალია.გაბლანტებულა სოფელი,მკვდართ ბინას დაჰფერებოდა;კარში ვერავინ გამოდის,ხალხი ჭერს მოჰფარებოდა.ნადირთა მთის წვერთ მიჰმართეს,ნიავსა სომდენ მთისასა;ფრინველნი აიყარნიან,ნამსა ჰკრეფდიან ცისასა.მიწაზე ვერვინ დაჰლევდაწვეთსა, ერთს ცვარსა წყლისასა.შრება გული და გონება,ძმა სისხლსა სომდა ძმისასა.ძმას ძმები შამაელივის,სისხლსა იძებდის სხვისასა.დევთ დარბაზობას რაც მოჰრჩა,იმათ ლაშ-პირსა მგლისასა,ციხეს აგებენ დევები,ციხეს კაცების ძვლისასა.ცრემლით ვინ ვის-ღა იტირებს,თავი გაჰხდია ჭირადა;ხელის შაქცევას ვერ ჰბედვენხელშეუქცევის მტრისადა.როცა გადმოჩნდის ღრუბელი,წვიმამ დაიწყის შრიალი,დევთ ლახტი მიუღირიანდა ასტეხიან ღრიალი;გაჰქრის წვიმა და ღრუბლებმაუკვენ იწყიან ტრიალი.ლამის სიკვდილმა სიცოცხლისდაისაკუთროს სახელი,გაჰქრეს ღვთის მახსენებელი,არვინ აანთოს სანთელი.ლამის სიყვარულს დაეწვასტურფა გვირგვინი იისა;ყველა, რაც ამკობს სიცოცხლეს,გახდეს საჭმელად ჭიისა.რად-ღა ვის უნდა მაშინაან მზე, ან მთვარე ცაზედა,ხშირად ყვავილით ნაქარგიმწვანე ბალახი მთაზედა;გაზაფხულს მოსვლა მერცხლისა,ჩქეფა, ჩქრიალი ხევისა,დღის წასვლა, ღამის დადგომა,სიტკბო ბულბულის სტვენისა?!დარჩეს მარტოღა ღრიალიგაუმაძღარის დევისა?!უხალხოდ ან დევს რად უნდაძალა, დევობა წყეული?რატომ არ ჩნდება უფლისამეშვლობა ციდამ სრეული?რად არ იშლება დევებისშხამით ავსილი სხეული?ღმერთმ რად გახადა ქვეყანადევთა სათრევლად ნეტარა?მითამ იმედად ისა გვყავგანსაცდელის დროს, ყველგანა,მითამ ის არის მფარველიგანუშორებლივ ჩვენთანა.არ-ოთ გასწირავს ქვეყანას,არ გაასწორებს მტვერთანა!
II
ღამესა უფრო აღამებსდიდი ტყე ფიჭვ-ნარიანი:თელა, ვერხვი და წიფელი,ცაცხვი ტანჯავარიანი,მიყრით ერთურთში დაქსულნი, -მუხა თავკარავიანი.მზის სხივით არ იპოხებადიდი ტყე შალდაყიანი,ხელუხლებელსა მიდამოსარსად სჩან ნაკაფიანი;აქ ცულ არ აჩქამებულა,ფეხ არ დადგმულა მუშისა;ნადირთ ულახავ ბალახნი,მისდევს ნავალი შუნისა,მოსცმია გარსა, მიდამოს,ნისლი ყვავილთა სუნისა.გორი-გორ შასდევს დამთხვრისაგრძელი ნაფრენი ირმისა;ვეფხვებს უთელავ ტერფებითბრტყელი ფოთლები ღიმისა.ჩადის, ჩატირის ხევი-ხევტალღა ნაკადის ცივისა.ჩაიკლავს გულში ვარამსა,ბუვი საბრალოდ ჰკივისა.მაშ, ეს საყდარი რისაადახავსებულის ჯვარითა,უდაბურს ადგილს მდგომარეგათლილის სიპის კარითა?!ციდამ ღვთისაგან იფარვის,დაბლა - იფნების ჯარითა.შიგ ის ვინღაა მოხუციმხარ-იღლივ წითლის ფარითა?მარჯვენით ლახტი უჭერავ,მარცხენას ამკობს ჯვარითა?რამ აატირა მოხუციეგრე ცრემლითა ცხარითა?რას ევედრება უფალსასულთქმა-ოხვრითა ჩქარითა?!ეს ვინ მოდიან ციდამახელში ხმლით, ალვის ტანითა?განათდა მთელი ქვეყანაცხრის მზითა, ოცის მთვარითა.ღვთიშვილთ უძახეს კოპალას:“ღმერთმ ნება მოგცა, ძალითადალიე ქვეყნის მლევლები,ლახტი იხმარე ტარითა!”დევთა ასტეხეს ტირილიმაღლა მთით, დაბლა ბარითა:“დავიწვით, ნათელმა დაგვწვასახე, თვალები ტანითურ,ჩვენი გუნება ირევა,მოვიწამლენით ჯანითურ”.
III
მიწა დაიძრა მთებიდამ,ქვებს მოაქვს ხევში ჩხრიალი,სდგას ბობოქრობა დევების,ყურის მგლეჯელი გრიალი.მოდის ნასროლი ლოდები,ისრის ზროს მააქვ ძგრიალი.იძაბვის ძალი მშვილდისა,აგერ მოგორვენ დევები;აივსო დევთა ლეშითატყე-ველი, დაბლა - ხევები.რამ რა დაზარდნა ესეთნი,თითო გერგეტის სწორია;რა ტყე ჰფარვიდა ამათა,ან რა სჩრდილავდა გორია!ერთი ნაკრავი როგორ ჟლეტსერთის მოხუცის ბერისა?!რად არ ხელახლად სდგებიან,ცამდი ამშვებნი მტვერისა?!ვეღარ დევობენ, რა ჰხვდებათლახტი სხვა-რიგის მტერისა!ვერც თავს მაიბმენ ხელახლად,ვერც გულს გაჭვრეტილს ისრითა.სული ამაჰხდათ, წყდებიანუძეოდ, მწარის ფიქრითა.აყროლდა მიწა, ბნდებოდაბრიყვის დევების მძოვრითა,შავი გამოდის გველებიდევთა სისხლისა მორვითა.“გასწყდით, დამლევნო ქვეყნისა, -ზედ დაჰვედრიდა ბერია:გასწყდით, კაცთ ტომის მწამლავნო,სიკვდილი თქვენი ჯერია.მოკვდი, სად მირბი, ბეღელავ,ფშავი კარგა ხანს გჭერია,დაიქცეს, ახლა დრო არი,დევთ მეუფება შენია!”დევთ სულნი დაკოდილებიქვესკნელში ჩაიყარნიან,წინ მაეგებნენ მაცილნი,პირისპირ შაიყარნიან;დევთა ამბავსა ჰკითხავდენ;დოინჯი გაიყარნიან.დევთ სულთ ასტეხეს ტირილი,თვალს ხელნი დაიფარნიან:- ზეცამ დაგვლივნა, ტიალმა,ცისა ნათელმა მწვავემა,ერთის მოხუცის ბერისალახტის ცემამა მწარემა;ნათელმა დაგვწვა თვალები,ჯანი დაგვიდნო ტანისა;ზესკნელს ჩვენ აღარ გვეცხოვრის,ბნელი აღარ გვშველს ღამისა.დევთ თვალნ დახუჭნეს, დაიდვესბნელი ქვესკნელი ბინადა;მაიგონებენ ძველს დროსა,დაიკვნესებენ ხშირადა.მიწა ექცევათ თავზედა,დასდით წვიმა და ღვარია,ათრთოლებთ ტანში სიცივე,ჩამოსდით ცრემლი მწარია.წასასვლელ არსაითა აქვთ,ყველგნით დახშული კარია.აღარსად იმათ ლახტები,აღარც ხმალი და ფარია,აღარც ადგომის იმედიიმათთვის არსად არია!
IV
თენდება. ნამი დაჰყრიამიწასა ალმასიანი.არაგვსა პირი უცინის,ტანი უშვენის ხმლიანი.ულოცვენ გამარჯვებასამისნი კიდენი კლდიანნი.მოსქდა მთითა და ბარითაოთხით მავალნი-დ ფრთიანნი, -წყალსა სმენ არაგვისასაჯიხვნი, ირემნი რქიანნი.ჩამოდის დევთა ლეშზედასოვნი უმსგავსნი, ბჯღლიანნი, -რა მადლი არი, წყლით დაძღენშვლებიც თვალ-ლამაზიანნი!გადარჩენიან წყურვილსა,თუმც ბევრი ექმნათ ზიანი.მოდგა დიდი და პატარა,კოკები მოაქვთ წყლიანი.ჰლოცვენ ხელგაშლით თავის მხსნელს,ვინც მოჰკლა ძალა ტიალი.ქვეყანამ, გზა-კვალ აშლილმა,წაღმა დაიწყო ტრიალი;ხეებსაც ძირი დაულბა,ფოთოლთ დაიწყეს შრიალი;ვეფხვიცა ჰხვრეპდა გუბესა,გული გაალბო მწყურვალი.მიკვირს, რით გასძლო, არ გატყდაწყლით უგრილები, მხურვალი!კლანჭებსაც იბანს როსტომი,ტყის სიდუმილის მკურნალი.ხშირნი მოდიან ღრუბელნი,ლაღად მიდგიან-მოდგიან.ცამ გადიწმინდა, ტურფანიწვრილნი ვარსკვლავნიც მოდიან.დაულბა გული ქვეყანას,ისევ სიცოცხლით ხარობსა,დამთვრალი ქვეყნის შვენებითგაღმა ბულბული გალობსა.მადლობა შენთვის, უფალო,ბუნება აღარ წვალობსა!ტურფა დაესხა ისევადამჭკნარს ფოთოლი იასა.აღარ აშინებს დევის ხმამაგ სადედუფლოს თმიანსა.
V
ასტყდა ელვა და ქუხილი,წვიმამ დატეშა გორები.- სად მიჰრბი, ნეტავ, ბეღელავ,სასჯელს რად გაეშორები?!საყდარს ეკედვლის ბეღელა,დაჰვიწყებია სწორები;საყდრის კარს დაუჩოქია,გულზედ უწყვია ტორები.- მომირთმევია, კოპალავ,ძღვენად ფარი და ხმალია,დევთ საომარი აბჯარი,ოქრო, ვერცხლი და თვალია.ცხრა ეხი სავსე ოქროთა,ვერ-სით ჩაუვა წყალია;ხმალშეუვალი ბექთარი,გაუტეხელი რვალია.რაად დაგვღუპე, კოპალავ,დევთ რად წაგვართვი ძალია?!დევთაცა გვქონდა ფიქრადაზეცას მიგვეპყრო თვალიადა დაგვეჭდია ქედზედაღვთის საამური ვალია.მინდა ღმერთს შენებრ მივაჩნდე,შენებრ სიწმინდის მქონია;დევობის ძალა რომ მერთმის,მინდა სხვად მქონდეს ღონია.უძალღონობას, სისუსტესვერ თვისობს ჩემი გონია.რაღა შენ მოგცა უფალმაძალი, არვისგან ძლეული?ასჯერ დიდი ვარ შენზედა,ასჯერ მეტი მაქვს სხეული!სიზმარში ვარო მგონია,ვერა ვარ გამორკვეული...მიშუამავლე უფალთან,შენებრ შამმოსოს ძალითა,მეშვლად გედგები ბრძოლაშიძმურად, ძლიერის მკლავითა.- სიტყვა ადვილად ითქმევა,ბილწო, ავსილო შხამითა.ვერ მოატყუებ უფალსა,მოხეტიალევ ღამითა.სიკეთეც გინდა ხელთ იგდო,ძლევით გახდილო ავადა,ორივეს ამუშავებდე,ბოროტს - ხმლად, კეთილს - ფარადა?!ნუ ცრუობ, შავო, შავ ბნელო,უნდა ჩამაჰდნე შავადა.შენში კეთილი იმავ წამსგადაიქცევა შხამადა.გცდი ჯვარით, შხამის გუდაო,გამოგცდი ემავ ჟამადა.ჯვარი აიღო კოპალამ,უთხრა: - ემთხვიე ამასა.ბეღელამ ლაშნი მიჰმართნა,ვერ სწვდება... იჩენს ძალასა.ვერ ახლო პირი, არ იქნა,ჯვარად გადაბმულს კალასა;ცეცხლი დაეცა ზეციდან,მოედვა, როგორც ჩალასა.დაიწყო ღმეჭა ბეჩავმა,შექნა საბრალო ღრიალი;გმინვა უსასო სიკვდილის,გულის მომწყვლელი ხრიალი.დევთა მეუფის დიდისაფერფლი-ღა დარჩა ტიალი.ფერფლიდან გაჩნდნენ უმსგავსნიშავნი ბუჭყანი-დ' ჭიანი;წკრტიალით ტყესა მიჰმართეს,სადაც ხარობენ იანი.ია თალხ-კაბა ამოვა, -ქალი მგლოვარე ძმაზედა.ზაფხულის ცქერა სწადიან,პირის დაბანა ნამზედა.არ დააცლიან, იცოცხლოს,მიუხვდებიან კარზედა,შმაგად უჭამენ ფესვებსა,მერმე გადავლენ თმაზედა.მოკლე სიცოცხლე იასაიმ ჟამით აწევს თავზედა.დილა საღამოს ნიშნს უგებს,დღე ღამეს ებრძვის ძალზედა,ნისლნი, ათას მხრით მომდგარნი,დაისვენებენ მთაზედა.1889 წ.